...Bul ólara kezeń. Keshegi "Maıa kalendarynyń" tujyrymyna alańdaǵan Adamzat sabasyna túsip, "pendeshiliktiń jamylǵysymen" - burynǵydan da beter qymtala túskendeı... Sonaý 2009 jyldan beri bolyp jatqan daǵdarystardy... "adam balasy ózine-ózi jasap otyrǵanyn" túsiner emes... Iá-á, Jer betindegi osynshama... "ádiletsiz qoǵamdar" men "tárbıesiz tálimderdiń" jetesizdikpen jetetini, sóz joq - "aqyr zaman" bolatyny anyq... Endeshe, osynaý alasapyran tirshiliktegi, búgingi Qazaq qaýymynyń jaǵdaıy qandaı ?.. Bul jaıynda oılanyp kórseń de... kóz aldyńa elestetseń de... keleshegi kúńgirt sıaqtanady. Nege ?... Osy jaıynda tolǵanyp kórelik...
İ. ULTTYQ SIPATY...
... "Ulttyq sana" - "Adamzattyq sanaǵa" jetkizer jalǵyz soqpaq ?! Ǵulama Abaıdyń "ımanıgúlindegi - úsh súıý" - "Allany - Adamzatty - Ádiletti - súıýge jetýdi... uly maqsat etip qoıatyny, kemeldikke jatsa kerek. Jalpy tirshilik ıelerindegi... "aq nıetti sezim" - súıý jáne mahabbat - delinetini belgili. Al, osy "Súıý" - "Shyndyq" tárizdi kóp bolǵan da, "Mahabbat" - "Aqıqat" tektes jalǵyz ǵana ekeni de ras. Máselen, Súıýdiń túrleri - anań dy, ákeń di, baýyr-qaryndasyń dy, týǵan Otanyń dy, halqyń dy, ana tiliń di t. b. sıaqty - kóp bolǵan da.., Ul- erjetip, Qyz - boıjetken sát te - ómirlik jaryn izdeıtin sezimdi - mahabbat - deıtini aqıqat. Olaı bolsa - mahabbat szimi - ekeý bolmaıdy - ol jalǵyz ?!.. Otbasynyń - negizi mahabbat eken. Sondyqtan da, "Otan - otbasynan bastalady" - deıdi ǵoı dana halqymyz ?!.. Osylaısha, otbasylyq sanadan - týysqandyq - rýlyq - taıpalyqtan - halyqtyq sanaǵa - jetilgenimen.., bul áli de ulttyq sana emes eken. Endeshe, bul sanamalanǵan - sanalar - azamattyq pen kisilikti qalyptastyrmaıtyny da anyq. Búgingi - rýlyq - taıpalyq - júzdik - sanalardy jetildirip - ulttyq sanaǵa - tárbıelenýimiz aýadaı qajet...
İİ. HALYQTYŃ DENSAÝLYǴY...
... Halqymyz : - " Birinshi baılyq - densaýlyq " - deıdi. Jalpy ata-babamyzdyń bir-bir aýyz sózge syıdyryp, urpaǵyna qaldyrǵan ulaǵattary - áli de zerdelengen túsinikterimen... ǵylymı anyqtalǵan joq. Máselen ; - "Alyp - anadan týady", - "Adamnyń tiline - aspandaǵy bult aınalady", - "Basqa pále - qyzyl tilden", - "Jatynynan qaǵynǵan - teksiz neme", - deıdi. Osy qaǵıdalardyń árqaısysyn-aq... tarata taldasaq, ǵajaıyp pálsafalar men ǵaıyptyq qubylystardyń syrlary ashylmaq-shy. Mundaı qaǵıdalardy.., tek "kvanttyq ilimdegi" qudiretpen ǵana túsinýge bolady. Tipti, joǵarydaǵy aıtylǵan qaǵıdalar arqyly - bizdiń ultymyzdyń "Atlanttarmen" sabaqtastyǵyn ańǵartady...
