Sonaý Muńal (Monǵolıa) dalasynan Horezm patshalyǵyna (sartaýyl) joryqqa attanǵan Shyńǵys qaǵanǵa Otyrar qalasyna deıingi jolda ornalasqan erjúrek qazaq taıpalarynyń birde-biri qarsylyq bildirmedi. Qýana qarsy alyp, óz erikterimen Shyńǵys hanǵa kelip qosyldy. Horezm patshalyǵyn birge baǵyndyrdy. Osy joryq kezinde Qazaqtyń on eki rýynyn shyqqan, on eki ókil Shyńǵys handy aq kıizge salyp kóterip, qazirgi Shyńǵys taýdyń basyna alyp shyǵyp, Shyńǵys handy «QAǴAN» dep jarıalap, taýdyń atyn «SHYŃǴYS TAÝY» dep ózertti, al onyń eń bıik shyńyn «MUŃAL SHYŃY» dep atady. Muny eshbir tarıhshy joqqa shyǵara almaıdy. Bul qazaq shejiresinde aıqyn kórsetilgen. Shákárim qajy shejiresi de osy derekterdi beredi.
Sońǵy eki myńjyldyqtyń eń uly «QOLBASSHYSY» dep, búkil álem elderimen (IýNESKO) tolyqtaı moıyndalǵan Qazaqtyń uly qaǵany Shyńǵys handy barynsha «jaǵymsyz» keıipker etip kórsetýge tyrysqan.
Orys patshalyǵy men keshegi bólshevıktik Sovet ókimetiniń jalǵan saıasaty boldy. Olardyń Qazaq eline, Qazaq dalasyna baılanysty Shyńǵys qaǵanǵa qoıatyn basty kinásy Otyrar qalasy. Sondyqtan, Otyrar jaıly óz zertteýlerimniń qorytyndysyn Sizdermen bóliskendi jón kórdim.
Ol zamanda Shyńǵysqannyń arǵy atalary qurǵan Qarahandar qaǵanatyn parsylyq baǵyt ustanǵan Horezmshah (Sartaýyldar) jaýlap aldy. Búgingi qazaqtyń qalasyn qıratty dep Shyńǵysqan atamyzǵa basty kiná qylyp taǵatyn Otyrar qalasy, osy jaýlaýshy elge qaraǵan bolatyn.
Ol jaıly tarıhshy S. Aqynjanov «Qazaqstannyń orta ǵasyrlyq tarıhyndaǵy qypshaqtar» kitabynda shejireshi Jýjanıden mynandaı mysal keltiredi: «615 (1216) jyly... Horezm shahy Muhammed Iemekten shyqqan Iakaftannyń uly túrkistandyq Qadyrhannyń elin oırandaýǵa attandy». Iá, ıá, Horezm shahy basqa emes, dál Qadyrhan-Inalshyq Qaıyrhannyń (Shyńǵysqannyń arǵy atasy Qarahannyń) elin oırandaýǵa attanyp otyr. Biraq, Qaıyrhan ózine kúni keshe ǵana teperish kórsetip, jerin jaýlap alǵan Horezm shahyna adaldyǵyn kórsetý maqsatynda jáne dúnıege qyzyǵyp, Shyńǵysqannyń elshilerin óltirip, kerýenin tonap, qazaqqa satqyndyq jasady. Shyńǵysqan Horezm patshasynan Qaıyr handy ustap berýdi talap etti, biraq horezmshahtyń bul talapty oryndamaǵany bylaı tursyn, sonymen birge elshilerdi óltirýge ámir etedi. Bul Shyńǵysqannyń Horezmge qarsy soǵys ashýyna sebep boldy. Atamyz bar-joǵy júz elý myńǵa jýyq sarbazdarymen Horezmshahqa qarsy jazyqsyz ólgen elshi-saýdagerleriniń (bes júz adam) kegin alýǵa attandy. Ol kezde Horezm patshasynyń tórt júz myń turaqty áskeri bola tura (jáne ol osynsha áskerdi bir aıda