Qazaq halqy ustanatyn Islam dini  «DÁSTÚRLİ DİN» dep atalady.

Biz bul uǵymdy tolyq túsiný úshin sózdik qorymyzdaǵy eń kóp qoldanylatyn «Salt-dástúr» dep qosaqtalyp aıtylatyn sóz tirkesteriniń  máni men maǵynasyn baǵamdaýǵa tıispiz.

Salt – Ata salty. Basy Atany syılaýdan bastalyp, arty ákeni, aǵany jáne árbir qazaq balasy ózinen úlkenderdiń bárin syılaýmen jalǵasady. Men qazaqpyn degen janǵa bul qaǵıda ózgermeıdi. Soǵan sáıkes At, Ut, Qut, Ult, Bult, Qurt, Jurt, Tut, Jut, Toǵyz, Toqsan t.t., ıaǵnı  «T» formanty jalǵanǵan ataýlardyń bári osyndaı, eshqashan maǵynasy ózgermeıtin, tolyp-tolysqandy bildiretin uǵymdar. Mysaly, ult (ul - Adam Ata men Aýa Ananyń uldary) ósip-ónip, kóbeıip ultqa aınalyp tur), jut (Jý eliniń malynan eshteńe qalmaǵan), sút (sýdyń aǵarǵan eń sapaly túri), syrt (ishte eshkim qalmaǵan), jylt (kórindi de joq boldy) t. t. bolyp kete beredi. Osyǵan sáıkes qazaqta bulardan da basqa qazaq - qazaq bolǵaly ózgermeı kele jatqan salttar bar. Olar:

Quıryq baýyr (salt). «Quıryq baýyr jediń be, quda boldym dediń be» (mátel). Bul qudalyq dástúr rásimi bolǵanmen ult salt dástúrinde orny bólek jaı. Eki jaq kelisip quda bolǵan jaǵdaıda olarǵa «quıryq baýyr» arnaýly syı ákeledi. Ákelýshi áıel «baýyrdaı jaqyn, quıryqtaı tátti bolyńdar» dep tilek bildiredi. Odan barlyq qudalar aýyz tıedi. Quıryq baýyr qazaq dástúrinde quda bolýdyń zańdy belgisi qujat bolyp bekitilgen.

Shańyraq kóterý (salt). Jas otaýdyń alǵash ret shańyraǵyn kóterý qazaq úshin óte qyzyqty, erekshe mańyzdy sát. Muny qazaq salt dástúrin jetik biletin belgili etnograf jazýshy Ahmet Júnisuly bylaı dep jazǵan: «.... qazaqta otaýdyń shańyraǵyn albaty adam kótermeıdi. Buǵan balasy kóp, kári kúıeý kerek. Ony qos atpen bolsa da alǵyzady. Yńǵaıly jer bolyp, otaý óte úlken bolsa kári kúıeý shańyraqty attyń ústinde turyp kóteredi. Bul eńbegine ol ne at minedi, ne túıe jetekteıdi. Buǵan maldy otaýdy kótertken jaq beredi. (A.Júnisov «fánıden baqıǵa deıin»). Ádette kıiz úıdiń shańyraǵyn er adamdar kóteredi. Al, jas otaýdyń shańyraǵyn kári kúıeýge kótertýde úlken mán, yrym bar. Óıtkeni «jasy úlken kúıeý» qashanda elge syıly jáne tilektes adam. Jáne kúıeý qartaıǵan saıyn jurtyna qadyry, syıy arta túsedi. Qazaq eli osy joldan áli aırylǵan joq. Kári kúıeý kelse, aýyldyń úlken kishisi, erkek áıeli onymen bir qaǵyspaı, qajaspaı qalmaıdy. Onyń shańyraq kóterýinde de osyndaı tereń syılastyq bar.

Syńsý (salt). «Halqymyzda turmys salt jyrlarynyń eń kóp taraǵandarynyń biri syńsý». Uzatylǵan qyz óz bosaǵasynan attanar aldynda aǵaıyn týǵandaryn aralaıdy. Bylaısha aıtqanda qoshtasady (Biraq bul dástúrli qoshtasý emes). Jeńgesin ertip aǵaıyndaryn aralap júrgen qyz jáı júrmeıdi. Ol óziniń balalyq dáýreniniń, oń jaqta bulǵaqtap ósken baqytty kúnderiniń ótkendigin, aıaýly ata anasynyń, týysqandarynyń ózin mápelep ósirýdegi eńbegin óleńmen aıta júrip óksıdi. Ondaı óleń jyrdy syńsý deıdi.

Qoshtasý (salt). Uzatylatyn qyz óz úıinen attanar aldynda óziniń ata anasymen, aǵa inisimen, sińlisi, jaqyn jýyqtarymen qoshtasý jyryn aıtady.

«Qyz uzatý» (salt, toı). «Ulyn uıaǵa, qyzyn qıaǵa qondyrý» ata ananyń tilegi ári paryzy. Sonyń ishinde qyz uzatý úlken toı, dýman ári qyzyq. Bul kúni ata ana qýanady, ári jylaıdy. Qýanatyny qyz ósirdi jáne ony qutty jerine qondyrýy, jylaıtyny árıne qımastyq kóńili.

