Ótkendegi ««Dástúrli din» degenimiz ne?» degen maqalamda búkil álemge keń taraǵan eń uly dinderdiń bári de Qazaq dalasynda, ıaǵnı qazirgi Qazaqtyń Ata-babalarynyń arasynda dúnıege kelgendigin aıtqanmyn. Sol maqaladaǵy tujyrymdaryma syn aıtyp, senimsizdik bildirýshilerdiń bolýyna baılanysty tómendegi derekterdi qosymsha usynamyn.
«Býddızm — dúnıe júzine keńinen taralǵan negizgi 3 dinniń biri. B.z.b. V-VI ǵasyrlarda Úndistannyń búgingi Bıhar shtatynda paıda boldy. Býddızmniń negizin salýshy Sıddharta Gaýtama dep esepteledi. Býddızm basqa ilim-tanymdardy boıyna ońaı sińirdi jáne onyń negizgi qaǵıdasy jan ıesine jamandyq jasamaý bolǵandyqtan, jer júzine soǵyssyz tarady. Qazirgi kezde Býddızm dinin 1 mlrdqa jýyq adam ustanady. Býddalyq dinı ilim kózqarastardyń kúrdeli júıesi bolyp tabylady (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Býrhan dininiń dúnıege kelýin Shyńǵysqan qaǵanatynyń tarıhyn baıandaıtyn «Altan Tobysh» atty eńbekte bylaısha baıandalady:
«Dúnıedegi pende balasy men jan-janýarǵa ıelik etkizý úshin, Orı burhannyń ámirimen Maha Sámádıdiń qalaı han taǵyna otyrǵany bylaısha baıandalady. ...Egin ekkenderi birinikin biri tartyp jınap alatyn boldy. Báriniń amaly quryǵan kezde, aqyldasyp ózderiniń ishindegi kelbetti ári tamasha minezdi bir kisini bı etip kóterdi. Bul bı jalǵan men shyndyqty aq pen qaradaı aıyratyn óte ádil bolǵandyqtan, úndi eliniń áıgili Maha Sámádı patshasy degen dańqqa bólendi. Sóıtip, handardyń arǵy tegi osylaı shyqty. ...Maha Sámádı han o dúnıelik bolǵan soń, myń jyl ótken kezde, onyń altyn urpaǵy shyǵystaǵy qarly taýly ólkede órken jaıǵandyǵy jóninde bylaı deıdi: Úndiniń Megdi Gúsheli hanynyń balasy Sarýa degen hanzadanyń bes ulynyń kenjesi týa ústi-basyn túk basqan, qol aıaǵy jalpaq qaztaban, al kabaǵy joǵarydan tómen ashylatyn nysanaly jan eken. Ony bóten tekti qubyjyq dep, mys sandyqqa salyp, Ganga darıasyna aǵyzyp jiberedi. Sol shaqta Balby men Tıbettiń aralyǵynda kún keshetin bir qarıa álgi sandyqty sýdan shyǵaryp ashyp kórse, ishinen óte kórikti ul shyǵady. Ol on alty jasqa tolǵanda, muz qursanǵan Sambo taýyn meken etpek bolyp kelgende, aldynan tıbet kisi kez keledi. Baladan jón surasa, ol suq saýsaǵymen kókti meńzeıdi. Tıbet kisi, bul bir aspannan kelgen adam eken, bizdiń elde han joq edi dep, moınyna kóterip, el ishinen alyp keledi. Sóıtip, Tıbettiń tuńǵysh hany Moıyn taqty han atanypty. ...Onyń jetinshi urpaǵy Muhıt Sáýegeı altyn taqty han edi. Bulardyń dańqy mártebeli jeti taqty han dep elge jaıyldy. Osy hannan keıin on toǵyz urpaq aýysqan soń, Lha Totorı Nısýla sal degen patsha bılik qurǵan zamanda burhan dininiń basy bastalǵan edi. Al, ol hannan keıin bes ata ótkende, Sorynzan Ǵamby han týǵan-dy. Bul han qytaı elindegi Jasyl dári músinge táý etip, Balbydaǵy Aq dári músinge, sodan keıin Aǵshýbı burhandarǵa syıynǵan soń, óz eline minájathanalar ornatady. Tomı Samboda degen oqymystyny úndi eline jiberip, ondaǵy dinı kitaptardy alǵyzady. Tıbettiń Ananda bandıda degen hany olardy tárjimalap, elge taratady.
Ol hannan keıin taǵy bes ata ótken soń, eldiń hany Ámirlisan Dalaı degen lama men Badma Sambaýa baǵshy jáne Gamalashıla bastap kelip, Vırozona atty tilmash-aýdarmashylardyń kitaptaryn túgel tárjimalap, qudaıǵa tabynýdy odan árman óristetti.