jınap ala alatyn edi) Shyńǵysqanǵa qarsy tura almaı, qamaldarǵa jasyrynyp qorǵandy. Sebebi, ol óz áskeriniń deni qazaqtardan, ásirese qańly jáne basqa qazaq rýlarynan bolǵandyqtan Shyńǵysqanmen ashyq aıqasqa shyǵýdan, olardy óz eline qosylyp ketedi dep qoryqty. Atamyz óz sarbazdaryna satqyn Qaıyrhandy tirileı ustaýdy buıyrdy. Ol óziniń qazaq halqynyń aldynda istegen kinásiniń keshirilmeıtinin bilip, aqtyq demi qalǵansha aıqasyp, búkil áskeriniń qyrǵynǵa ushyraýyna sebepker boldy. Ol qala halqynyń jaǵdaıyn tipti de oılaǵan joq, ol óziniń myna jaryq dúnıe de bir kún bolsa da tiri júre turýyn ǵana oılady. Qaǵan tapsyrmasy múltiksiz oryndalyp Qaıyrhan tirileı ustaldy. Shyńǵysqan Qaıyrhandy ustaǵan boıda óziniń jeke bıligimen óltire salǵan joq, ony qazaqtyń bıleri ejelgi ata saltymyz boıynsha tergeý júrgizilip, kýálar tyńdalyp, onyń barlyq kinásin moınyna qoıyp, búkil halyq aldynda qazaqqa jasaǵan satqyndyǵy jáne dúnıeqońyz, ashkózdigi úshin ólim jazasyna kesti. Saǵan keregi el emes, dúnıe (altyn) eken ǵoı, al onda keregińshe dep, onyń dúnıeden basqa eshteńeni kórmegen kózine, jazyqsyz jandardyń (bes júz adam) zaryn estimegen qulaǵyna, toıymsyz aýzyna altyndy eritip quıdy.
Bul áreket baıaǵy Mańǵystaýlyq Daılardyń (Saqtardyń) jesir hanshaıymy Tumar hanymnyń parsy patshasy Kırdiń basyn qanǵa tolyrylǵan torsyqqa salyp «İsh keregińshe» dep qaqpaǵa ilip qoıǵanymen tolyqtaı sáıkes bolyp turǵan joq pa?
Túsinikteme: Horezm patshalyǵynyń ortalyq astanasy qazirgi Túrkmenistannyń Tashaýyz oblysy Kóneúrgenish qalasy boldy. Olar ol zamanda da, qazirde de qazaqqa jatpaıdy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, olardyń bizden tilderi de basqa boldy. Bul parsylardyń qazaq elin jer betinen joıyp jiberý úshin qurylǵan patshalyǵy bolatyn. Olar onyń aldynda búkil qazaq dalasyn qan sasytyp, qyryp-joıyp, qazaqtyń Qarahandar qaǵanatyn qulatqan edi.
Qazaq dalasyndaǵy barlyq rýlar, elder Shyńǵysqanǵa óz erikterimen, shyn nıetterimen qýana qosyldy. Al, Qaıyrhan dúnıege qyzyǵyp, qazaqqa satqyndyq jasady. Sol úshinde tıisti jazasyn aldy.
Tarıh taǵlymy: Qazaq dalasyn jaýlaǵan Sartaýyl eli dál qazirgideı saıasat ustanyp, ardan aqshany joǵary qoıdy. Ata joldan aýytqyp ardan attady.
Otyrardyń kúıreýiniń biz biletin aqıqaty osy. Qurmetti Oqyrman! Ózderińiz oılap kórińizdershi! Áıtpese, ony tirideı ustatyp, búkil halyq aldynda bılerdiń úkimimen jazalap, onyń kózine, qulaǵyna, aýzyna altyn eritip quıýdyń qanshalyqty qajeti bar edi. Kóptiń biri sıaqty basyn qylyshpen shaba salsa bolmas pa edi.