Meniń 1991 jyldan beri usynyp júrgen - "Adam tárbıesiniń jańa ilimi" - "İZGİLİK ÁLİPPESİ" ( İ-shi jáne İİ-shi kitap, 1991j.) men "HALYQ PEDAGOGIKASYNYŃ NEGİZDERİ", 1995j. jáne "URPAQ TÁRBIESİNİŃ JAŃA İLİMİ", 2012j. - atty monografıalarda usynylǵan - eki satyly Metodologıanyń (bıologıalyq (ındıvıd) túr men sananyń jetilýi) - osy satylardan shyǵatyn eki Júıeleri ( júrek tárbıesi men aqyl tárbıesi) qalyptasyp, odan jeti túrli Negizderdiń jetiletindigi, ǵylymı dáleldendi. Bul - Metodologıa - Júıeler - Negizder - búgingi qoldanylyp júrgen Pedagogıka men Psıhologıalar da joq. Mine, osyndaǵy İ-shi negizdi - "Semá qurýǵa daıyndyq jáne Uryq tazalyǵy" - dep atalynady. Bul negizdiń ózine tán ereksheligi sol ; - Máselen Óteıboıdaq zamanynda (HİÝ ǵ.) - 25-aq aýrýdyń túri bolsa, qazir 1700- ge jýyq aýrýdyń túrleri bary belgili. Uryq tazalyǵyn saqtaý arqyly, mine osy aýrýlardyń 85 - 90 % paıyzyn joıýýǵa bolady. Al İİ-shi negizi - "Ana qursaǵyndaǵy tárbıemen" - jannyń 12- arnasyn ashý arqyly - keleshek Urpaqtyń "tán qumarlyǵy" syıpatynan... "jan qumarlyǵyna" jetildirý arqyly, adamzattyń keler "altynshy rassasyn" tárbıeleı alatynymyz dáleldendi. Qazir "jan qumarlyǵymen" dúnıege kelgen, maǵan belgili Eki myńnan asa balalar bar. Bular - pendeshilikten aýlaq, tabıǵı talanttar dese bolady. Osy tárizdi qalǵan Negizderdiń de... ózderine tán tárbıe tásilderimen qalyptasatyn, adam balasynyń tárbıesin de buryn-sońdy bolmaǵan syıpattary da anyqtalyp otyr...
İİİ. ULTTYQ TİLDİŃ QUDİRETİ...
Búgingi Qazaqtardyń - Tilin qorlap - sansyratýshy... úsh ǵasyrǵa sozylǵan Orystyń bodandyǵy ekeni belgili. Onyń ústine - ulttyq ıdeologıasyz - Táýelsizdiktiń 25-jyly da qaljyratyp otyr. Osylardań saldarynan - qaladaǵy qazaq qyzdary men áıelderi - jórgektegi sábıleri men jetegindegi balalarymen oryssha sóılesip, ana tiliniń jaǵdaıyn qoldan aýyrlatyp barady. Onyń ústine balalardy orys mektebine berý de... jyl ótken saıyn asqynyp tur. Bul Qazaq qoǵamyndaǵy - ıdeologıasyzdyqtyń - bir kórinisi ǵana ?!.. Dana halqymyz; - "Bilmegen adam - Ý ishedi" - dep beker aıtpaǵan ǵoı. Bodandyqpen zombylanǵan halyq, Ana tiliniń adamǵa beretin - júz túrli sıpattary men on túrli qasıetterin - estip kórmegendikten essizdikti jalǵastyryp júr. Buǵan árıne... Memleket kináli ?!..
El bolýdyń tórt qubylasy.
Ulttyq qubylańdy bilmeý‑ quldyq minez.
Ujdan.