Al, ol hannan soń úsh ata ótkennen keıin Shalý taqty han Úndiden Mıda degen lamany ákeltip, burynǵy tárjimalanǵan kitaptardy qaıta túzetip, áli aýdarylmaǵandaryn aýdartyp, burhan dinin tipti gúldendirdi. Mine, osyndaı dindar handardyń arqasynda burhan dini osy kúnderge deıin úzilmeı jetken bolatyn.
Sóıtip, Burhan baqı dúnıege ozǵan soń, úsh myń eki júz elý jyldan astam ýaqyt ótkennen keıin, teristik mońǵoldyń jerinde Boǵda Shyńǵys qaǵannyń dúnıege kelgeni týraly hıkaıa mynandaı edi:
Tıbettiń Moıyn taqty hanynan taraıtyn Muhıt Sáýegeı altyn taqty hannyń balalary úsheý edi. Olar: úlkeni – Borashy, ortanshysy – Shıbaqushy, kenjesi – Bórte Shynýa. Úsheýi ózara janjaldasyp, aǵalarynan bólingen Bórte Shynýa tústiktegi teńizden ótip, bóten ólkege kelgen soń, Sulý Maral degen qyzǵa úılenip, Bulardan Mońǵol taıpasy taraıdy. Kók táńirdiń jebeýimen, teńizden ótip kelgen Bórte Shynýa Suli Maral ekeýi Burhan qaldyn degen taýdy meken etipti. Ekeýiniń tuńǵyshy bolyp Batsaǵan týady» (Lývandan zan «Altyn shejire» Almaty-2009. 12-13 better).
Bul jaǵdaı «Muńaldyń qupıa shejiresinde» bylaısha beriledi. «1. Shyńǵys qaǵannyń tegi. Táńiri baqytty etip jaratqan Bórte Bóri zaıyby Maral sulýmen birge talaı teńiz-darıany keship kelip, Onyn ózeni bas alǵan Burhan-qaldun taýyn turaq etken kezde, Batshaǵan degen bir ul týady» (26 bet). Sonda Bórte Bóri degenimiz, Alshyn-Kókbóriniń urpaǵy Bórte degen maǵyna da qoldanylǵan. Bórte óz aty, Bóri tegi bolyp tabylady. Al, «talaı teńiz-darıany keship kelip» degeninen, olardyń ol jerge Kaspıı-Aral óńirinen qonys aýdaryp barǵanyn da baǵamdaýǵa bolady. Barlyq tarıhshylardyń qaperlerine bererim, eger kimde – kim ózin shyn tarıhshymyn dep esepter bolsa bul jaǵdaıǵa ádil baǵasyn berip moıyndaýǵa tıis. Túriktiń túp qazyǵy, ıaǵnı qarashańyraǵynyń ıesi Qazaq, Alshyn – Kókbóri ekendigin Súıinbaı Aronuly atamyz:
«Bórili meniń baıraǵym,
Bórili – baıraq kóterse,
Qozady qaı – qaıdaǵym,-» dep jyrlaǵan.
Túsinikteme: - Býdda da, Burhan da bári bir dinniń ataýy. Bastaýyn Adaı atanyń altynshy nemeresi Buzaý atamyzdyń esiminen alady. Olardyń sıyrdy Qudaı dep tabynatyndarynyń da, Býdda, Býrhan (But-burhan dep te atalady) jáne Buzaýdyń túbirles bolatyndarynyń da syry osy. Sonymen qatar, Qudaı - Qý Adaı, Burhan – Bóri han, Býdda - Buzaý Ata degen uǵymdardy qamtıdy.
- Maha Sámádıdi – Maǵa (Man aǵa), Sám (Sam) Nuq paıǵambardyń úsh balasynyń biri, Mád
(MAD (Man Adaı)), Ád (Ad), al «I» dybysy uly, balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Búgingi qazaqtardyń óz balalaryna Samat dep esim qoıatyndary osydan. Adaıda Sam dep atalatyn rý da, adam aty da bar. Mysaly, Adaıdyń Shoǵydan taraıtyn bir tarmaǵy Sam dep atalsa, Shońaıdyń Dań atty aýylynan Sam esimdi bı shyqqan. Mańǵystaýdaǵy (Beıneý aýdany) Sam qumy, Sırıadaǵy Sham (Sam) shahary, maı sham, samaladaı jarqyraý, samuryq (qus) t.t. osy atalarymyzdan qaldy. Bul baıaǵy Nuq paıǵambardyń úsh balasynyń (Ham, Sam, Iafes) ortanshysynyń aty. Aǵylshyndardyń «Dádá Sám» deıtinderi osy atamyzdyń aty.