Mine osy áreketter de aqyl-esi bútin jandar úshin qanshama ǵıbrat jatyr:
a. Adamdarǵa týǵan eline (ultyna) satqyndyq jasasa, jazasyz qalmaıtynyn eskertti;
á. Adamdarǵa týǵan elińe satqyndyq jasasań, urpaǵynyń atyn atap, maqtanýdyń ornyna uıalyp bezetinin bildirdi;
b. Dúnıe qýalaýdyń sońy seni sondaı ashkózdikke uryndyryp, ózgeniń múlkine kóz alartýyńdy sanańa sińiretinin eskertti;
g. «Elshige tımes bolar» degen atam qazaqtyń eń uly saltyn buzǵandardyń qandaı jazaǵa ushyraıtynyn aıshyqtap ketti;
ǵ. Eń bastysy bul jerde búkil memleket bıligi basynda júrgenderge eshqashan qatelesýge bolmaıtynyn bildirdi.
Tarıhshylardyń “tonnyń ishin teris aınaldyryp” taǵatyn kinálary tek qana Otyrar. Taǵy da qaıtalaımyn. Onyń kúıretilýine birden-bir kináli 500-ge jýyq beıbit elshi-saýdagerlerdi jazyqsyz qyryp tastaǵan Qarazym patshasy Sultan Muhammed pen Otyrar bıleýshisi Qaıyrhan bolyp tabylady. Qaı zamanda da elshi men saýdagerdi jazyqsyz óltirý eshbir eldiń zań aıasyna sıǵan emes. Bul jaıly Ábilǵazy atamyz óziniń «Túrik shejiresi» atty eńbeginde (68 bet) bylaı deıdi: «Mahmýt jylaýysh Sultan Muhammedten ruqsat surap, dúnıe júzi ámirshisiniń saraıyna qaıtty. Sultan Muhammedpen til tabysqanyna Shyńǵys han shynaıy razy bolyp, Sultan Muhammedtiń buǵan jamanshylyq jasamaıtynyna jáne óziniń de oǵan óshpendilikke barmaıtynyna senimdi boldy. Dál osy kezde Baǵdattyń halıfy Nasyr Shyńǵys hanǵa elshi jiberip, Sultan Muhammedtiń ústine birigip attanaıyq dep usynys jasap edi, oǵan jasasqan shartty buzǵysy kelmeı, jaǵymdy jaýap bermedi, biraq Sultan Muhammedtiń buıryǵymen Qaıyrhannyń Shyńǵys hannyń elshileri men saýdagerlerin óltirýi bul kelisimdi uzaqqa jetkizbedi». Kúni búginge deıin Shyńǵys hannyń da, onyń tól jurty qazaqtardyń da bir aýyz sózge toqtaıtynyna, ýáde jutyp eki sóılemeıtinine eshkim kúmán keltirgen emes. Kúni búginde de kóptegen elderdiń sózdik qorynda (mysaly Túrik eli) eki sóılemeıtin, bir aýyz sózge toqtaıtyn márt adamdy «Qazaq» dep ataıdy.
Baǵdattan shyqqan áıgili dáriger Ábd ál-Latıf (1231-32 jyldary qaıtys bolǵan) bul bıleýshi týraly bylaı dep jazady: «Horezm-shah Muhammed ıbn Týkýsh ury jáne zorlyqshy bolatyn, al onyń sarbazdary áýmeserler edi…
Kóbisi túrkiler – putshyldar nemese adamshylyqtan ketken musylmandar… Ol rý-taıpalardyń bir bóligin qyryp, qalǵanyn qyzmetke alýshy edi… Al olardyń kókireginde buǵan degen yza-kek qaınap jatatyn. Óz halqyna kelgende de, jaýlarymen qarym-qatynasta da ol saýatty saq saıasat júrgizbeıtin… Mine, endi oǵan bári bir atanyń balalary, tili bir, júregi bir, kósemi bir mońǵoldar tónip keledi» (G.E.Fon Gúrnebaým. «Klassıcheskıı ıslam», Moskva, «Naýka», 1988, str 186).
