Qazaqstan Prezıdentiniń halyqaralyq uıymnyń shtab-páterin keleshekte Azıaǵa kóshirý týraly usynysy Azıanyń jahandaǵy qarqyndy damyp kele jatqan alyp aımaq ekendigimen baılanysty bolsa kerek. Qazirgi tańda Azıany jer shary turǵyndarynyń 60,5 paıyzy mekendeıdi. Álem halqynyń 40 paıyzy Azıadaǵy alyp memleketter Qytaı men Úndistanǵa tıesili. 54 memleketti syıdyrǵan Azıa búginde halyq sanynyń ósý qarqyny jaǵynan Afrıkadan keıingi makroaımaq. Azıadaǵy Qytaı, Úndistan, Indonezıa, Japonıa, Bangladesh, Pákistan, Fıllıpın tárizdi elderde halyq sany 100 mıllıonnan asady.
Sondaı-aq, Azıa memleketteriniń ekonomıkalyq damý qarqyny jahandyq makroekonomıkanyń basty kúshine aınalyp otyr. Máselen, álemdik ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi retinde kórnekti oryndy ıelenip otyrǵan Azıadaǵy alyp memleket Qytaı da qarqyndy damýdyń úzdik kórsetkishterine qol jetkizdi. 1975-2003 jyldar aralyǵynda Qytaıdyń jalpy ishki ónimi segiz esege ósken. Ǵylymı zertteý jumystaryna ınvestısıa salýdan Qytaı 2012 jyldan bastap damyǵan elderdiń qataryna kirdi. Qytaıdyń bank júıesi de óte damyǵan. Bul memlekettiń tórt banki kapıtal men aktıvter jóninen álemdegi aldyńǵy qatardaǵy on banktiń tiziminde tur. Kapıtaldaý turǵysynan Qytaıdyń eki qarjy bırjasy álemdegi alǵashqy ondyqqa kiredi. Búginde Qytaıdyń korrýpsıamen kúres júıesi de eń myqty júıe sanalady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde ekonomıkasy artta qalǵan elderdiń qatarynda bolǵan Ońtústik Koreıa bolsa otyz jylda álemdik ekonomıkanyń jetekshi elderiniń qataryna qosyldy. 1962 jyldan 1995 jyl ishinde bul eldegi jalpy ishki ónim 100 esege ulǵaıǵan. Koreıa da Japonıa sıaqty eńbek etıkasy jóninen álemdegi alǵashqy oryndaǵy el. 2013 jyly Koreıanyń adam kapıtalyna salǵan ınvestısıasy 0,89 – ǵa teń bolyp, Japonıadan asyp túsken.
Sońǵy elý jylda Shyǵys Azıa tehnologıalardy damytý jóninen álemdik makroaımaqqa aınaldy. Azıadaǵy Qytaı, Taıland, Malaızıa, Indonezıa, Fılıppın tehnologıalyq damý úlgisimen tanylǵan elder. Azıa elderi ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin jyldam damýdyń úzdik úlgisin tanytty. Máselen, Japonıa memleketi soǵystan keıingi 25 jylda Batys Eýropanyń ekonomıkasymen teńesip úlgerdi. Japonıa 1970 jyldan beri robototehnologıadan dúnıe júzinde kóshbasshy sanalady. Ulttyq ekonomıkanyń biregeı úlgisimen tanylǵan bul elde ǵasyrdan artyq jasaǵan 100 myń kompanıa bar. Kúnshyǵys elinde júzdegen jyldyq tarıhy bar kóne kompanıalardy «shınıse» dep ataıdy. Bul elde 3000-nan astam kompanıa osyndaı myń jyldyq tarıhqa ıe. Bul kórsetkish Germanıada 800, Golandıada 200, AQSH-ta 14 eken.
Japonıa BUU-na 1956 jyldyń 18 jeltoqsanynda múshe boldy. 1960 jyldan beri Ekonomıkalyq keńesiniń turaqty múshesi bolyp tabylatyn Japonıa 1996 jyldan beri BUU-nyń qarjylaı shyǵysynyń basym bóligin kóterip, bul jóninen AQSH-tan keıingi ekinshi orynda keledi. 1996 jyly 16 paıyz bolsa, 2001 jyly 19,63, 2002 jyly 19,67, 2003 jyly 19,52 paıyzdyq búdjet shyǵyny Japonıa tarapynan tólengen. BUU-nyń halyqaralyq beıbitshilikti nyǵaıtýdaǵy jumysyna belsene atsalysyp kele jatqan Japonıa dúnıejúzilik qaýymdastyqta óz orny bar memleket. Azıanyń alpaýyt eli Japonıa BAQ sany boıynsha dúnıejúzinde 1-shi oryn alady.