- Muhıt Sáýegeı – Nuh paıǵambardyń laqap aty. Muhıt pen Nuhtyń túbirles bolatyny osy.
Al, Sáýegeı (aldyn boljaýshy) Nuh paıǵambarǵa topan sýdyń bolatynyn kúni buryn boljaǵany úshin halyqtyń bergen ataǵy. Nuq paıǵambardyń rýy Qosaı. Ejelgi jazbalar da putqa tabynýshylyq Gımalaı taýynyń bir shatqalynda Qosaılardyń arasynda dúnıege keldi degen derekterdiń de kezdesýi osydan bolsa kerek.
- Bári músinge tabynady. Ejelgi qazaqtar da solaı jasaǵan. Búkil qazaq dalasyndaǵy qaptap
salynǵan balbal tastardyń syry osy. Eń alǵashqy músinge tabyný Mańǵystaýda dúnıege kelgen. Mańǵystaýdaǵy Man ataǵa jaqyn aımaqtan «jeti qat» jer astynan tabylǵan Báıiti kesheni (qorym) osy aıtqanymyzdyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq. Ol jerden bıiktikteri eki metr men tórt metrdiń aralyǵynda 180-deı tas músinder tabylǵan. Ǵalymdar buny jer betinen tabylǵan músinderdiń ishindegi eń eskisi osy dep otyr. Bul qaǵıda kúni búginde de jalǵasyn taýyp keledi. Bútkil jer sharyndaǵy qala men eldi mekenderde tas músinder qoıylmaǵan birde-bir eldi meken joqtyń qasy. Aıyrmasy qazir olarǵa eshkim tabynbaıdy. Tek qana eskertkish (jádiger) retinde qabyldanady.
«148. Musanyń eli – ol ketkennen keıin áshekeı zattarynan yńyranǵan ún shyǵaratyn buzaýdyń músinin jasap aldy. Olar onyń (músinniń) ózderine sóılemeıtinin ári týra jol kórsetpeıtinin kórmedi me? Olar ony (qudaı) tutyp ádiletsizderden boldy» (Quran Kárim. Ál-Araf súresi). Tápsir: Buzaýdy tabynatyn zat etip alyp, asa uly Allahqa serik qosty. A.Saadı).
-Birinde Bórte Shynýa, ekinshisinde Bórte Bóri, taǵy bir derekte Bórte Shaına delinedi. Úsheýi
de durys. Shynýa - Alshynnyń balama ataýy. Sebebi, ekeýiniń de sóz túbiri «Shyn». «Ýa» men «Alǵa» kelsek, ekeýi de bastaý degen maǵyna beredi. Mysaly, Ýa, Jamaǵat! Ýa, Halaıyq! Ýa, Batyr! t.t. Al – alǵy, aldyńǵy, alǵashqy. Bóri - Alshynnyń laqap aty. «Shaınaǵa» kelsek, bul aýyzǵa salyp tispen usatý degen sóz. Bul bóriniń (qasqyrdyń) tergep atalýy.
Demek, biz budan álem bıleýshisi Shyńǵys qaǵan Alshyn – Kókbóriniń tikeleı urpaǵy ekenin aıqyn kóremiz.
«Burhan – taý aty. Keıde Burhan-qaldun dep te atalyp júredi. Burhan sóziniń mánisi qasıet ıesi, kıe ıesi degenge keledi. Burhan, ejelgi táńirlik dinnen kúni búginge deıin saqtalyp kele jatqan sóz. Qazaqta «but-burhan» degen qos sóz bar. «But» degeni, budda dinindegilerdiń tabynatyn qýyrshaq músini. Oǵan joǵarydaǵy «burhan» sózi qosylyp qoldanylýyna qaraǵanda, ol halyqtyń kókeıine berik saqtalatyndaı, uzaq ýaqyt boıy qoldanylǵan dinı tirkes bolsa kerek. Biraq, keıingi kezde musylman dininiń yqpalymen óziniń burynǵy qadir-qasıetin álsiretken. Bizdiń mejemizshe, bul atalym: «bóri» jáne «han» degen eki sózden quralyp, úndestik zańyna qaraı kirigý nátıjesinde qalyptasqan sıaqty» (T.Á.Tynybaıyn «Shynyńa kósh tarıh! Shyńǵysqan kim?» Almaty-2008. 21 bet). Tujyrymy durys. Endi osynyń qasyna Buzaý men Burhannyń birinshi býynynyń birdeı ekendigin qosyńyz. Bul tujyrym tarıhı derektermen de tolyqtaı sáıkes keledi.