Sáýkele kıgizý (salt). Sáýkele kelinshek kıimi. «Qara maqpal sáýkele, shashyń basar jar jar aý» (jar jar).

Otaý kóterý (salt). «Kóterilgen otaýyń qutty bolyp, uzaq jasap ishinde súısin jaryń» (Qyz Jibek). Jas otaý áke úıiniń oń jaǵyna tigiledi.

Jasaý (salt). «Kórsin dep jıylǵan jurt tamashasyn, jasaýyn taýdaı qylyp úıgizdi endi»! (Naýryzbaı Qanshaıym). Uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnıe múlik «jasaý» dep atalady. Halyq qyzdyń jasaýyna asa zor kóńil bólip, «jasaýdy alty jastan jınasań asady, jeti jastan jınasań jetedi!» degen. Nebir sándi buıym, sáýkele, kilem, tekemet, ydys aıaq, tósek oryn, kıim keshek, ásem áshekeıli taǵymdar qyzdarǵa beriletin bolǵan. Aýqatty adamdar aq otaý tigip uzatqan. Jasaýdy qyzdyń enshisi dese de bolady.

Kelin túsirý (salt). Bizdiń halqymyz úshin de dúnıedegi qyzyq pen qýanyshtyń eń bastysy osy kelin túsirý. Buǵan búkil aýyl bolyp atsalysady, birge qýanady, birge toılaıdy, namysy bir qazaqta «toıdyń bolǵanynan boladysy qyzyq» degen bar. Al kelin túsirýdiń ózi de, «boladysy» da qyzyq.

Qazaq salty boıynsha kelindi aýylǵa kólikpen ákelmeıdi. Bir qyrdyń astyna jeńgesimen birge túsirip ketedi. Aýyldyń qyz kelinshekteri jas kelinniń aldynan shyǵyp, eshkimge kórsetpeı shymyldyq ishine kirgizip ákeledi. Aq bosaǵany oń aıaqpen attaıdy. Shashý shashylady. Qutty bolsyn aıtylady. Kelindi sheshesi, jeńgesi, sińlileri ertip ákeledi. Qýanysh, yrdý, dyrdý, oıyn saýyq bastalady. Shymyldyq jınalǵan sátte saltanatpen «Betashar» bastalady.

Qazaqta bulardan da basqa ózin qazaqpyn dep aıtý úshin saqtalýǵa tıisti, maǵynasy eshqashan ózgermeıtin Ata salttar kóp. Biz onyń bárin qaıtalap jatpaımyz. Bizge salt degen sózdiń maǵynasyn tolyqtaı túsiný úshin osy keltirilgen  derekter (toǵyz) jetkilikti bolsa kerek.

Tarıhattyń (sopylyq ilimniń) ejelgi qaǵıdasyna salyp SALT degen sózdiń ózin sóılete keter bolsam, Al, Sal, Alt, Salt bolyp shyǵady.

Al – Alǵy, Aldyńǵy, Alǵashqy alty el (Alty Alash), ıaǵnı Alash (Alan) jurty, sońǵy ataýy Alshyn.

Sal – Salı, Saqı ıaǵnı Saqtar. Qazaqtyń kez-kelgen sóziniń aldyna jalǵanǵan «S» dybysy tek qana osyny bildiredi. Mysaly, adamnyń eń joǵarǵy kóńil-kúıiniń  deńgeıi  (Saly sýǵa ketý),  Sadaq (Saq Ata), Sanaq (Saq Ana), Sabaq (Saq apa),  Saqal (Saldyń aǵasy), Senek (Saq ene) t.t. bolyp «avtorlyq quqyq» saqtalyp kete beredi.

Alt – Alty, bul Balyqshy (Shybyntaı, Qypshaq) atamyzdyń laqap aty. Adaı atanyń Shejire deregi boıynsha Alty ata eldi  quraıdy, ıaǵnı búkil álem elderiniń aýyzdarynan tastamaıtyn  Alty Alash uǵymynyń shyqqan tegi osy. Balyqshylardyń atasy Alta atamyzdyń  molasy da, atamyzdyń atyndaǵy alqapta Mańǵystaý aýdanynyń ortalaǵy Shetpe kentine jaqyn jerde, Altaly (Alta eli) dep atalady. Tipti sonaý Qyrymdaǵy Ialta da osy atamyzdyń aty. Sóz reti kelgesin aıta keteıin, Baltanyń da, Balǵanyń da, Qazaqtyń bes qarýynyń biri Aıbaltanyń da avtory osy atalarymyz. Alǵashqy qala salǵandar da osylar. Shyǵys halqynyń kúni keshege deıingi qalany «Balyq» dep ataǵandarynyń syry osy. Balqash (kól), Balqan (taýlar), Baltyq (teńiz), Balasaǵun (qala)  – birikken sóz. Tolyq maǵynasy Balyqshy Saq Ǵun. t.t. balyqshylardyń laqap attary, ıaǵnı olar osy ataýlardyń báriniń avtory degen sóz. Búkil dalany qaptata salǵan bal-bal tastarda solardan qaldy.