Jalpy zamana syry men ýaqyt tynysyn baıyptasaq, qazaq halqynyń taǵdyry úshin - Tóre de (prezıdent,úkimet ,májilis) - Qara da - búkil El bolyp - jaýapty ekenimiz anyq. Sonyń ishinde, ásirese, halyqtyń – Jeri – Tili – Dini – Dili - deıtin Tórt dińgegi, nemese Tórt qubylasy túgel me?.. Álde qalaı ? – degen tolǵanysqa toly saýaldarǵa pikir bildirý aýadaı qajet ekeni, kún ótken saıyn kúrdelenip tur. Bul máselege júrdim‑bardym qaraýǵa bolmaıdy. Óıtkeni, búgingi qazaq halqynyń basyndaǵy qoldan jasalynyp otyrǵan, ne-bir náýbet pen qasiretti qaýypterdi budan ary aýyrlatpaı, baıyppen sheshýdiń mezgili jetti?!.. Sondyqtan da, tolǵaýy toqsan túıinderdi ashyp aıtyp, búkpesiz syrlasýdyń qajettiligin túsingenimiz jón.
BİRİNSHİ MÁSELE: - Halqymyzdyń tabıǵatyn taný ?!
Óıtkeni, kez-kelgen halyqtyń taǵdyryna bergen – Tabıǵattyń erekshe belgileri, nemese, qasıetteri bar ekeni anyq. Mine osy belgi men qasıetter Qazaqta qandaı sıpatta desek :
Birinshisi – Jeri;
Ekinshisi – Tili - ekenine tushyný qajet.
Munyń dáleli úshin;
A). Birinshi mysal, kóne zamannan syr shertetin, Ata jurtymyzǵa astamshylyqpen kelgen Kır-patshanyń basyn alǵan Tumar-patshaıymǵa qýat pen aıla bergen, tek qana ulan-baıtaq Jerimizdiń keńdigi edi ǵoı.
B).Ekinshi mysal, orystyń ot-qarýynan jasqanbaı, on jyl boıy Kenesary júrgizgen ult azattyq kóterilisi de, sol Jerimizdiń keńdigine súıendi emes pe ?.. Olaı bolsa, qazaq halqynyń bir dińgegi - Jeri !!!..
- Endeshe, bólshektep satýdyń shapqynshylyǵyna túsip jatqan Jerdi – dereý nasıanalızasılaý qajet. Qazaq halqy ‑ jerin satyp baıymaı-aq, 49-jylǵa jalǵa berip tursa da jetedi ǵoı. Áıtpese, munyń arty úlken apat ! Qazirdiń ózinde jerdi satyp alǵan – Uıǵyrlar – endi jer qazaqtiki emes – Uıǵyrstan quramyz dep daýryǵý da; Jaqynda bolǵan Qazaq pen Uıǵyr tóbelesin zerttep kelgen «Ult taǵdyry» qozǵalysynyń komısıasy «jaǵalaryn» ustap otyr. Tipti, Uıǵyrstan kartasy; Uıǵyrystan týy; Uıǵyrystan urandary; budanda soraqysy, uıǵyrlar qazaqtyń jer attaryn ózgertip, memlekettik tildi de mensinbeıdi eken. Sondyqtan, Almaty oblysyndaǵy «Eńbekshiqazaq» jáne «Uıǵyr» degen aýdan ataýlaryn joıý kerek. Qazaqstanda - kelimsek ulttardyń atymen, aýdan men qala ataýlary bolýǵa tıis emes. Kirme ulttardy basqaratyn - Ákim, ishki ister bastyǵy, memleket ókili - mindetti túrde qazaq bolýy kerek. Bul ulttyq memleketterdegi aınymaıtyn qaǵıda ekenin – Evropa men Azıa - elderinen kórip otyr emespiz be ?! Eń qaýiptisi dúnıejúzi tyıym salǵan «Uıǵyrdyń terorıstik» uıymy, Qazaqstanda saırandap júrgen kórinedi...Bul jaıynda baspa betterin de, tipti jantúrshigerlikteı derekter jazylyp ta jatyr... Jer satýdyń lańynan, bul sıaqty astamshylyq oılar - Káriste de - Orysta da - Dúngende de - tipti Kúrtter de - bar kórinedi. Barlyǵynyń da astyrtyn uıymdary – mádenıet ortalyǵy – degendi jamylyp jumys isteýge kóshipti. Halyq arasynda osyndaı sóz kóp. Anyq-qanyǵyna jetýdi, El birliginiń qorǵany retinde - Ulttyq qaýypsizdik kómıteti – tekserip, shynaıy jaǵdaımen halyqty habardar etýi qajet. Sirá, ata-babamyz eskertken : - «İshten shyqqan jaý jaman» - deıtin sóz beker aıtylmasa kerek.