Qaz Adaıdyń shejire deregi boıynsha, Buzaý Adaıdyń eki balasynyń kishisi Kelimberdiniń tórtinshi balasy, Adaıdyń altynshy nemeresi jáne sonymen qatar Adaı ata urpaqtarynyń jetinshi býyny. Búkil álem elderindegi Býdda dinin ustanýshylardyń, ásirese Úndilikterdiń Buzaýdy (Sıyrdy) asa qasterleıtinderiniń syry osy. Bul jerde olar sıyrdyń (buzaýdyń) ózine tabynyp otyrǵan joq. Olardyń qasterlep otyrǵandary jabaıy Qodasty qolǵa úıretip, sıyrǵa aınaldyrǵan atalary bolyp tabylady. Qazaqtyń «ıesin syılasań atyna jem sal» deıtin maqalynyń syry osy. Al, biraq shynyna kelgende, osy jer betindegi, tipti búkil ǵaryshtaǵy ataýlardyń bári sol uǵymdardy dúnıege ákelgen uly atalarymyzdyń aty. Barlyq ataýlardyń sóz túbirinde, ıaǵnı óz túbinde sol uǵymdardy dúnıege ákelgen atalarymyzdyń (rýdyń) attary saqtalyp otyrady. Ony biz qazir «avtorlyq quqyq» dep atap júrmiz.
Buzaý degendegi «B» dybysy Alyp bıdiń birinshi dybysy (tańbasy) Ata degendegi «A», ekinshi Áke degendegi «Á», úshinshi bala degendegi «B» tańbasyn quraıdy. Buzaý - Adaı ata urpaqtarynyń jetinshi býyny. Mine qasıetti jeti sanynyń shyǵý tegi. Atam qazaqtyń týystyǵy bólinbeıtin jeti atalyq júıesiniń bastaýy osy. Bóliný, Buzaýdyń eki balasynyń kishisi Jemeneı – Semıtterden bastalady. Jeti men Jemeneıdiń, segiz ben Semıttiń túbirles bolatyny da osydan.
«Álemde Qytaıdan keıingi halqynyń kópshiligi jaǵynan ekinshi oryn alatyn Indıada halyq sany 1 mıllıard 200 mıllıonnan asady eken. Sonyn ishinde 20% musylmandar. Úndisterdiń negizgi dini – býddızm. Jıyrma myńnan asatyn qudaıymyz bar dep gıd aıtqanynda «Astaǵfırýllah» dep basymyzdy shaıqadyq. Bir Allaǵa tabynýshy musylman bolǵanymyzǵa shúkirshilik ettik.
Úndister momyn halyq. Ártúrli maqluqattardyń barlyǵyn qudaıǵa sanap, solarǵa tabynady. Pil, maımyl, jylan, sıyr kórinistegi qudaı músinderin kórgenimizde shoshyp kettik. Sol sebepti úndisterdiń kez-kelgen haıýanattardy óltirýine bolmaıdy eken» (Nurqoja qajy Syzdyqov, Shymkent qalasy. «Esten ketpes Úndistan»).
«Alynsha han kóp jyldar patshalyq qyldy. Nuh paıǵambar zamanynan Alynsha hanǵa sheıin barsha Iafes áýleti musylman edi. Alynsha han zamanynda jurt baıyp, dáýleti tasydy. «It semirse ıesin qabar» degen ózbek maqaly bar edi. Ár kisi óziniń eń qımas adamy ne uly, ne qyzy, bolmasa aǵa-inisi ólse, soǵan uqsatyp, qýyrshaq jasatyp qoıatyn boldy. «Bul pálensheniń sýreti» dep ony súıer edi, as kelgende onyń aldyna as qoıyp, onyń júzin óbip, kózin súrter edi, oǵan bas urar edi. Bundaı ádet qaıtalana-qaıtalana putqa tabynýǵa ákeldi.
...Alynsha han bolǵannan keıin mal men basy kóbeıip, halyq baılyqqa mas bolyp, táńirini umytty, dinnen ajyrady. Qarahan zamanynda múldem kápir boldy. Eger atasynyń musylman bolǵanyn estise, ony uly, eger ulynyń musylman bolǵanyn estise, atasy óltirer edi.
Allanyń buıryǵymen Qarahan Oǵyz atty uldy bolyp, ol bir jasynda óz atyn ózi qoıyp, eseıgende musylman boldy. Qara han men Oǵyz áskerlerin sapqa turǵyzyp, ózara soǵysty. Qudaıtaǵala qoldap, Oǵyz jeńiske jetip, Qara han qashty. Kimniń atqany belgisiz. Qara hannyń basyna oq tıip, han sol jaradan óldi. Oǵyz han ata taǵyna otyrdy.