Demek, Horezm halqynyń basyna qara bult úıirgen Shyńǵys hannyń qanqumar bilimsizdigi emes, Orta Azıadaǵy ıslamnyń qorǵan qalqany ispetti sanalatyn osy bıleýshiniń kórsoqyr saıasaty men jeke basynyń aqymaqtyǵy edi.
Shyndyǵynda da, Shyńǵys qaǵan atamyzdyń halyqaralyq úrdisti buzýshylardy jazalaýyn Allanyń buıryǵy dep túsinsek durysy sol bolar.
«...Qara-Qula – oırattyń turǵysy edi,
Qyryq rýdyń qarǵysy urdy seni!
Elshige ólim keskenge qandaı jaza
Qoldanaryn úıretken – Shyńǵys edi!
Ushyraıdy uzamaı apatqa ordań,
Elshi óltirip, el barma ataq qonǵan?
Umyttyń-aý, elshige qastyq qylyp,
Qarazymnyń Dáýletin opat bolǵan?!» dep jyrlady ólkemizdiń belgili aqyny S.Nurjan óziniń 2008 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Aı taranǵan tún» atty jyr kitabynda.
Osylaısha, Qaıyrhan Otyrardyń qazaqtyń qaıqy qylyshynyń astyna túsýine sebepshi bolady. Keshegi dala jaýyngeri nelikten bulaı jaza basty... Bul jerde bar bolǵany qyzylbas parsyǵa táýeldi Inalshyq Qaıyrhannyń óz baýyrlaryna qylysh kótergendigin aıtsaq ta jetkilikti. Iá, ıá, óz baýyrlaryna qylysh kótergendigin.
Tarıh taǵlymy: Jazyqsyz qylysh kótergen adam, sol qylyshtan óledi.
«Shyńǵysqannyń «Otyrardy qıratty» degenine aıtarym: Otyrar ol zamanda Qarahan áýletiniń quramyndaǵy shaǵyn ǵana memleket-qala bolǵan. Ilek handardyń basy, sultandardyń sultany degen Osman Samarqanda otyrǵan, Osmannyń inisi Qadyr Ferǵanany bılegen, sosyn kishi qalalarda kishi týystary bolǵan. Osmannyń nemere inisi Táj-ád-Dın Bilge han Otyrardy bılep otyrǵan. 1210 jyly parsy patshasy Horezmshah Aladdın Muhammed Samarqandy basyp alady. Táj-ád-Dın Bilge handy tutqynǵa alady. Osmandy bir jyldan keıin óltiredi. Otyrardy tonaıdy, qanshama halqy qyrylady, qanshamasy shetke qashady. Otyrar baı qala, kópesterdiń barlyǵy tatar dalasy Shyńǵys hanǵa qaraı qashady. Otyrardy musylman dinbasylaryna deıin tastap ketedi. Artynan Táj-ád-Dın Bilge hannyń da basyn alǵan. Sodan keıin onyń ornyna Otyrardy bıleýge óziniń sheshesiniń álde aǵasynan, álde inisinen týǵan Qaıyr handy otyrǵyzady. Al Shyńǵys han kelip, Otyrardy azat etken. Kerýenniń tonalyp, bes júz adamnyń óltirilýi jáne basqa da tolyp jatqan jaǵdaılar bar. Bizde sovettiń tarıh ǵylymynyń azyp-tozǵany sonshalyq, qaraqshylardy jaqtaı biledi. Tarıhshylardyń barlyǵy Otyrarda kerýenniń qyrǵynǵa ushyraýyn úlken jaýyzdyq dep baǵalaǵan. Adam qaıran qalatyn jaǵdaılar bolǵan. Mysaly, ózimizdiń Saraıshyq qalasy. 1480 jyly Ermak Saraıshyq qalasyn basyp alady. Sodan qaladaǵy búkil halyqty qyrady. Eń sońynda Altyn Orda handarynyń kúmbezderi bar qabirdi, súıekterdi qazyp alyp, úıip órteıdi. Sony kezinde Ivan Groznyıdyń ózi aıyptaǵan. Osyny Tájikstanda bári jaýyzdyq dep aıtady. Al sovet tarıhshylary durys jasady deıdi. Qalany tazartý kerek dep esepteıdi. Sol sıaqty jaǵdaılar óte kóp» (Muhtar Maǵaýın).