Adam ata shejiresinde Adaı-Kelimberdi-Balyqshy (Balasaǵun). Báriniń «Al», «Bal» degen bir túbirden bolatyny tek qana osyny bildiredi. Sóz túbiri (Óz túbi, Sózdiń atasy) eshqashan  jańylyspaıdy.

Al «T» dybysymen aıaqtalǵan sóz maǵynalarynyń eshqashan ózgermeıtinin joǵaryda aıttyq. «T» dybysy toǵyz sanyn ıemdengen Tobyshtardyń laqap aty. Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.

Sonda Ata Salty degenimizdiń tolyqtaı maǵynasy: Adam Atadan bastalyp, altynshy ata Balyqshylarmen pisip, týystyǵy bólinbegen jetinshi ata Buzaý - Jemeneılermen  jetilip, segiz sanyn ıemdengen semıtter Jemeneıden ajyrap, olardyń basyn qaıta qosqan Tobyshtarmen tolysyp, sońǵy núktesi qoıylǵan Atalarymyzdyń saltqa aınalǵan dástúri bolyp shyǵady.

Bul búgingi tilmen aıtqanda Ata zań (Konstıtýsıa) dep atalady. Búgingi Ata zańymyzdyń negizinde, tek qana bizdiń emes búkil álem elderi zańdarynyń negizinde qazaqtyń Ata zańy (salty) jatyr. Aıyrmasy qazaqtyń Ata salty 70 000 jyldan beri ózgermeı kele jatsa, búgingi zańdar bıleýshi toptyń yńǵaıyna qaraı kúnine «myń» qubylady.

Al dástúrge kelsek, Oǵan myna uǵymdar tolyqtaı kýálik ete alady:  Toı maly (dástúr), «Júz jylqy toı malyna ketipti» (M.J.Kópeev); «Qalyń mal» (dástúr),  qudalardyń dáýletine baılanysty bolady;  «Qynamende» (dástúr), «Qynamende, jar jar men betashar bar, óleńsiz solar qyzyq bola ma gúl?» (Abaı);  Itaıaqqa salý (dástúr). Jas kelinshek bir aýylǵa qydyryp barǵanda, ne esik kórýge shaqyrǵanda áıelder ne úlken ájeler oǵan «ıtaıaǵyna sal», - dep saqına, kúmis, júzik sıaqty zattar beredi. «Itaıaǵyna salý» degen kelinshek bosanyp balany sharanasynan jýatyn sýǵa ıaǵnı «shilde sýyna» álgindeı kúmis júzik, kúmis saqına, kúmis túıme sıaqty zattardy ydysqa salyp jiberip, náresteni jýady. Jýyp bolǵannan keıin álgi zattardy sol jerdegi áıelder yrym qylyp bólisip alyp, máz meıram bolyp tarasady.

Áli esimde bala kezimizde bizdiń úıdiń besiginde kúmis qońyraý syldyrlap turýshy edi, anamyz bárimizdiń kıimderimizge kúmisten ilgek, teńge t.b. áshekeıler taǵyp qoıýshy edi. Ózinińde barlyq áshekeıleri kúmisten bolatyn.

Ejelgi qazaqtar qolynda, kıiminde kúmis áshekeıleri joq áıelderdi qazan-oshaqqa jolatpaǵan. Keı óńirlerde onsyz pisirilgen asty aramǵa sanaǵan. Bul dástúr kórshi túrikpen elinde kúni búginde de qoldanysta bar.

Kúmis demekshi, sonaý erte zamandarda qazaq qoly men qalmaq qoly soǵysyp jatqan kezeńde, sol jerde bir juqpaly aýrý paıda bolyp qalmaq qoly sol keselden baýdaı qyrylypty. Al qazaq sarbazdarynyń esh qaısysyna bul kesel darymaǵan. Keıin zertteýshiler bunyń basty sebebi, qazaqtyń qarý-jaraǵy men at-ábzelderinde kúmistiń mol bolýynan dep tujyrym jasaǵan. Dana halqymyz kúmistiń kóptegen juqpaly keselderge qarsy turatyn qasıeti baryn ejelden-aq baǵamdaǵan. 

Týra osyndaı bir derek arab ańyzdarynda da bar. Birde arab sarbazdary astan jappaı ýlanyp, bul aýrýdan tek qana olardyń basshylary aman qalypty. Keıin zertteý júrgizgende ásker basshylarynyń asty kúmis qasyqpen ishetinderi anyqtalǵan.

Kúmis bakterısıdtik jáne antıseptıkalyq qasıetke ıe. Ári qabynýǵa da qarsy áreket ete alady. Bir sózben aıtsaq, tabıǵı bakterısıdtik metal bakterıanyń  650 túrine qarsylyq bildire alady eken. Kúmistiń emdik qasıeti búgingi medısınada da tolyqtaı dáleldengen. Qazaq emshileri óte erte zamanda-aq kúmistiń qasıetin erekshe baǵalaǵan. Kúmis sýmen áreketteskende ıondalyp, onyń quramynda uzaq saqtalady. Sondyqtan, kúmis qosylǵan sý aǵzadaǵy kóptegen zıandy mıkroaǵzalardy joıady. Adam aǵzasynyń tumaý jáne juqpaly aýrýlarǵa tótep bere almaýynyń sebebi ımmýndik júıedegi kúmistiń azaıýynan bolady. Kúmis tek qana aýrý týdyratyn elementterdi joıyp qoımaı, aǵzadan zıandy toksınder men mıkrobtardy shyǵarady. Tipti, aǵzada az ǵana kúmis jetispeýshiligi baıqalǵan jaǵdaıda, adamnyń jumys isteý qabileti tómendep, qorǵanysh qasıeti azaıyp, tez sharshaý paıda bolady.

