6 shilde 2016 jyly Astana qalasynyń «Kongres-holl» saraıynda Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna, Astana kúnine arnalǵan «Baǵanaly ordam – basty ordam» atty respýblıkalyq aqyndar aıtysyn tamashalaýdyń sáti tústi.
Men buǵan deıin sońǵy kezderdegi aqyndar aıtysyn tek qana teledıdardan kórip, aqyndarǵa qatty renjıtinmin, bulardyń bári «Saraı aqyny» bolyp ketken be, - dep. Aqyndarymyzdyń orys tildi bılikpen birge halyqtan alshaqtap bara jatqany jaıly, synı kózqarastaǵy maqalamdy da daıyndap qoıǵanmyn. Baqsam «baqqanym baqa eken» degendeı, jaǵdaı múldem ózgeshe eken. Meniń sol jerdegi biletinderden óz qulaǵymmen estigenim, aqyndardyń ótkir syndary efırge shyǵardan buryn senzýradan ótetini jáne óz kózimmen kórgen aqyndarymyzdyń aıtysy meniń oıymdy ózgertip ol maqalamdy qoqysqa laqtyrýǵa májbúr etti.
Osy aıtystan azýly nebir bıler aıtýǵa taısaqtaǵan shyndyqty Shyńǵys hanǵa jetkizgen Ketbuǵa jyraýdy, Abylaıdy astamshylyqtan saqtandyryp, kemshiligin betine basyp «Sen keshegi Tóle bıdiń malyn baqqan quly ediń» dep synaǵan Buhar jyraýdy, «Han emessiń qasqyrsyń» dep Jáńgir handy «soıyp salǵan» Mahambetterdi kórgendeı boldym.
Bir qýanarlyǵy Astana qalasynyń ákimdigi aqyndar aıtysyn Elorda kúnin merekeleý qarsańynda dástúrge aınaldyryp onynshy ret ótkizgen eken. Osy dástúrdi Atam Qazaqtyń «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» degen qaǵıdasyn basshylyqqa alyp Qazaqstannyń barlyq oblys, qala, aýdan ákimdikteri jalǵastyrsa «Nur ústine Nur» bolǵan bolar edi.
Aıtysty aqyn, táýelsiz Qazaqstannyń «Aqyndar aıtysynyń» atasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri Júrsin Erman júrgizdi.
Aqyndar aıtysynyń qazylar alqasynyń quramynda tanymal sýyryp salma aqyn, ǵalym Amanjol Áltaev, QR Halyq aqyny Qonysbaı Ábilov, belgili aıtyskerler Dáýletkereı Kápuly, Serikzat Dúısenǵazınder bolady.
Aıtys barysynda, 12 aqyn naqtyraq aıtsam, Aıbek Qalıev, Sara Toqtamysova, Meıirbek Sultanhan, Aspanbek Shuǵataev, Erkebulan Qaınazar, Dıdar Qamıev, Jansaıa Mýsına, Bolatbek Orazbaev, Serik Qýanǵan, Daýlet Erlan, Rústem Qaıyrtaı jáne Ómirjan Kópbosyndar eldiń muńyn muńdap, joǵyn joqtar da birinen-biri asyp tústi. «Esi bar, estir qulaqqa» jetken jetistiktermen qosa, búkil qarapaıym qazaqtyń barlyq muńyn, zaryn jerin jetkize jyrlady. Tilge, dinge, salt-dástúrge jasalyp jatqan qıanattar men Atameken - týǵan jerdiń saýdaǵa salynýyna baılanysty halyqtyń oıyn aqyndarymyz ashyp aıtty. Ásirese, Aıbek Qalıev qazaq qoǵamyndaǵy eń ózekti máselelerdi jyrmen órnekteı kelip, sońǵy aılardyń bederinde halyqty qatty alańdatyp otyrǵan jer máselesindegi Úkimettiń áreketin ótkir synǵa aldy. Aıtysker aqyndardyń til týraly, din týraly, jer týraly jyrlaǵandary zaldaǵy qalyń qazaqtyń kókeıindegisin dóp basyp, aqyndardyń ár sózine dýyldata qol soǵyp, aıqaı uranǵa basqan da, qulaq tunyp, zal teńselip ketkendeı boldy. Ózimdi Ortalyq alańdaǵy sherýge qatysyp otyrǵandaı sezindim. Zal da joǵary laýazymdy bılik ıeleriniń bolmaǵandaryna qatty ókindim.