Oǵyz han ózine qaraǵan eldiń barshasynyń musylman bolýyn talap etti. Musylman bolǵandaryn qurmettep, bolmaǵandarynyń ózin óltirip, bala-shaǵasyn qul qyldy.
Ol kezde Qara hanǵa táýeldi elderden basqa da jurttar kóp edi. Árbir úlken jurttardyń óz patshasy bolar edi, kishirek elder soǵan baǵynyp turar edi. Qara hannyń qol astyndaǵy musylman bolǵan elder Oǵyzǵa kelip qosyldy da, musylman emesteri ózge jurtqa qarap ketti.
Oǵyz han Turan, Úndistan, Iran, Sham, Mysyr elderine joryq jasap, bárin musylman etti» (Ábilǵazy «Túrik shejiresi» Almaty-1992. 13-17 better).
Taǵy bir derekte: «Turpannyń bezekilik saǵasyndaǵy býdda dininiń úńgir (myń úı) ǵıbadathanasynyń qabyrǵasyna jáne tóbesine syzylǵan órnekterde qazirgi qazaq syrmaqtaryna salynatyn múıiz oıýlardyń úlgisi kezdesedi. Bul oıý-órnekterdiń tym erteden kele jatqandyǵynan derek beredi» («Qazaqtyń kóne tarıhy». Almaty 1993 j. 364 bet).
Demek, Oǵyz qaǵan Mýsa paıǵambardyń jolyn ustanyp, joǵary da kórsetilgen elderdi tek qana bir Qudaıǵa (Táńirge, Haqqa) ıman keltirýin iske asyrdy. Oǵyzdar sol úshinde toǵyz degen san ataýyna ıe bolyp, keıinnen Tobysh degen jıyntyq ataýmen ataldy.
Túsinikteme: Kórshi orystardyń óz tekterin «ov (ob), (Ivanov, Sıdorov, Petrov)», al Qudaılaryn «Bog (sóz túbiri «og (oq)» dep júrgenderiniń syry osy. Biraq, olar muny bilmeıdi. Bilse, mektep oqýlyqtaryna Adamzattyń atasy maımyl (adam maımyldan jaralǵan) dep jazbaǵan bolar edi.
«Ortaǵasyrlyq, ásirese Túrik qaǵanaty kezindegi (Vİ-Vİİİ ǵǵ.) kóshpendilerdiń mýzykalyq mádenıeti týraly qundy qujattar Nara (Japonıa) qalasynda Sesoıd ımperatorynyń qazynasynda saqtalǵan. Tarıhı eksponattardyń ishinde erekshe nazar aýdartatyny Dýnýhýadada tabylǵan túriktiń notalyq haty (partıtýra, tabýlatýra). Bul Býddanyń jıyrma besinshi sýtrasynyń notasy, onyń áýeni qazaqtyń halyq áni “Gákkýge” sáıkes keledi. Ol kezde japondyqtar Shyǵys Túrkistannyń mýzykalyq aspaptar orkestrin gagaký dep, osy aspaptarda oınaý ádisin bıllı dep ataǵan. Bul sózder qazaqtyń gákký – áýen, mýzyka, bı sózderine uqsas. Ybyraı Sandybaıulynyń tvorchestvosy jaıly jazylǵan kitap “Gákký” dep atalǵan. (Ónerbek Ahmet).
Túsinikteme: Bıllıdi – Bıler eli (Qas bıler, Qazaqtar), Japondardy – Qazaqtyń Altyn-Jappasynan taraǵan el (ejelgi shyǵys jazbalary olardy Jabarqy dep te atalǵan), Dýnýhýadadany, Ellada, Ilıada, Ilıadadaı degen sıaqty sonshama kúrdelendirmeı-aq, Adaı eli dep óz atymen ataǵanymyz jón bolady.
«Gaýtama Sıddhartha Býdda Shaká - Mýnı (danyshpan), shaká ulysynan shyqqan kalender), (b. z. d. 556–476) – Ganga darıasynyń orta aǵymyndaǵy otyryqshy Shaká patshasynyń uly. Indıa men Nepaldyń shekarasyna jaqyn Gımalaı taýynyń eteginde týylǵan.
Býdda dini — b.z.b. 6 ǵasyrda Býdda negizin qalaǵan fılosofıalyq jáne dinı nanym. Úndistannyń búgingi Bıhar shtatynda paıda bolǵan. Býdda dini kezinde Ońtústik Úndistan jerindegi Shrı Lankadan bastap soltústikte Sibirge, batysta Edil ózeni boıyna deıin taraǵan. Býdda dini basqa ilim-tanymdardy boıyna ońaı sińirdi jáne onyń negizgi qaǵıdasy jan ıesine qıanat jasamaý bolǵandyqtan, jer júzine soǵyssyz tarady. Qazirgi kezde dúnıe júzi boıynsha Býdda dinin 1 mlrd-qa jýyq adam ustanady.