Búginde ishki jalpy ónim kólemi jóninen álemde aldyńǵy orynda turǵan Japonıa robot tehnıkasy men elektronıka taýarlaryn óndirýden eń joǵary kórsetkishke ıe bolyp otyr. Keme jasaý, avtokólik qurastyrýdan da Kúnshyǵys eli birinshi orynda. Ónerkásiptik óndiris boıynsha 100 baldyq kórsetkishke qol jetkizdi. Búginde Japonıa qorshaǵan ortaǵa zıansyz ekonomıkany damý jolyndaǵy úrdis retinde qabyldaı otyryp, adam jáne tabıǵat resýrstaryn baǵalaý turǵysynan da jetekshi orynda turǵan el. Japon ınvestısıasynyń naqty bir kásiporynnyń tabysyn kózdeıtin Batys ınvestısıasynan aıyrmashylyǵy da osy makroekonomıkalyq maqsattarǵa baǵyttalǵan tehnologıalarǵa negizdelýimen baılanysty.
Azıanyń etnıkalyq quramy óte baı. Azıa ejelgi órkenıetter oshaǵy, adamzat damýynyń túp-tamyry osy aımaqtan órken jaıǵan. 5000 jyldyq tarıhy bar Qytaı órkenıeti men Úndistannyń baı mádenıeti, Orta Azıa halyqtarynyń qazynaly tarıhy Batys ǵalymdarynyń nazaryn ǵasyrlar boıy aýdaryp keledi. Kim qansha zerttese de Azıanyń tylsym da ǵajaıyp rýhanıaty, tereńnen bastaý alatyn tarıhy, tunǵan tabıǵaty basqa óńirdiń ókilderin tamsandyrýyn qoımaıdy. Tarıhy tereńnen bastalatyn kóne shaharlar, baǵzy zaman ǵulamalarynyń qoljazbalary, baıyrǵy mádenı-arhıtektýralyq eskertkishterdiń kóp bóligi Azıada ekeni belgili.
Azıa elderi bilim sapasy jaǵynan da alda tur. Máselen Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń jyl saıynǵy zertteýi boıynsha mekteptegi bilim sapasy jóninen 70 eldiń ishinde alǵashqy bes oryndy Sıngapýr bastaǵan Azıa memleketteri ıelenedi eken. Álemdik ýnıversıteter reıtıńi boıynsha da azıalyq JOO-nyń sapa kórsetkishi joǵary deńgeıde. Álemdegi JOO-nyń basym bóligi de Azıa memleketterinde ornalasqan. Boston kollejdiniń Halyqaralyq joǵary bilim ortalyǵynyń dırektory, profesor Fılıp G. Áltbah Azıa joǵary bilim berýdiń myqty sektoryna ıe ekendigin atap kórsetken (International higher education 12-08-2015).
Jahandyq beıbitshildik ustanymy, qaýipsizdik qaǵıdattary Azıamen baılanysty. Qazaqstan Prezıdenti BUU-nyń 70 sesıasynda sóılegen sózinde «Qazaqstan halyqaralyq qatynastardaǵy ózara senimdi qalpyna keltirýge, halyqaralyq quqyqtyń negizinde beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan barlyq bastamalardy qoldaıdy.
Jetpis jyl boıy álemdik qoǵamdastyq áskerı qaqtyǵystardy aqylǵa qonymdy sheshýdiń túıinin tabýǵa tyrysyp keledi.
Biraq qaqtyǵystar azaıar emes. Olar keıbir elderde memlekettilikti kúıretýdiń saldarynan shekten shyqqan halyqaralyq terorızmge ulasýda.
Adamzat soǵystardyń aldyn alý jáne qaqtyǵystardyń saldaryn eńserýdiń eskirgen tásilderinen olardy mán-maǵynasyz etetin jańa damý strategıasyna ótýge tıis. Ol úshin alystaǵy bolashaqqa batyl kóz salyp, Birikken Ulttar Uıymyna 100 jyl tolatyn kezdegi álemniń qandaı bolatynyn kóre bilýimiz kerek» deı kele, aldaǵy otyz jyl ishinde adamzat órkenıeti soǵystar men qaqtyǵystardy toqtatýǵa kúsh-jiger taba alatynyna senim bildirýi adamzattyń bolashaqqa degen úmitin ulǵaıtady.
Sharafat Jylqybaeva