Qazaqta altyn men kúmis qatar júredi. Sebebi, altyn kúmistiń bakterısıdtik qasıetin arttyrady. Aǵzadaǵy ımmýndy qalypty etedi. Kóne Gresıa men Rımde altyndy (plasınkalaryn) aýyzǵa salyp, tamaq aýrýlaryn emdegen eken. Sondaı-aq, qazirgi medısınada da altyn qospalary keńinen qoldanylady.

Tarıh taǵlymy: Bul dástúrdiń jalǵasýy urpaǵymyzdyń ár túrli juqpaly aýrýlardan aman bolýynyń kepili bolmaq.

Úı kórsetý (dástúr). Jańa túsken kelindi týys týǵan, kórshi kólem, ilik jekjattar «úı kórsetýge» (shyǵys jaq «otqa shaqyrý» deıdi» ıaǵnı esik asharǵa shaqyrady. Munyń maǵynasy kelin otbasymen tanysyp, úıge kelip júrsin degen sóz. Bul úıge kelin qur qol barmaıdy, káde jorasymen barady. Muny «ilý» deıdi. Bul máseleni shaqyrǵan úıdiń dárejesine (úlken, kishi degen maǵynada) kelinniń enesi sheshýi kerek. Munymen birge kelindi shaqyrǵan úıler kelinniń minez qulqyn, júris turysyn ıaǵnı ádep, tártibin baıqap synap otyratyny da bar. Muny bolashaq kelinder eskere júrýi kerek. Óıtkeni atalǵan dástúr áli jalǵasyp kele jatyr.

Joldyq (dástúr). «Qaınym, joldyǵymdy umytpa, tolymdy bolsyn, dedi jeńgesi Qanym kúle sóılep» (el aýzynan). «Joldyqtyń» joly bólek. Sondyqtan oǵan atalatyn káde de tolymdy ári baǵaly bolady.

Betashar (dástúr). «Ýá áleýmet! Endi betashar tyńdaıyq!». Jańa túsken kelindi «betashar» dástúri jasalmaı eshkim kóre almaıdy. Ony kórý úshin ádeıi «betashar» jasalady. Oǵan toıǵa jınalǵan týys týǵandar tegis qatynasady. Jas kelinniń eki jaǵynda eki kórgendi kelinderi turady. Munda «Betashar» jyry aıtyla otyryp, kelinge onyń atasy, enesi, onyń basqa týystary tanystyrylyp, kelin olarǵa sálem jasaıdy. Sálem jasaǵan adamdar «kórimdik» beredi. Bet ashatyn jigit án jyrdy jeldirte, kóńildi kótere jyr tógýi kerek.

Betashar dástúri búgingi tańda tek qana eki elde Qazaq pen Azirbaıjanda qoldanylady. Ózderińiz kórip otyrǵandaı ekeýiniń de sóz túbiri «Az» degen bir túbirden (bir túpten, bir tekten) taraıdy. Salt-dástúr jaǵynan, bizge olar kóp jaqyn. Áıtpese, olar Qorqyt atany meniń atam dep moıyndamaǵan bolar edi. Shejire deregimen qýalasaq, olarda ejelgi Hazarlar men Oǵyzdardyń urpaqtary.

Demek, «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degendeı bul ózgerip, jetildirilip otyratyn uǵym. Bul búgingi kúndegi Ata zańnyń talaptaryn oryndaý maqsatynda qabyldanatyn Úkimet qaýlylarymen sáıkes keledi. Dástúrdiń tozyǵy qoldanystan shyǵyp, ozyǵy qaıtalana-qaıtalana kele Saltqa aınalýy múmkin. Salttyń mártebesi dástúrden joǵary. Ol aınymaýǵa jáne buzylmaýǵa tıis. Demek, qazirgi ozyq oıly kóptegen azamattarymyzdyń dástúrli dinimiz Islamdy Ata din dep ataıtyndary da óte oryndy.

Tarıh taǵlymy:  Sopylyq ilim Qazaqtyń Ata saltynyń (ata zańynyń) ǵumyryn 70 000 jyl deıdi. Bul zańdardy jer betinde qoldanbaıtyn el joq. Aıyrmasy, kim qandaı deńgeı de? Qazaq bolamyn degen jan Ata salttan aınymaýǵa tıis.

Mine osymen atalarymyzdyń bizge mura etip qaldyryp ketken Islam dininiń ornyn anyqtap aldyq. Bul meniń álemdegi eń uly bes dinniń beseýi de búgingi qazaqtardyń ata-babalarynyń arasynda dúnıege kelgen degen tujyrymyma tolyqtaı sáıkes keledi. Demek, Din Uly Jaratýshy - Allanyń qalaýymen  bizdiń atalarymyzdyń sanasy jetilip, aqyly men bilimi molaıǵan saıyn ózgerip, Allany taný jolynda kemeldenip otyrǵan uǵym bolǵan.      