Býdda dini fánı ómirdiń azaptary — aýrý, kárilik, ólimnen qutylý jolyn izdeıdi. Ol ómirdiń qasireti — nápsiniń tilegine baılanysty dedi. Adamnyń denesi ýaqytsha ómir súredi. Al nápsi qanaǵatsyz tilegimen, ólimniń qorqynyshymen ylǵı beınet týǵyzady. Sondyqtan nápsiniń tileginen qutylý kerek. Ol úshin tórt haqıqatty bilý qajet: 1) ómir — azap; 2) azap nápsiden týady; 3) nápsini aýyzdyqtasa — azaptan qutylady; 4) nápsiden qutylýdyń tórt satysy bar: a) júrektiń oıanýy; á) nıet, aqyl, oıdy túzetý; b) minez-qulyqty túzetý; v) adamǵa ǵana emes, búkil jan ıelerine degen raqymshylyqqa, mahabbatqa jetý.
Gaýtama osy ilimniń negizinde dúnıelik dinderdiń biri Burhan dinin oılap shyǵarǵan. Býddızm qazirgi tańda Úndi, Shrı-Lanka, Japon, Qytaı, Nepal, Bırma, Tıbet jáne basqa ólkelerde keń taraǵan din bolyp esepteledi» («Býdda dini». Ensıklopedıa).
Býddany - Buzaý, Shakány – Saq (Saqıa), Mýnıdi - Muńal, Gımalaıdy – Qıdan (Qıan, Qypshaq), Gangany – Qańǵa, Gaýtamany – Qaý Tama (Tama qaýymy) dep túsinsek durysy osy. Mań, Myń, Men, Mún, Muń (Muńal) bári Man atamyzdyń balama esimderi bolyp tabylady. Osy tujyrymnyń dáleli, Býdda dininiń dúnıege kelgen jeriniń Bıhar dep atalýy. Bı sirá, ózimizdiń Bı degen sózimiz. Al, Hardy – Qar desek durysy osy. Sebebi, Qar men Aq sınonım. Al, Aq - Saqtyń sóz túbiri. Sóz túbiri jańylyspaıdy. Sóz reti kelgesin taǵy bir derek bere keteıin, bul dinniń dúnıege kelgen eli Úndi dep atalady. Bul ataýdy da olarǵa qoıǵan bizdiń atalarymyz. Ún bizdiń qazaqtyń sózinde aýyzdan shyǵatyn dybys, daýys, sóz. Únde aýyzdan óz-ózinen shyqpaıdy, ony shyǵaratyn ar jaǵynda til tur. Qazaq qaǵanattarynyń bas tańbalarynyń «til» bolatyny da, Manqystaýlyq Adaılardyń «Til tańbaly Adaılar» delinetininiń de syry osy. Endi osynyń ústine olardyń óz salttaryn Nata (Nuq Ata) salty dep ataıtyndaryn jáne Kúnniń túbiri Ún ekenin qosyńyz.
Biz Gaýtama ataýynan búgingi qazaqtyń qarashańyraǵy (kenjesi) Bekarystan (Kishi júz) taraıtyn Jetirýdyń quramyndaǵy Tama atamyzdyń esimin (rýynyń ataýyn) kóremiz. Bul baıaǵy Zoroastrızm (Zaratýshtra degen ataýmen de belgili) dinin dúnıege ákelýshi «Arıılerdiń (Arystardyń) Spıtama rýynyń» ataýy. Gaýtama men Spıtamanyń bir túbirden bolatyndary osydan. Ekeýiniń de shyqqan tegi Mańǵystaý. Bul rýdan áıgili Qarabýra Áz áýlıe men Shora batyr shyqqan.
Zaratýshtranyń negizgi ataýy – Jaratýshy. Ekeýiniń de «aratýsh» degen bir túbirden (bir túpten) bolatynynyń syry osy.
Tamanyń sınonımi Tana. Sebebi, «a+m» men «an», ekeýiniń de maǵynasy birdeı, áıel adam degendi bildiredi. Aıyrmasy "a+m" tek qana topan sýǵa deıingilerdi bildirse, «an» topan sýdan keıingilerdi de qosa qamtıdy. Demek, Tama rýy Ad qaýymy zamanynda, al Tana (on eki ata Baıulynyń bir balasy) rýy Man ata qaýymy kezindegi jalǵasy bolyp tabylady. Biz muny dybystardyń sandyq júıesinen de aıqyn kóre alamyz. Sebebi, Tama 23-1-15-1 qurasa, Tana 23-1-16-1 quraıdy. Al, Tana men Buzaý sınonım sózder bolyp tabylady. Buzaýdyń sandyq júıesi 3-25-9-1-24 rettik sandaryn qurap Tama men Tana uǵymdarynyń bárin ishine alyp tur. Jaraısyńdar, Atalarym! Sóz jasasań osylaı jasa, tarıh jazsań osylaı jaz. Osydan keıin senderdi qalaısha Qas bı (Kaspıı) dep atamassyń.
