Shınkansen álem boıynsha asa joǵary jyldamdyqty japon poıyzynyń túri. Onyń birneshe túri bar. Máselen, «Haıabýsa» (suńqar) — jasyl tústi, búıirinde qyzǵylt jolaǵy bar uzyn tumsyq poıyz, Tokıo men Shın - Aomorıdiń arasyn jalǵaıdy. 2011 jyldyń 5 naýryzynda alǵash jolǵa shyqqan «Haıabýsanyń» eń joǵary jyldamdyǵy 320 km/s. Uzyn tumsyqty sýperpoıyzdyń túsi men pishini «suńqardaı samǵaý» maǵynasyn beıneleıdi. «Haıabýsa» Tokıo men Shın -Aomorı arasyn (674,9 shaqyrym) 3 saǵat 10 mınýtta basyp ótedi. «Haıabýsanyń» 15 metrlik tumsyǵy syǵylǵan aýanyń tolqyn kúshin azaıtý úshin jasalǵan.
«Haıabýsa» shınkanseniniń vagony «Gan Class» birinshi deńgeıli ushaq úlgisimen jobalanǵan. Salondaǵy janǵa jaıly atmosfera jolaýshylar ushaqta otyrǵandaı seziný úshin jasalǵan. Oryndyqtary avtomatty basqarý arqyly qozǵalady. Arqasy 45 gradýsqa shalqaıatyn oryndyqtyń arnaıy tetigin basý arqyly jolserikti shaqyrasyz. Ushaq stúardessasy men shınkansen jolseriginiń fýnksıalyq aıyrmashylyǵy kóp emes. Sýperpoıyzdyń jolserik qyzdary jumys bastalmas buryn 87 pýnkt boıynsha tekserýden ótedi eken. Onyń ishine bet-álpet pen únemi kúlimsireýdi umytpaý prınsıpi de kiredi.
Basqa poıyzdarmen salystyrǵanda shınkansenniń stansıa aralyq qashyqtyǵy úlken. Mashınıstke túser salmaq ta jeńil emes. Shınkansen júrgizýshisi kólik ornynan qozǵalǵan sátten bastap mejeli jerine jetkenge deıin qashyqtyq pen ýaqytty oı eleginen ótkizip otyrady eken.
Qaýipsizdik, yńǵaılylyq, jyldamdyq, dáldik prınsıpterin negizge alyp jasalǵan japon shınkanseniniń ishi de ulttyq erekshelikti tanytady. Kúsú shınkansen júıesindegi jańadan jasalǵan № 800 serıaly «Sýbame» (qarlyǵash) kóligine kirgende japon úıi eske túsedi. Shınkansenniń mańdaıyndaǵy qos janar (sham) qarlyǵashtyń kózi bolsa, sál tómendeý ornalasqan eki qyzyl syzyq qustyń ushqandaǵy izin beıneleıdi. Shınkansenniń ústi, qarlyǵashtyń tóbesinen aýmaıdy. Osy qarlyǵash beınesindegi sýperpoıyzdyń ishki jabdyǵy Kúsú aımaǵyndaǵy materıaldardan jasalǵan. Oryndyq nıshıdzın-orı kezdemesimen qaptalǵan. Kúsúdiń bul kezdemesi úsh tústi — rokýshıo (qoıý jasyl), rýrı (jasyl), kodaıýrýshı (kúreń) órnektermen bederlengen. Bul osy óńirdegi kezdeme toqý óneriniń ereksheligin tanytady. Oryndyq ta Kúsú aǵashynan jasalǵan.
Japon mamandary tabıǵı taza materıaldar psıhologıalyq, fızıkalyq turǵydan paıdaly dep bilgen. «Sýbameniń» salon jaqtaýlary, vagonaralyq esik pen edeni tolyǵymen altyn folgamen qaptalǵan. Sondaı-aq ishki jabdyqtar úrúshı degen aǵashtan alynatyn japon lagymen boıalǵan. Osyndaı shınkansenmen Shın-Osakadan Kagoshımachúoýǵa deıin 3 saǵat 45 mınýtta (buryn 5 saǵat 2 mınýt bolatyn), Hakatadan Kagoshımachúoýǵa 1 saǵat 19 mınýtta (buryn 2 saǵat 12 mınýt bolatyn) jetedi.
Jańa júrdek poıyz ekologıalyq talaptarǵa saı, energıa únemdeýde utymdy. № 700 serıasymen shyqqan Nodzomı (murat) kóligi 270 km/s jyldamdyqpen júredi. Al Batysyndaǵy Hakataǵa 300 km/s jyldamdyqpen qatynaıdy. Bul poıyzdyń aldyńǵy vagony ushaq konstrýksıasy negizinde jasalǵan. Barlyq shınkansender sıaqty bul poıyzdyń da vagondarynyń arasy tolyǵymen jabylǵan. Bul dybys týdyrmaý jáne jeldiń kúshine tótep berý úshin qajet. Tokaıdo - Shınkansen jelisimen kúnine 300 elektr poıyz júredi. 1964 jylǵy shınkansender az radıýsty burylystarǵa arnalǵan edi. № 700 serıaly jańa úlgidegi qondyrǵy jyldamdyq ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. Energıa 19 paıyzǵa únemdelip, ýaqyt anaǵurlym qysqartyldy. Osy úlgidegi «Nodzomı» — japon tehnologıasynyń jetistigi bolyp tabylady. Salonnnyń jaılylyǵy óte joǵary deńgeıde. Bunda ár jolaýshy úshin zarádtaıtyn tetik, jelisiz ınternet jumys isteıdi.
Sharafat Jylqybaeva
japontanýshy