Ekinsh dińgegi – Tili
Halqymyz –«Óner aldy- qyzyl til» - dep urpaǵyna ósıet qaldyrǵanda, bar ónerdiń qaınary - tilde ekenin bilip aıtqan ǵoı. Jurtymyzdyń osy Til - atty dińgegin shaıqaltyp, qulatýdy kókseıtin, shalaqazaqtar men kosmopolıtterdiń jónin tabýdyń da ýaqyty jetken tárizdi. Orys bodandyǵynan endi ǵana bosadym ba degen Qazaq halqy, óz ishinen shyqqan shubar jylan tárizdi, ne tilin, ne dinin, ne dástúr-saltyn syılamaıtyn shalaqazaqtardyń bodandyǵymen qasiret jutyp otyr. Ultymyzdy munan ári qorlaı berýge bolmaıdy!!.. El men Jerdiń tozǵyndaýyn toqtatýdyń ýaqyty jetti... Shyndyǵyna kelsek, búginge deıin, Ana tili jaıynda qoǵamymyzda bir jaqty pikir qalyptasyp otyr. Ol - Tildi, tek qatynas quraly retinde baǵalaý?!.. Bul – bıologıalyq ta, tipti fızıologıalyq ta zańdylyqtarǵa qaıshy keletin, qate pikir. Sondyqtan da, ana tiliniń adamdy – kisilikke jetkizip, onyń azamattyq sanasyn ashatyn, tek 10-túrli qasıetterin aıtý jón sıaqty.
Endeshe, Til tek – ќatynas quraly ‑ ǵana emes ekenin.., dáleldep kóreıin;
- Birinshisi – jaraıdy, qatynas quraly delik;
- Ekinshisi – ata-baba zerdesimen baılanystyratyn tek ‑ ana tili – eken. Ony ǵylymda ‑ fılogenetıkalyq jad ‑ deıdi. Búgingi ‑ shala qazaqtar men kosmopolıtterdiń kesapat ákelýiniń basty sebebi – olar ata-baba zerdesimen baılanysta bolmaǵandyqtan, ‑ halyqtyq - ulttyq qundylyqtar ‑ degendi túsinbeıdi, kerisinshe oǵan jatyrqap qaraıdy.
Sanasy oıana bastaǵan keıbireýleri, balalaryn qazaq mektepbine bergenmen, ol balalar sabaqtan shyǵa salysymen bir-birimen oryssha sóılesedi. Árıne, bul balanyń kinási emes!. Ana qursaǵyndaǵy sátinen, ata-anasy oryssha sóıleýiniń saldary ekeni belgili.
- Úshinshisi - halyqtyń mentalıteti – dili de, tek qana ana til arqyly beriledi. Tili buzylǵan halyqtyń mentalıteti de, rýhy da joıylady. Qazaq halqynyń tegi - óte myqty! Qazir dúnıejúzinde 2500 halyq bolsa, solardyń ishinde urpaq almasýyn tabıǵı suryptaýmen ‑ «jeti ataǵa deıin qyz alyspaıtyn» ‑ dástúrdi ustaıtyn, tek qazaq halqy ǵana. Sol arqyly, tektik qasıetterin tozdyrmaı asyldandyryp otyrady.
