Qazaqtyń jerindegi baıyrǵy avtohondyq qazaq degen ulttyń tuqymyna tuz quıyp, ony jer betinen joıyp jiberý úshin ne isteý kerek?

Eń birinshi tilinen, jerinen, qalyptasqan dástúrli dininen, dilinen aıyrsa boldy, Jańaózendegideı bytyrlatyp avtomatpen atpaı-aq, ózi de qurydy deı ber!

Qazaqty ana tilinen aıyrý úshin, qazaqtyń tilin úshtildi, tórtildi, bestildi etý kerek! Endi osyny bilgenimshe dáleldep kórsem:

Qazaq tarıhyn ýnıversıtettegi stýdentterge 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan bastatý kún tártibine qoıylǵan eń ózekti másele bolyp tur eken...

Bul jerde taǵy esterińe sala keteıin, Kún kósemimiz «Qazaqta shekara túgili memlekettilik bolmaǵan» degeninde, sonysymen ol qazaqtyń tarıhy da bolmaǵanyn meńzegen edi...

Jerin saýdaǵa salyp, satyp, 25 jylǵa qytaılarǵa jalǵa berý kerek!

Dininen aıyrý da op-ońaı! Ony dáleldep te kerek emes, ondaı synaq (eksperıment) baıaǵyda-aq júrgizilip iske asqaly qashan! Kúnnen de nurly Kún kósemimiz shetelderdiń barsha dinı aǵymdaryn qol bulǵap, jarapazan aıtyp,  neǵurlym kóp qylyp elimizge shaqyrǵany eshkimge de qupıa emes shyǵar? Tipti álgi úndilerdiń «krıshna» degen «kryshasy» myqty dinderi qanshama qazaq jastaryn óz dinderine kirgizip alyp, Almatynyń Arbat alańynda syrnaılatyp-kerneıletip, bı bıletip qoıdy. Tipti ony aıtasyń, Qaskeleń ózeninde sıyrdyń quıymshaǵyn ıis sabynmen jýyndyryp, múıizderine aq bantık baılatyp, tuıaqtaryna deıin qyzyl lak jaqqyzyp, sıyrǵa tabyndyryp qoıdy qazaqtardy.

Salt-dástúr dilimiz de solaı ózgeristerge ushyrap, jumyrtqa taýyqqa orys tilinde aqyl aıtatyn boldy. Qoǵamdyq kólikterde búldirshindeı jastar shalqıyp, shirenip turyp otyryp alyp, saqaly beline túsken káriler tik túregep turatyn boldy. Qyzdarymyz ata-analaryn tyńdamaq túgili jastaryna jetpeı 13-15 jasta bala taýyp jatyr, oı sumdyq-aı, aqyr zamannyń balalary deseń sol áne!

Álemde Qazaqstanda shat-shadyman, baı-qýatty (tek qazaq emes) turyp jatqan 140 ulttan basqa 200-ge tarta qazaq tildi emes memleketter bar eken. Solardyń birde-birinde ekitildi, úshtildi, bestildi degen saıasat múldem joq deıdi biletinder. Tórtildi demeı otyrǵanym, premerdiń orynbasary Darıǵa Nazarbaeva: «Qytaı tilin úırenińder! Qytaı – bizdiń taǵdyrymyz!» – dep edi, eń úlken minberden, saýsaǵyn shoshaıtyp. (Aıtpaıyn desem de bolmaı qaldy, adamnan jasyrǵandy Qudaıdan jasyra almaısyń).

Balanyń tili 12 jasyna deıin qaı tilde shyqsa, ómir baqı sol tilde sóılep ótedi. Mysaly japon elinde olar balalaryn 12 jasyna deıin óz ana tilderiniń ýyzymen sýarady.

AL, BİZDE SHE?

Al bizde aınalasy úsh-tórt aıdyń ishinde muǵalimderimizdi aǵylshyn tiline úıretip, aǵylshyn etpekshi. Oı sumdyq-aı!

Sonda, apyr-aý deseıshi, bılik 25 jyl boıy qazaq tilin úırene almaı júrip, muǵalimderdi aınalasy 4 aıdyń ishinde aǵylshyn tiliniń maıtalman mamany etpekshi me sonda?

Aǵylshyn tilinde bıologıadan, anatomıadan sabaq beredi eken. Al sonda álgi ataqty ǵalym Sara Nazarbaeva apamyzdyń jańadan shyǵarǵan asa baǵaly ǵylymı ilimi «Ózińdi taný» degen sabaǵy qaıda qalady?!

Ol apamyz sonshama jyl kóziniń maıyn taýysyp «Ózińdi tany» (Samopoznanıe)  ilimin ne úshin shyǵardy, kisiniń eńbegin baǵalamaý degen osy bolar?!

Ózderiniń bala-shaǵalary qazaq tilinen jurdaı bolyp, maqurym qalǵan bıliktiń basqalarmen ne sharýasy bolsyn, qaltada túgili, shetelderdegi ofshorlyq shottarynda mıllıondaǵan dollar (mıllıardtap dese de artyq emes) qarajaty bar bılik eregistirseń «aıt-shý!» dep erteń shetelge tartyp otyrady, al ne isteısiń oǵan sosyn?