13 sáýir 2015 jyly «Nur Kz» gazetinde tilshi Rústem Omarovtyń «Býdda saq taıpasynan shyqqan ba?», 22 cáýir 2015 jyly «Qazaqıa» gazetinde Q. Júsiptiń – Býdda qazaq pa ?! – atty zertteý maqalasynda belgili arheolog Arman Ýmarhodjıev – Nepalǵa ekspedısıa uıymdastyryp – Býddanyń arǵy tegi – saq – ekendigin ǵylymı dáleldep, onyń búgingi urpaqtary shakılerge genetıkalyq testileý júrgizgeni aıtylǵan. Shakılerdiń (sakı) tili men ádet-ǵurpy jáne oıý-órnekteri ejelgi saqtarmen uqsastyǵy jáne onyń jınaqtaǵan málimetteri boıynsha saq Altyn adamy men Býddanyń bir adam bolyp shyǵý múmkindigin kórsetken.
Býddanyń tikeleı urpaǵy bolyp tabylatyn shaká taıpasy genetıkalyq zertteýge qatysýǵa kelisken. Zerteý nátıjeleri shakányń qazaqtarǵa týys bolyp keletindigin rastaǵan. Munymen qosa, “Saq taıpasynyń danasy” atty derekti fılm túsirýshileri bul boljamdy dáleldeı túsetin kóptegen faktilerdi kórsetken.
Olar Nepalda saq mádenıetine tán kóptegen artefaktiler tapqan. Máselen, býddıstik dinı vadjra quraly Tengrı táńirin bildiretin adjı belgisine uqsas bolyp shyqty. Sonymen qatar, Nepal býddısteri men saqtardyń sadaq oqtarynyń ushtary birdeı eken. Nepaldyqtarda bizdiń másige uqsas aıaq-kıimderi bar. Jáne eń bastysy, kóptegen nepaldyq sózder qazaq tiline jaqyn keledi. Atap aıtsaq, “jan” jáne “apta” sózderi nepaldyqtarda dál bizdikindeı maǵyna beredi.
Profesor Vıktor Zaıbert Arman Ýmarhodjıevtyń jańalyǵyn qýana qabyldady. Buryndary Býddanyń saq taıpasynan ekendigi jaı boljamdardyń biri bolsa, endi muny dáleldi fakt dep esepteýge bolady.
Tilshi Rústem Omarov bul tujyrymnyń jaıdan-jaı jasalmaǵandyǵyn jazǵan.
“Bizdiń zamanymyzǵa deıin II ǵasyrda saqtar taýdy asyp, Soltústik Úndistandy jaýlaǵan. Býddaǵa kelsek, onyń kezinde hanzada bolǵany belgili. Sıdhartha Gaýtama (Býddanyń úndilik esimi) ómir súrgen jyldary Soltústik Úndistan men Nepaldy saqtar bılegen. Al el basqarý qurmetiniń tek saq týmasyna berilýi – Býddanyń saq bolýyn dáleldeı túsedi. Onyń Shakámýnı degen atyn sóbe-sóz aýdarsaq, “Saqtardan shyqqan dana” degen maǵyna beredi”, – dep jazdy Omarov maqalasynda. («Shyn-aqparat» Derekkóz: NUR.KZ http://www.shyn.kz/article/view?id=1198).
Óte durys tujyrym. Atam Qazaqtyń rýlyq shejire dereginde Saqtar - Adaı atanyń besinshi býyn urpaǵy Qaz Adaıdyń Aqpanynan (araptar olardy Aqqadtar dep ataıdy) taraıdy. Mańǵystaýlyq Qaz Adaılardyń tańbalarynyń Sadaq pen jebe bolatyndarynyń syry osy.
Joǵyrada keltirgen Qaz Adaıdyń rýlyq shejiresindegi derekterdiń tasqa basylǵan «aıdaı» aıǵaǵy İle ózeniniń oń jaǵasynda, Qapshaǵaı sý qoımasynan soltústik-batysqa qaraı 20 shaqyrym jerdegi «Tańbaly-tas» shatqaly bolyp tabylady. Ondaǵy Tańbaly tastyń birinde Buzaý Saq Muńaldyń (Býdda Shaká Mýnıdiń) beınesiniń biri negizgi keshennen bólek ózen jaǵasynan 50 metr aryda ornalasqan.