Búkil álem halyqtary ustanatyn negizgi uly dinder qazirgi qazaqtyń ata-babalarynyń arasynda dúnıege keldi, eń alǵashqy Allanyń haqtyǵyn tanyp, din degen uǵymdy dúnıege ákelgen solar bolatyn.  

Al,  Din degen uǵymnyń ózi qaıdan shyqty degenge keletin bolsaq, orta ǵasyrlyq Turan álemindegi ata-tektiń jazylýynyń bir nusqasy Rashıd-Ad-Dın (Parsy (Iran) eliniń bıleýshisi Qazan hannyń bas ýáziri, Shyńǵys hannyń tikeleı urpaǵy, orta ǵasyrlyq tarıhshy), Ala-Ad-Dın Muhammed Horezmshah, onyń uly Jelal-Ad-Dın sultan, Orta ǵasyrdaǵy Syrdarıadan İlege deıingi aımaq ámiri Bolatshynyń inisi Kamar-Ad-Dın Dýlatı, osy Bolatshynyń baýyry Shamys-Ad-Dın Dýlatı, Otyrar qalasynyń bıleýshisi Qaıyr hannyń ýáziri Dadyr-Ad-Dın Al-Amıd, Bahaý-Ad-Dın Nakshband, Najm-Ad-Dın Kýbra, onyń murageri Altyn Orda bıleýshisi Berke hanǵa tikeleı ustazdyq etken Buharada turǵan sheıh Saıf-Ad-Dın Baharzı, ortaǵasyrlyq musylman ǵulamasy Nur-Ad-Dın Horezmı, ımanǵa kelip, sharıǵatty moıyndaǵan uly muńal bıleýshisi Ózbek hannyń rýhanı tárbıeshisi Nuǵman-Ad-Dın Al Horezmı, óz zamanynyń uly taqýasy atalǵan Jálel-Ad-Dın As Samarkandı,  ataqty oıshyl, aqyn, qolbasshy Muhammed Zakır Ad Dın Babyr,  álemge áıgili «Zafarnameniń» avtory Sharaf Ad Dın Álı Iázdı, Beket atanyń ustazy Baqyr Ad Dın Muhammed t. t. bolyp tabylady. Osy esimderdegi Ad (Ad qaýymy, ıaǵnı qazirgishe aıtqanda osy qaýymnyń qarashańyraǵynyń ıesi Adaı, Al, (Alan, Alash, Alty Alash, Alshyn), As (Az, Alashtyń laqap aty) al Dınge kelsek, búkil qazaqqa Din degen uǵymdy engizgen osy atalarymyz. Bul jaıly Qytaı jylnamasynda adamdary attyń qulaǵynda oınaıtyn Dı taıpasy, Dınlın eli jaıly derekter bar. Parsy (Iran) tarıhy olardyń negizin qalaǵandardy MAD (Ma Adaı, Man Adaı M.Q.) taıpalarynyń urpaǵy Dıaký dep ataıdy. Olardyń esimderiniń sońyna jalǵanǵan «N» áribi, bastaýyn Man ata esiminiń sońǵy «N» dybysynan alady, soǵan sáıkes balasy, uly, qyzy, urpaǵy, ıaǵnı Nuq paıǵambar  Adam Ata men Man Atanyń uly (urpaǵy) degendi bildiredi.  Búgingi Beıimbet Maılın (Beıimbet Maılynyń balasy), İlıas Esenberlın, Sáken Seıfýllın, Álibı Jangeldın, Ǵabıden Mustafın, Muhtar Maǵaýın, Erlan Karın, Rashıt Abdýllın, Marat Tajın  t.t. dep júrgenderimizdiń syry osy.

Dıar arab tilinde turǵyn úı, el degen maǵyna berse, parsy tilinde «jaryq berýshi nemese Qudaıdyń bergeni» dep aýdarylady. Dıar taza qazaq sózi – Dı jáne Ar degen eki birikken sózden turady. Maǵynasy Dı Ardyń atasy. Mysaly, Lıvannyń Buqaralyq aqparat quralynyń ataýy kúni búginde de «Ad-Dıar» dep atalady.

Bul atamyzdyń esimi ejelgi Mańǵystaýda (Beıneý aýdany) Dıar degen atpen jer jáne eldi meken ataýynda saqtalǵan. Qazir bul eldi meken Manqystaý men Aqtóbe oblysynyń shekara jerinde ornalasqan, Baıǵanın aýdanyna qaraıdy. Bul ataý álemniń ózge de elderinde kezdesedi. Mysaly, Dıarbakyr Túrkıanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy qala men aýdannyń ataýy, bul qala Túrkıalyq kýrdtardyń ákimshilik ortalyǵy. Dıala Irak pen Iranda ózen, Irakta aımaq ataýy.