- Tórtinshsi: ‑ “ozorenıe” (múttaǵala) ‑ deıdi. Abaıdy danyshpan, kemeńger deımiz. Nege ?.. Abaıdyń óleńi de, qara sózderi de “ozorenıemen” jazylǵan, ony – Múttaǵala ‑ qudaı taǵala, Alla taǵala ‑ deıdi. Osyny - Muhańnyń “Abaı joly” romanynyń ekinshi tomynan oqydym. Bir abzas boıy osy “múttaǵalany” - “ozorenıege” balama retinde túsindiredi. Mine, Ana tilin bilmegen adamnan osy - múttaǵala - qashady eken.
- Besinshisi – rýh ?! Ana tilin bilmegen adam, halyqtyń rýhanı baılyǵyn jasaı almaıdy.
– Altynshysy - ımandylyќ, ar-uıat ta tilden paıda bolady.
- Jetinshisi men Segizinshisi – Tanym men Talǵamdy da til qalyptastyrady. Ana tilin bilmeıetin qazaqtyń talǵamy - múldem basqa talǵam. Mysaly, zergerlik buıymdar, danalyq órnekter, oıý-órnek, qazaqtyń ulttyq kıimi - dúnıeni tańǵaldyryp júrgen, solardyń bárine áser etip otyrǵan – ana tili.
- Toǵyzynshysy – Meıirim ;
- Onynshysy – Raqym ‑ deıtin qasıetterdi de ana tili sińiredi. Jańaǵy shalaqazaq pen kosmopolıtterde meıirim joq. Óziniń tiline, ultyna, halqyna ‑ degen meıirim bolmaǵandyqtan, olardan r a q y m kútý de múmkin emes. Olardy adastyryp otyrǵan – elikteýshilik pen solyqtaýshylyq. Kisiliksizdik !..
Qazir sanaly jandy, ne isteý kerek deıtin suraq kóp mazalaıdy. Óıtkeni, bizder az sandy halyqpyz ?! Osy tolǵanystardan týǵan oıymdy ashyp-jaryp aıtýdy jón kórdim ;
- Birinshiden ‑ qoǵamǵa Tártip pen Ádilet kerek. Memlekettiń baqyty - osy eki máselede ?!. Qoǵamdaǵy qaptap ketken túngi klýbtar men ár buryshta samsap turǵan kazınolar, besikten beli shyqpaǵan balalardy qan-quıly qatykez oıyndarymen buzyp jatqan komútrlik dúńgirshekter, avtomatty oıyndar – munyń barlyǵy adamdardy – qumarlyqqa qunyqtyryp – azdyra beredi. Bulardyń da nasha - qumarlyq tárizdi sıpattary bar. Onyń jaǵymsyz jaǵdaılary, qazirdiń ózinde qoǵamymyzdy jaılap barady...
- Ekinshiden ‑ Urpaq tárbıesin túzeý kerek. Ol úshin tárbıeni ana qursaǵynan bastaý qajet. Bul jaıynda ǵylymı negizdelgen jańa kózqarastaǵy ilim de bar.
Jalpy bizdiń oqý-aǵartý salasynda - «bilim berý» degennen basqa, «tárbıe berý» deıtin uǵym da joq. Onyń ústine, respýblıkamyzda ózinen shyqqan jańalyqqa «tas kereń» bola qalatyn qalyby buzylar emes! Osynyń aıqyn kórinisi, búkil oqý-aǵartý júıesinde – Halyq pedagogıkasy men Ulttyq psıhologıasy jáne júıelengen Ulttyq tarıhy – pán retinde júrgizilmeıdi. Óziniń halyqtyq taǵylymyna degen mundaı qatynas, jetilip otyrǵan elderde bar ma ? Árıne, joq!!!.. Endeshe, halyq pedagogıkasy men ulttyq psıhologıasynsyz - Urpaq tárbıesin jónge salar tetik te, jaýap ta joq !.. Al, bul ilimniń óz topyraǵymyzda ǵylymı negizdelip ashylǵanyna 25-jyl boldy. Biraq, aıaqtan shalǵannan basqa, eleń eter eshkim de joq. Tipti, bilim-ǵylym mınıstrleriniń qoldaryna da ustatyldy. Esh áreket etpeıdi...