«Qytaı, monǵol jáne basqa da tarıhtardyń derekterine súıene qytaı kınomatografısteri 2007 jyly shyǵarǵan «Shyńǵysqan» atty tarıhı fılm deregi boıynsha Shyńǵysqan, batysqa joryq jasap búkil álemdi jaýlap alýdy oılamaǵan, tek óz qolastyndaǵy elshilikke jiberilgen 500-deı adamdy jazyqsyz óltirgeni úshin Otyrardyń bıleýshisi Qaıyr han men horezmshah Muhammedti jazalaýdy ǵana maqsat etken. Tarıhı dramadaǵy Shyńǵysqannyń batysqa joryq jasaýyna sebepshi bolǵan motıv týraly derek pen Rashıd-ad-dın jáne Ábilǵazynyń tarıhı shyǵarmalaryndaǵy Shyńǵysqannyń Horezm eline shabýyl jasaýyna sebepshi bolǵan motıv týraly derek, bir-birine sáıkes keledi. Qytaı kınomatografısteriniń tarıhı dramasynda da, atalmysh musylman tarıhshylarynyń shyǵarmalarynda da Shyńǵysqannyń Horezm memleketine qarsy soǵys ashýyna kináliler retinde ınalshyq Qaıyr han men horezmshah Muhammed atalady. Osymen qatar tarıhı drama da, Shyńǵysqan men onyń urpaqtarynyń Horezmnen bóten batystaǵy kóptegen elderdi jaýlap alýyna sebepshi bolǵan bir-aq adam – Otyrar bıleýshisi Qaıyrhan ekendigi atap kórsetilgen». (S.A.Kozın. Qupıa shejire. M-L. 1941. §200,201).
«Uıǵyr jáne qytaılyqtarmen saýda jasaıtyn Horezm saýdagerlerinen Horezm-shah Shyńǵys hannyń Soltústik Qytaıdy jaýlap alǵanyn bildi (Szın ımperıasymen túrki-mońǵoldar ǵana emes, Shyńǵys hannyń da tikeleı óz jeke basynyń óshtigi bar bolatyn. Qytaılar Shyńǵys hannyń atasy Ambaǵaı handy aldap qolǵa túsirip, kergishke qaǵyp óltirgen-di – Á.B.) Mońǵol bıleýshisine quttyqtaý saltymen elshilik jiberýdi durys dep tapty. Shyn maqsaty mońǵoldardyń ál-aýqatyn bilý bolatyn. Elshiler men saýdagerlerdi Shyńǵys han zor qurmetpen kútip aldy jáne jaýap retinde óz ókilderi men saýda kerýenin qosa attandyrdy. Dıplomattar da, kerýen de negizinen Qıyr Shyǵyspen saýda jasaý keńistigin keńeıý úshin Shyńǵys hannyń agentteri bolýǵa kelisken horezmdikter men buharalyqtardan – Muhammed II-niń bodandarynan turatyn. Kerýen Horezmniń shekarasyna jetip, Syrdarıa ózeniniń jaǵasyndaǵy Otyrar qalasyna toqtady. Bul jerden Úrgenishke bet almaq bolatyn. Shah olarmen áńgimelesýge kelisim berdi. Biraq Otyrar gýbernatory (Inalshyq Qaıyrhan – Á.B.) saýdagerlerdi óltirip, dúnıe-múlikterin tartyp alýǵa buıryq jasady (Shahtyń qupıa tapsyrmasymen bolsa kerek). Bul habar mońǵol ımperatoryna jetkende, ol óz ókilin Muhammedke jiberip, odan Otyrar gýbernatoryn ustatyp berýin ótindi. Muhammed bul ótinishti oryndamaq túgili, elshisiniń ózin óltirip tastady. Elshiniń jol silteýshisi saqaly kúzelgennen keıin ǵana qaıtýǵa múmkindik aldy. Bul masqaralaý bolyp tabylatyn. Endigi jerde Shyńǵys hannyń soǵysýdan basqa amaly joq edi. Dereý quryltaı shaqyrtyp, Túrkistan kompanıasynyń (1218) jospary jasaldy» (G.V.Vernadskıı. «Mongoly ı Rýsy», 1997, str 45).