Qazaqtan basqa kóptegen elderde, tipti túgelge jýyq dese de bolady (aǵylshynnan basqa) «İ» dybysy joq. Olarda bul dybys «I» dep oqylady. Qazaqtyń Din degen sóziniń Dınge aınalý syry osy.

«Qytaı tarıhyndaǵy qytaılyq emes soltústik bes taıpa memleketteriniń (b.z.b. 304-439) qurylýyna Hun men Úısinniń, olardyń tarmaqtalǵan túrki taıpalarynyń birlestikteri (súnný, sze, sánbı, dı, sán) qatysty, árıne olardyń ataýy Qytaı transkrıpsıasymen jazylyp keledi, shatystyrmas úshin túp nusqaǵa súıengen durys qoı (k. Materıaly po ıstorıı kochevyh narodov v Kıtae. 111-Ú vv. M.,1989) (B.K.Albanı «Qazaqıa» Almaty. 1998. 46 bet). Bul esimder qazaqta kúni búginde de qoldanylady. Biraq maǵynasy ózgeriske ushyraǵan. Iaǵnı úsh urpaqtyń (óz aty jáne ata-tegi) attary bir esim bolyp shyqqan. Mysaly, Nasyraddın, Asamaddın, Alýaddın, Alqamaddın, Shaıqymaddın, Naǵymaddın, Salehaddın, Jalaladdın, Nájimaddın... Demek, olar ózderin Ad urpaǵymyz, dinimiz musylman dep otyr.

Dinniń balama ataýy Diń. Bul quladúz, jazyq daladaǵy dóń, tóbe, shoqy. Mysaly, Anaý kóringen dińge shyqsa, alystaǵynyń bári kórinedi. Kápir bolmaı ozyq dindi ustansań, bunda da solaı, alystaǵynyń bárin (ótkenińdi de, keleshegińdi de) kóre alasyń. Demek, din eldiń dińgegi. Al, el men dinniń tuǵyry til. Qazaqtyń «Til tuǵyrym, din dińgegim» deıtini osy. Elimizdiń týy dińgekke ilinip, tuǵyrǵa bekitilgen. Tuǵyr men dińgek álsiz bolsa, jalaýdyń qulaıtyny sıaqty, tili men dini álsiz eldiń de keleshegi bolmaıdy. Tili ekeýdiń dini ekeý, al dini ekeýdiń... Muny árbir qazaq azamaty bes saýsaǵyndaı bilýge jáne ony kóziniń qarashyǵyndaı saqtaýǵa tıis. Áıtpese birtutas qazaq elin saqtaı almaısyń. Jer betinen joıylǵan elderdiń bári osylaı joıylǵan. Bizge sheginer jer qalǵan joq, artymyzda qulama jar tur...

Musylman men eropalyq dinderdiń ara qatynasy jaıly Qasıetti Quran Kárimniń «Ál-Máıda» súresiniń 51 aıatynda aıqyn kórsetilgen.

Tarıh taǵlymy: tuǵyry men dińgegi álsiz týdyń da, tili men dini álsiz eldiń de ómir jasy uzaqqa barmaıdy. «Jel aıdaǵan qańbaqtaı» tarıh sahnasynan shyǵyp qalady.

Endi bastaǵan áńgimemizdiń ózegine oralaıyn. Ejelgi shejirelerdiń bárinde de «Qaraǵaı basyn shortan shalǵan» kezdegi Nuq paıǵambardyń topan sýdan aman qalǵan qaýymy musylman edi delinedi. 

Musylman – (Mu, Us, Mus (Mýsa), Musyl, Musylman bolyp shyǵady. Sóz túbiri «Us» - qus, qusa bolý, usta, ustahana, ustaný-ustanbaý, ustaǵan-ustamaǵan. Ózimiz kúnde kórip júrgen qus ataýynyń shyǵý tegi osy atamyzdyń aty. Mańǵystaýdyń Ashymuryn múıisinen 27 km. ońtústiginde Qusym atty jer men áýlıe qorym bar. Qorym óte eski. Onda jerlengen adamnyń patshalyq (handyq) tegin bildiretin «Táj» qulpytasy, Adaıdyń ejelgi bir taıaq (asa), kres, jebe jáne aı tańbalary beınelengen.

Eń alǵashqy Uly Jaratýshyǵa (Qudaıǵa, Táńirge, Allaǵa) ıman keltirgen osy Musa paıǵambardyń esimimen búkil aspanda ushatyn tirshilik ıeleriniń barlyǵynyń jalpy ataýy Qus dep ataldy. Bul Musa paıǵambardyń jolyn ustanýshy Musylman qaýymynyń «avtorlyq» quqy.

Musa paıǵambar esiminiń sóz túbiri «Us», aldyńǵy býynda Qý. Demek, Musa paıǵambardyń tegi Adaıdyń eki ulynyń úlkeni Qý adaı áke (Qudaıke) degen sóz.   Bul Adaı shejiresimen de tolyqtaı sáıkes keledi. Demek, «Us» túbiri bar barlyq ataýlardyń bári osy atamyzǵa baılanysty. Ejelgi shejirelerdiń bárinde de Musa Sınaı  (Syndy) taýynda jerlengen delinedi. Bul ataýlardyń bári Mańǵystaýǵa qatysty. Mańǵystaýdyń Túpqaraǵan aýdany jerinde Usaq degen jer men Qusym degen áýlıe qorym kúni búginde de bar. 