«Qazaqsha bilmeıtin 500 myń bala bar» – deıdi, jerden jeti qoıan tapqandaı Ulttyń bas ustazy Saǵadıev Erlan! Elimizde 3000-nan astam orys mektebi turǵanda bul qaıta óte az san! Qala saıyn salynǵan hrıstıan jáne taǵy basqadaı shirkeýlerdi aıtpaǵanda...

Osyndaıda eske túsedi eken, bilimde joly bolmaǵan burynǵy Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik  tili – qazaq tiliniń konstıtýsıalyq quqyn tabanynyń astyna basyp, ezgilep turyp, jat eldiń memlekettik tilinde, ıaǵnı, orys tilinde baıandama jasap, aıdy aspanǵa biraq shyǵaryp edi!

Oǵan namystanǵan Senat depýtaty Sársenbaı Eńsegenov Aslan Sárinjipovqa eskertpe jasap edi, oǵan Qazaqstan senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev kújireıdi, Aslanǵa ara túsip. Áıteýir qudaı ońdaǵanda Eńsegenov eńsesi tússe de, áýpirimdep ońaı qutylyp, bir jany qalyp edi Qasekeńniń qaharynan. «Men álgi jaı áısheıin...» dep kúmiljimegende kim bilsin nemen aıaqtalar edi ýaqıǵanyń sońy?..

Jalpy aıtqanda, jyl saıyn aýystyrylyp kele jatqan bilim mınıstrlerine qarap qalǵan eshteńe joq, bar bále joǵaryda, sonaý joǵaryda!

JEMQORLYQPEN KÚRES

Sodan, qyzdy-qyzdymen «Sıngapýrdan úlgi alaıyq» depti bıliktiń bilgishteri. (Men bul jerde jemqorlyq týraly aıtyp otyrmyn). Al jaraıdy, qane úıreneıik! Sıngapýrdyń prezıdentiniń jemqorlyqpen qalaı kúreskenin aıtar bolsaq, ol aǵataıymyz, Lı Kýan Iý-di aıtyp otyrmyn, jemqorlyqpen kúresti tap ózinen bastap, toıymsyz ashkóz týystarynyń bárin jeńderinen súırelegennen súırep otyryp, túrmeden biraq shyǵarypty, al kerek bolsa!

Al bizdiń Ǵasyr ǵulamasy basshymyz osyndaı erlik jasaı alar ma edi degen kúnahar oıdan aýlaq bolǵan jón, basyńnan aırylasyń «óz erkińmen». Ne bolmasa júregińnen óz-ózińdi eki ret atyp, kontrolnyı oqty tap qulaq shekeńe atasyń, áıtpese ońaı óle salý qazaqqa buıyrmaǵan.

ÁI, OSY MEN DE...

Birdi aıtyp, birge dalaqtap shaýyp ketkenime keshirim ótinemin. Basyn álgi nemen bastap edik osy?

Á, ıa, genosıdten bastadyq bilem?

Qysqasha aıtar bolsam, genosıd degen:

1. «Úshtildilik» degen – qazaqtyń urpaǵyn týǵan tilinen aıyryp, qazaqtan dúbára ult jasaý. «Memlekettik til» degen mártebesinen aıyrý. Qazaq mektepterin japtyryp tastaý. Buny rýhanı genosıd deıdi eken ǵylymı tilmen aıtar bolsaq.
2. Qazaqtyń jerin satý degen – qazaq ultyn jersiz qaldyrý!

25 jylǵa «jalǵa berý» degen, elimizge, jerimizge qytaılardy neǵurlym qaptatyp, qazaq ultyn asımılásıalaý arqyly qytaıǵa sińirip jiberý jáne 25 jyldyń ishinde qazaq jerine qytaılardy ıe (qojaıyn) qylý.

1. Qazaqty bólshektep, kóp dindi etý – qazaqty altyn qazyǵy dińgeginen aıyryp, birine-birin qarsy qoıý, tipti jaý etý.
2. Dilinen aıyrý – qazaq ultynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan ata-baba salt-dástúrinen aıyryp, ony meılinshe azǵyndatý, rýhanı azdyrý.

Mine, qazaqty joıý degen op-ońaı eken!

Al «ult retinde jer betinen joǵalyp ketpes úshin ne isteý kerek?»  deseńder, tez arada Úsh júzdiń basyn qosyp Ulttyq Quryltaı jasap mynaý ury-qary, jemqor, satqyn bılikke senimsizdik (ımpıchment) jarıalaý kerek!

(Úsh Júzdiń basyn qosyp dep otyrǵanymdy durys túsiný kerek, traıbalızm bılikten bastaý alyp otyr, qara halyqta turǵan eshteńe joq, bárimiz – qarǵa tamyrly qazaqpyz).

Qýanysh MUQTAI