Endi memlekettik tildi úırený máselesine keleıik. Qarańyz shy ?! Búkil orys mektepterin, uıǵyr, koreı, ózbek, dúńgen mektepteriniń – bárine qarajatty berip otyrǵan kim ?.. Sol qarajat kimniń dáýleti? Qazaq memleketiniń jáne qazaqtyń yrys-nesibesi ǵoı. Tipti, sol mektepterde sabaq beretin oqytýshylardyń jalaqysyn tólep otyrǵan kim? Taǵy da qazaq memleketi berip otyr. Olaı bolsa, byıyl daıyndalyp.., 2016 jyldyń sentábrinen - orys - ózbek - uıǵyr - dúńgen - mektepterinde.., tek İ-shi klasstardyń negizgi PÁNDERİ - memlekettik tilde - júrgizilýi kerek. Sonda ǵana Prezıdent N.Á. Nazarbaev myrzanyń "2020 jyly Memleketimizdiń 95-paıyzy Qazaqsha sóıleıdi" - degen sózi rasqa aınalady. Memleket tilin aqy berip úıretý, bul taǵyda sol – osy memlekettiń ıesi – qazaq halqyn qorlaý degen sóz. Osy memelekette turǵan qandaı ult bolmasyn - memlekettik tildi bilýi – aksıomalyq zaњdylyq. Ras qazaq memleketi qarjylandyryp, tirshiligińdi jasap berip otyr ma, ? Endeshe, qandaı sóz bar? Osy memlekettiń otyn ottap, sýyn iship, osy topyraqtan nár alyp, ósip-ónip otyrsyń ba, ? Olaı bolsa, esh ýájsiz bul memlekettiń tilin bilýiń shart. Tipti, bul qaı ulttyń bolmasyn - azamattyq boryshy ǵoı. Osyny túsinetin mezgil jetti emes pe ?... Endigi bir erekshe aıtýdy qajet etetin másele, bul búkil Densaýlyq saqtaý salasy men Bilim berý júıeleriniń ǵylymı negizsiz ‑Úkimdik sheshimdermen ‑ asa qatty adasyp otyrǵanyn aıtqan jón. Bul eki salada, tikeleı Adam tabıǵatymen baılanysty bola tursa da, eshýaqytta ózgermeıtin – Tirshiliktiń – Bıologıanyń – Fızıologıanyń – turaqty zańdylyqtaryn káperine alyp, eskermeıtindikteri tań qaldyrydy. Bul – otpen oınaý arqyly – apatty qoldan jasaý ?! Munyń mysaly, densaýlyq salasynda ‑ qarapaıym halyqty zar jylatyp otyrǵan Emhanalar men Aýrýhanalardy aıtsaq, bilim salasyndaǵy ǵylymı negizdelmegen 12-jyldyq reforma men ulttyq tárbıeniń ( Halyq pedagogıkasy men Ulttyq psıhologıa) pán retinde júrgizilmeýden, Urpaǵymyzdyń elikteýshilikke ushyrap otyrǵany. Mine osy arada aıtpasa bolmaıtyn, sońǵy jyldary taǵyda sol, ǵylymı negizge súıenbegen Úkimdik sheshimmen usynylyp otyrǵan, Úsh tuǵyrly tildiliktiń ( Aǵylshyn ‑ Orys – Qazaq ) máselesi. Tipti, bul joǵarydaǵy aıtylǵan Bıologıa men Fızıologıa zańdylyqtarynyń ıisi murnyna barmaıtyn adamdardyń sheshimi. Olardyń áýeılengeni sonshama, bul sheshimdi bala baqshasynan bastatyp, İ-shi synyptarda keń túrde jolǵa qoımaq ?! Bular balanyń fızıologıalyq qalyptasýy men mı psıhıkasynyń jetilýinen múldem habarsyz jandardyń