Vernadskııdiń keltirgen derekteriniń aqylǵa qonymsyzy saýdagerler men elshilerdi «agent» dep ataýy. Aqıqatyna kelgende, olar ol elderge agent (shpıon) bolyp baryp otyrǵan joq qoı. Olar kórgen bilgenderiniń bárin óz eline onsyzda aıtyp barǵan bolar edi. Ózge eldiń tarıhshylarynyń eshqaısysy olardy «shpıon» dep atamaıdy.
Arab tarıhshysy Iaqýt Hamaýı óziniń «Mý'jam al-býldan» atty eńbeginde Muhammed bın Tekeshtiń Túrkistan men Maýarannahrdy jaýlap alǵanyn, Qarahandyqtar bıligin tolyǵymen joıǵanyn jazsa, al, «Nasab-nama» nusqalarynda Otyrardyń Qarahandyq bıleýshisi Hasan ıbn Abd al-Halyq Bilge handy Úrgenish sultany Muhammed sultan kelip óltirgeni, onyń ornyna Qaıyr handy han qoıǵany, Qaıyr hannyń násili qańly ekeni jazylǵan. (Z.Jandarbek).
«1219 jyly kúzde mońǵol áskerleri Otyrarǵa jetti. Mońǵol shapqynshylyǵy saldarynan Otyrar qıratylyp, qala turǵyndary qyrǵynǵa ushyrady. Biraq 1219 jylǵy apattan keıin Otyrar qaıta jandandy.
1255 jyly armán saıahatshysy Otyrardy Syrdarıa boıyndaǵy iri qalalar qatarynda ataıdy. Otyrar dúnıejúzilik saýda da burynǵysynsha deldaldyq ról atqardy.
Qala týraly 1320 jyly Florensıa kópesi Pegolottıdiń Azov teńizinen Qıyr Shyǵysqa deıingi saýda joly týraly jazbalarynda da basa aıtylǵan.
14 ǵasyrda Aq Orda handary munda medreseler, hanakalar, meshitter, keńseler saldyrdy.
14 ǵasyrdyń aıaǵynda Otyrar Ámir Temir memleketiniń quramyna kirdi. Ámir Temir munda birneshe ret bolyp, Shyǵys joryǵyna daıyndyǵy qyzǵan kezde (1405) osynda qaıtys boldy. Ámir Temir mırasqorlary men Muhammed Shaıbanı áýletiniń qazaq handarymen kúresi barysynda Otyrar taǵdyry taǵy da synǵa tústi». (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Demek, Shyńǵys hannyń Otyrardy órtep jiberip, qala turǵyndaryn qyryp tastady degenderi eshqandaı shyndyqqa kelmeıdi. 2019 jyly kúzde qyrylǵan halyq, sol jyly eki-úsh aıdyń ishinde qaıta jandana almas edi.