Ary qaraı eń kıeli, eń sýlý, syńary úshin janyn ólimge qıatyn, jańa jaýǵan aqsha qardaı appaq arý qusqa, Mahabbattyń sımvoly  Aqqý degen at qoıyldy. Bul esimdi Qas bı (Kaspıı) atanǵan uly atalarymyzdyń sóz júıesi men olardyń Shejire deregine salsaq, Aq (Aǵ) - Aqpan (Aqıqat pen Aǵa sóziniń shyǵý tegi, Saq, Saqtar, Saqı (myrza), Taq pen Taqıa t.t. jáne Qý eliniń – Qý Mandardyń, ıaǵnı Adaı  atanyń eki balasynyń úlkeni Qudaıke atamyzdyń esimi shyǵady. Demek, munyń maǵynasy Aqpan (Saq), Qudaıke (Qýmandar) jáne Qazdar (Azdar (Azaýly eli) Qazan, Qazar jáne Qazaqtar) bári bir halyq, egizder degen sóz.  Eki (egiz) Qazaqtyń sandyq  ataýy.

Taǵy bir kıeli qus Qazaq atamyzdyń «avtorlyq» quqyǵyna saı Qaz (Ata Qaz) dep ataýyn ıemdendi. Uly atalarymyz osy eki arý qusty, osy qustar arqyly Qý eli men Qaz elin, bir anadan týǵan egiz dep urpaǵyna amanat etti. Qazaqtyń sonaý Atam zamannan beri aýyzdarynan tastamaı kele jetqan «Aqqý men Qaz egiz, Adaı menen Taz egiz» deıtinderiniń syry osy. Bul shynynda da solaı bolatyn. Báz-bireýlerdiń Qazaq eliniń ataýy aspandaǵy Qazdan alyndy degenderine aıtarymyz (Men muny Abaı atamyz aıtty degenge kúmánim bar. Shamasy bul keıingi tarıhty ózgertýge tyrysqan «jolbıkelerdiń» isi bolýy múmkin), bul endi mektep jasyndaǵy balanyń sózi. Sebebi, qus adamǵa at qoıa almaıdy. Qerisinshe, bundaıǵa adamdar ǵana quqyly. Allanyń jaratýy solaı. Bul daýǵa jatpaıdy.    

Tarıh taǵlymy: Aqqý - qazaqtyń laqap aty. «Aqqý men qazdyń egiz» bolatynynyń syry osy. Qazaqtyń ata-babalary, ıaǵnı ejelgi qazaq memlekettigi biz uıalatyndaı eshteńe jasaǵan emes. Olar Allataǵala yqtıar etken adam balasyna kórsetilýge tıisti syı-qurmettiń bárine de laıyq.

Ary qaraı Mandar – Manǵus; Kún qudaıy Sam (Nuq paıǵambardyń úsh balasynyń ortanshysy) men Túrik – Samuryq; Qyr eli men Qyrǵyzdar-Qyrǵı, Qyran, Qyrǵaýyl; Qarabas-SHýmerler (Qaraman, Túpqaraǵan), Arystar (Aqarys, Janarys, Bekarys), Arap, Parsy, Armándar - basynda Qarlyǵash, Qarshyǵa, keıinnen eń uzaq jasaıtyn jáne ólgenderin jerleıtin Qara qarǵa (Qarǵanyń ólgenderin jerleıtini Quran Kárimniń Ál-Máıdá súresiniń 31 aıatynda kórsetilgen); Aqpan men Muńaldar - Aq suńqar; Astar – Lashyn,  Úısinder – Úırek; Túrikter – Búrkit; Semıtter (Arab pen Ebreıler), It eli (Italıa) – Itelgi, It-qus; Matrıarhat zamanynan – japalaq (sóz túbiri «apa», maqal «tas pen japalaqty ursańda japalaq óledi, japalaq pen tasty ursańda japalaq óledi»),   baıǵyz (túbiri aı men qyz, baıǵyz tek qana túnde ushady); Qunanorys, Buzaý, Tobysh jáne Muńaldar – Boz (Qara) torǵaı ataldy. Olardyń zamanynan  «Qoı ústine boz torǵaı jumyrtqalady» degen urpaǵyna ańyz bolǵan zaman qaldy.

Atany – joǵaryda kórsetkenimdeı Ata Qazǵa;  Ákeni – Kókek pen Kók Qutanǵa; Aǵany – Shaǵalaǵa, Apany – Kepterge, Adam balasynyń sanasy tolyq jetispegen, kóp sózderdiń ornyna «ymdy» qoldanǵan kezeńin – Shymshyqqa teńedi. Qurmetti oqyrmanym! Sóz túbiri (Óz túbi, ıaǵnı sózdiń atasy) jańylyspaıdy. Danalyq dep osyny aıt. Tarıh jazsań osylaı jaz. Árıne solaı. Áıtpese, sizderdi búkil álem Qaz bı (Qaspıı) dep moıyndar ma edi.