asa aýyr qatelikteri dese bolady. İrgeli Elderge jatatyn – Japon – Nemis – halyqtary, balalaryna basqa tilderdi úıretýdi, tek 11-12 jasynan ǵana bastaıtyny ǵylymı negizge súıengendik ekeni belgili. Bizderdiń balabaqshasyndaǵy 3-4 jastaǵy sábılerge úsh til úıretemiz deýi, sypaıylap aıtqanda qaskúnemdik bolyp tabylady. Óıtkeni, psıhıkasy áli qalyptaspaǵan balalarǵa shet tilderiniń salmaǵyn salý, urpaqty esalań.., ıaǵnyı shızo jasaýǵa umtylys dese bolady. Jalpy, búgingi Úkimet ‑ Qazaq halqyn ashyq qorlaýdan nege taıynbaı otyr ? Munyń syry men sıpaty nede ? Halyq saılaǵan ‑ Prezıdent pen Májilis jáne Senat – Eldiń pikirimen nege sanaspaıdy. Biz bulardan, solardy saılaýshylar retinde, Atazańdaǵy quqymyzben talap etýimiz kerek !
Ú. Túıin oı.
Osy joǵaryda keltirilgen ártúrli taqyryptardyń ishinde,‑ qoǵamdaǵy tártip pen ádilettiń jáne urpaq tárbıesiniń ‑ negizgi máseleleri aıtyldy. Bulardy oryndamaý, halyq saılap otyrǵan El basyndaǵy azamattarǵa úlken syn. Halyqty basy baıly qul retinde túsinýdiń arty apat. Tipti, osy máselelerdiń júıelenip keńeıtilgen nusqasynan – Ulttyq ıdeologıamyzdyń negizinde – jasaýǵa ábden bolady. Muny – el‑jurt bolyp keńese otyryp, jan‑jaqty talqylap qabyldasaq, qaıyrly is bolary anyq. Qashanda, halqymyz kelisip sheshýdiń neshe alýan túrlerin ómir tájrıbelerinen ótkizgen ǵoı. Sondyqtan da, «uly dala demokratıasynan» asqan ádiletti qoǵam bolǵan emes. Bul – dala órkennıetindegi erekshe kóńil aýdaratyn másele ?! Búginge deıin bizder basqanyń aıtqanyn ‑ aqıqat.., istegen áreketterin ‑ ádilet... – dep keldik. Teksizdiktiń tereńine batqan, mundaı quldyq psıhologıany úzildi‑kesildi toqtatý kerek. Halyq danalyǵyna súıenip áreket etsek, dosymyz túgil dushpandarymyzǵa da súıkimdi bolamyz. Qashanda dosyna da, dushpanyna da ádiletpen qaraǵan el edik qoı. «Jatqa tizgin berme» ‑ degen de ata‑babamyz bolatyn. Halqymyzdyń qadyr‑qasıetin tereń bilýge burylatyn ýaqyt jetti...
Paıdalanylǵan ádebıetter:
Shoqan Valıhanov, T-1, 1984, 164 b.
Qalıbek Danıarov. Istorıa Chıngısqana, 2001, 21 b.
Sovet‑Han Ǵabbasov, Pedagokıka men Psıhologıa negizderi, 2008, 120-123 b
Rashıd‑ad Dın, T‑1. ekinshi kitap, 46 b.
Ýtemısh‑hadjı. Shyǵarmanyń 62 b.
V.G. Tızengaýzen. 11 b.
Geroıcheskıı epos Chıngısqan (IÝÁN CHAO BI SHI) – 85 b.
Covet‑Han Ǵabbasov
Jazýshy‑dáriger, fantas, profesor, medısına ǵylymdvrynyń kandıdaty, KSRO densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, SHQO Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty, Mahambet syılyǵynyń laýreaty.