Osy jerde taǵy bir asa kóńil aýdaratyn másele «Ańyz boıynsha, Otyrarda álemge aty shyqqan áıgili kitaphana bolyp, ony Shyńǵys han túmeni órtep, biraz kitapty qala qorǵaýshylary qumyraǵa salyp jer astyna tyǵyp saqtap qalǵan desedi» (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Sol zamannan qalyp bizge jetken qanshama kitap aqtarsam da, solardyń eshqaısysynan Otyrar qalasynda álem boıynsha ekinshi oryndy ıemdenetin eń baı kitaphana bolypty, ony Shyńǵysqan sarbazdary órtep jiberipti degen tarıhı derekkóz taba almadym. Sońǵy jazbalardyń aıtatyndary, kileń «desedi», «desedi» bolyp keledi. Soǵan qaraǵanda munyń bári keshegi bólshevıktik Sovet ókimetiniń Shyńǵys qaǵandy qaralaý úshin oıdan shyǵarǵan kóptegen jalǵan aqparattarynyń biri bolyp tur. Ondaı derekkózder bolǵanda olar ony qýana, qýana jarıalaǵan bolar edi.
Sol zamanǵy barlyq jazba derekterde Shyńǵys hannyń ǵalymdardy, bilim men ǵylymdy asa qadirlegeni, onyń eshbir eldiń saltyna, tiline, dinine tıispegeni jáne ǵalymdardyń barlyq jaǵdaılaryn jasap, únemi qoldap otyrǵandary aıtylady. Al, Otyrar bolsa sonyń aldynda ǵana parsylyq Horezm patshasy jaýlap alǵan ejelgi qazaq qalasy bolatyn. Aqıqatynda, Qazaqtyń tarıhyn joıýǵa Shyńǵys qaǵan emes, solar múddeli boldy.
Áıtpese, Shyńǵys qaǵan Atamyz:
«Danyshpandy jylatqandy kebisin kórsetip on súıgizdim!
Anasyn jylatqandy moıynyna qurym kıgizdim,
Otqa jaqtym, kúlin qarǵanyń uıasyna saldym!
Eki jol aldym: «Ádildik» pen «Imandyq»!
«Teksiz azǵyndar» dushpanym!
Tektilerden Nár aldym...» dep aıtpaǵan bolar edi.
«Tarıhta jazylǵandaı, Shyńǵys han kóp qalany basyp alady. Solardyń biri – áıgili Otyrar. «Otyrardy órtep jiberdi» deıdi. Alaıda arheologter qala ornynda ázirshe eshqandaı kúl tabylmaǵanyn aıtady. Otyrarda aqshanyń quıylǵany týraly 1967 jyly Samarqand qoımasy ashylǵan soń anyqtaldy. Osy qoımadan Farab teńgeleri tabylǵan. Birinshisi – alǵa umtylyp, sekirgeli turǵan arystan beınelengen mys teńgeler. Ekinshisi betinde sadaq pen sharshy túrindegi túrikterdiń taıpalyq tańbasy (dúnıeniń tórt buryshyn meńzegen rámiz) beınelengen teńge bolǵan.
Eger Shyńǵys han bárin qıratyp tastasa, sol zamanǵy tıyndar qalaı shyqqan degen saýal týyndaıdy. Kúıregen qalalarda aqsha soǵatyn múmkindik qaıdan? Kerisinshe, sol kezde mońǵol monetalarynyń dáýiri degen erekshe dáýir bastalady» (Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ortalyq mýzeıiniń Mýzeılik derektaný jáne qoljazba ortalyǵynyń jetekshisi Nápil Bazylhan).
Tarıh taǵlymy. Sonaý Adam Atadan beri kele jatqan uly qaǵıda «Eldestirmek elshiden...», «Elshige qıanat jasamas bolar».
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