Osy ataýlardyń bári Kári Kaspııdiń jaǵasyndaǵy Mańǵystaý túbeginde (Mandardyń túp mekeninde) MAD (Man Adaı) patshalyǵy dáýirinde dúnıege keldi. Ony sen moıynda, moıyndama, odan eshteńe ózgermeıdi. Báribir sen olardyń «avtorlyq» quqyǵyn eshqashan tartyp ala almaısyń. Ol tek qana seniń sanańnyń, ıaǵnı aqylyń men bilimińniń jetken jeriniń kórsetkishi ǵana bolmaq. Aqyly men bilimi taıaz, óz atalarynyń qarapaıym sózine túsinbeıtin Ebreı men Orystyń «oıynshyǵyna» aınalǵan jandarǵa qandaı daýa bar. Áıtpese, osy ýaqytqa deıin  atam orys (Ov, Ova, Ovna), áke-sheshem ebreı (Eva, Evna men ıch) dep júrer me edik.

Shyndyǵynda, «ov (ob)» biz úshinde jat emes. Bul olardyń óz tekterin Tobysh dep moıyndaǵany. Bul olar úshin óte oryndy. Olar úshin shyndyǵy solaı. Al, bizderge (qazaqtarǵa) tegimizdi bulaı ataýǵa bolmaıdy. Bul jaǵdaıda biz óz nemere, shóbere, shópshekterimizdi Ata dep moıyndaǵan bolyp shyǵamyz. Sebebi, bizdiń tegimiz olardan tym ári de, ıaǵnı adamzat teginiń bastaýynda jatyr.

Mý – Sý, Bý, Jý, Tý, Ný sıaqty Qý tobyna jatady. Bul esim Adaı Ata shejiresinde Qudaıke  esimimen hattalǵan. Ol Adaı  atanyń eki  balasynyń úlkeni.

Yl (il) – a. Adaı atanyń jetinshi býyn urpaǵy Buzaý atanyń úlken uly Shylym; á. qyl, qylý, qylmaý ıaǵnı iste, isteý, istemeý; b. Attyń jalynyń qyly; g. Balamasy eń  bastapqy, eń tómengi  jáne tarazylyq ólshem (Qara qyldy qaq jarý, qyldaı etip bólip berý). ǵ. İl – ilki, ilgergi, til, tilim, bil, bilý, bilmeý, bilim-ǵylym.

Musyl Man – Musa paıǵambardyń jolyn (ilimin)  ustanýshy Mannyń urpaqtary degen maǵynany beredi.

Qazaqta osy ataýdan týyndaıtyn qusyl (ǵusyl) degen sóz bar.  «Qurǵaq jer tastamaı deneniń barlyq jerin jýýdy Ǵusyl deıdi». (Seıfettin Iazyjy «Beıneli namaz» Ankara – 1997. 16 bet). Bunyń maǵynasy Musylman bolý arqyly kápirlikten tek qana janyńdy emes, osy Ǵusyl arqyly tánińdi de tazartý degen sóz. Kresıan dinin qabyldaýshylardyń «sýǵa shomylý» rásiminen ótkiziletinderiniń bastaý alatyn jeri osy. Bul rásim Jańa Ósıette (Evangelıe) óte kóp aıtylady.

Osy túbirden týyndaıtyn «Qus» pen «Qusýǵa» kelsek, Musa paıǵambardyń ilimin, ıaǵnı onyń Allany tanýyn dana halqymyz aspanǵa ushatyn Qusqa teńese, basynda musylman bolyp, keıin dinsizge aınalǵandardy «ishken-jegenderi boıyna taramaı» qaıta qusqanmen teńep otyr. Al, qazaqta «qusyq», ıaǵnı ishken-jegeniń boıyńa taramaı qaıta qussań mákirý (aram) delinedi.

Musylmannyń sóz túbiri aıtyp turǵandaı bastaýyn Musa paıǵambardan alady.

Sol sıaqty búkil álem elderi dinderiniń bastaýy  Qazaq dalasynan (elinen) bastalady.

Jaqynda álemdik BAQ (Buqaralyq Aqparat Quraldary) álem elderi til ǵylymy osydan 6000 jyl burynda búkil álem elderi bir tilde sóılegen degen qorytyndyǵa kelgenin jarıalady. Árıne, ol til Qazaqtyń ANA tili. Búkil jer sharyndaǵy jer, sý, taý, ulttar men memleketter jáne eldi meken ataýlarynyń qazaqtyń Ana tiline sáıkes keletininiń syry osy. Sondyqtan, Qazaqstannyń til men tarıh ǵylymdary osy baǵytty zerttep, zerdelep, Qazaqstan úkimeti qazaqqa «úsh tuǵyrly til» men arabtyń dinin tyqpalaǵannyń ornyna búkil álemge osyny ýaǵyzdaǵany jón bolady.

Adam Atanyń qarashańyraǵynda otyrǵan Qart Qazaqty bilimsiz, nadan «bala» etip kórsetýge tyrysýdy toqtatyn ýaqyt jetti.

ULY JARATÝSHY – ALLA OSY JOLDARDY OQYǴAN BARSHAŃYZǴA IMAN BERGEI!

Muhambetkárim Qojyrbaıuly

Mańǵystaý