Endi osy aıtystan túıgen ózge de tujyrymdaryma toqtala keteıin: Kórermender quramynyń deni jasy úlken qarıalar men orta jastaǵylar boldy. Jastar jaǵynyń onsha kóp kózge túspegeninen qazirgi jastardyń ulttyq qundylyqtardan alshaqtap bara jatqanyn ańǵarǵandaı boldym.
Osy el men jerdiń birden-bir ıesi, óz Atamekenderinde otyrǵan memleket quraýshy qarapaıym Qazaq pen Orys tildi bılik arasynyń qanshalyqty alshaq ekendigin burynǵydan da beter aıqyn sezindim. Eki myńnan astam kórermender arasynda sheneýnikter saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana boldy. Orys tildi sheneýnikterdiń birde-biriniń bul aıtysqa qatyspaıtyny óz-ózinen túsinikti. Aıtysty tyńdap shyndyqtan shoshynǵan Nur Otan men Qala ákimshiliginiń ókilderi úzilisten keıin aıtysty jalǵastyrýǵa tyıym salyp, aıtysty aıaǵyna deıin jetkizýge múmkindik bermedi.
Aqıqatyn da, «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» degendeı, bılikke synnan qorqýdyń esh qajeti joq edi. Kerisinshe, halyqpen birge bolyp, týyndaǵan máseleni halyqpen birge talqylap sheshkenderińiz de abyroılaryńyzdyń asqaqtaıtyny aıqyn. Joǵary da kórsetilgen, ejelgi zamandardaǵy Shyńǵys hannyń da, Abylaıdyń da, Jáńgir hannyń da, solar sıaqty ózge handar men qaǵandardyń eshqaısysynyń aıtylǵan synnan abyroılary kemigen joq. Qaıta kerisinshe, olardyń synǵa tózimdiligi, odan qorytyndy shyǵara biletindikteri qaı-qaısysynyń da abyroılaryn asqaqtatyp tur. Demek, aıtysty aıaǵyna jetkizbeı tyıym salýdyń ornyna, bılik basynda júrgen joǵarǵy laýazymdy bılik ıeleri, halyqtyń muńyn óz qulaqtarymen estip, halyq kóterip otyrǵan ózekti máselelerdi ońtaıly sheshý sharalaryn alǵandary durys bolar edi.
Aıtys barysynda elimizdegi dinı ahýal jaıly da birshama syndar aıtylýyna baılanysty, zaldan din qyzmetkerlerin izdedim. Ásheıin de meshit túgili, kóshe de bastaryndaǵy taqıalaryn, ústerindegi jeńil shapandaryn tastamaıtyn din tizginin ustaǵan meshit ımamdarynan da, qysqa balaq, saqaldy salafılerden de eshkimdi kórmedim. Budan din men meshit bólek, bılik bólek jáne olardan qarapaıym qazaqt bólek ekenin ańǵarǵandaı boldym. Eger de KMDB basshylary qazaq ultynyń qamyn oılar bolsa, osy sharaǵa qatysyp, ózderine kerek maǵlumattardy halyqtyń óz aýzynan tikeleı estigen bolar edi.
Qazaqstannyń qazaqtan basqa 139 ultyn quraıtyn «Assambleıanyń da» qazaqpen eshqandaı mádenı baılanysynyń joq ekenine osy jerde kózim aıqyn jetti. Zalda ózge ulttyń birde-bir ókili bolmady dese de bolady.
Joǵary da kórsetilgenderden shyǵatyn qorytyndy, Qazaqstannyń orys tildi ókimeti 25 jylda memlekettik tildiń «esiktegi basyn, tórge shyǵara almaǵandyqtarynyń» saldarynan Qazaqstandy mekendegen ulttardy, meshitterdi jáne ár túrli dinı qaýym ókilderin memleket quraýshy qazaq ulty mádenıetiniń mańyna toptastyra almaǵan.
Tarıh taǵlymy: Qazaqtyń qara dombyrasy men aıtys óneri búkil álem elderiniń eń ejelgi muralary retinde «IýNESKO» tizimin de tur. Sóz túsingen adamǵa aqyndar aıtysy eshbir eldiń qoly jetpeıtin, esh bir eldiń baǵyna bitpegen, álem mádenıetiniń eń bıik deńgeıindegi ÁDİLET izdeýdiń jáne ony qoǵamǵa da, bılikke de jetkize bilýdiń eń jetik úlgisi bolyp tabylady. Ótken tarıhqa úńilsek, bul shyńǵa qazaqtan asyp eshbir el shyǵa almaǵan.
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