Úlken tastardyń arasymen júrip ótken adamnyń aldynan jylan oralǵan But-Burhan beınesi salynǵan jeke tasqa kez bolady. Munda mıftik obrazdaǵy múıizdi jylandar beınesi tasqa qashalǵan. Mundaı jylandardyń birine «ólim syılaýshy» degen ataq berilgen. Ońtústik-SHyǵys Azıa dástúrinde kezdesetin mundaı qorqynyshty beıneler zulym kúshterdi qýyp, zalym adamdardy kirgizbeıdi. Jylan oralǵan Burhan beınesinen ótken soń ǵana keshenniń ortalyǵyna kóterilýge bolady.
Mundaǵy Býdda músinine oralǵan jylan beınesi de Qaz Adaıdyń rýlyq shejiresinen tolyqtaı habar berip tur. Sebebi, qyl, ǵyl, ǵylym, jyl, jylnama, jylqy, jylqyshy, qylysh, pyshaq, jylý, jylan, qylaý, sylaý t.t. degenimizdegi túbir sóz «YL», bul Qaz Adaıdyń jetinshi býyn urpaǵy Buzaýdyń eki balasynyń úlkeni Aıtýmystan taraıtyn Shylym atamyzdyń deregin berip tur. Qazaqtyń qaıqy qylyshynyń da, sol sıaqty pyshaqtyń da avtory osy Shylymdar. Bútkil jer betindegi Shylym (Chýlým) atty ózender, búkil álem elderindegi «qazaqtyń qaıqy qylysh» tańbasy beınelengen qoıtastar men qulpytastardyń bári solardan qaldy. Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorymdardyń basym kópshiliginde osy «qaıqy qylysh» Adaıdyń «til» jáne «jebe» tańbalarymen qatar beınelengen. Eske ustaıyq! Sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) eshqashan jańylysqan emes, jańylyspaıdy da.
Túsinikteme: Túbir sózdegi «Yl», Adaı atanyń altynshy nemeresi Buzaýdyń eki balasynyń úlkeni Aıtýmystan taraıtyn Shylym atamyzdyń «azan shaqyrylyp» qoıylǵan esimi, ıaǵnı osy uǵymdardyń báriniń atasy, búgingishe aıtqanda «avtory» degen sóz.
Musa paıǵambar jaıly ejelgi derekterdiń bárinen Musa urpaqtarynyń Buzaýdy pir tutqanyn kóremiz. Buzaý shejire deregi boıynsha Adaıdyń eki balasynyń kishisi Kelimberdiniń tórtinshi balasy, Adaıdyń altynshy nemeresi, ıaǵnı Qosaıdyń inisi. Jáne onyń ústine Buzaý Adaıdyń eń jaqyn týystyqty bildiretin, bólinbeıtin jetinshi býyn urpaǵy bolyp tabylady. Áıtpese, Er Dáýitti búkil qazaq halqy Temirshi-ustalardyń ustazy dep pir tutyp, Buzaýdy asa qasterlemegen bolar edi. Olar eń alǵash emhana ashyp, adam emdep, aǵashtan keme jasap, qatty aǵashqa emen, qoldan jasalǵan qatty zatqa temir dep óz esimin berip, temirden jasalǵan qarýǵa «semser» dep óz esimderin bergender de solar bolatyn. Shyndyqtan eshkim eshqaıda qashyp qutylyp, olardyń «avtorlyq» quqyǵyn eshkim tartyp ala almaıdy. Sol úshinde qoldan jasalǵan eń qatty zatqa «sement», qatty tasqa «kremnıı» dep at qoıyldy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı bul uǵymdardyń barlyǵynyń avtory Buzaý atamyzdyń eki balasynyń kishisi Jemeneıler, ıaǵnı barlyǵynyń bir ǵana «em» degen túbirden bolatyny osy.
Osy jerde alǵash temir qorytyp, odan semser, selebe jasaǵandar Jemeneıler bolsa, Qazaqtyń qaıqy qylyshy men pyshaǵynyń ataýy qaıdan shyqty degen suraqtyń týyndary sózsiz. Qylysh pen pyshaqty da oılap tapqandar osylar. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, Qylyshtyń sóz túbiriniń «yl» bolýy, Jemeneıdiń aǵasy Aıtýmystyń ishte qalǵan jalǵyz balasy Shylym atamyzdyń atynyń «yl» túbirimen sáıkes kelýi, jáne sonymen qatar, pyshaqtyń sóz túbiri «ysh» bolatyny da osydan. Týra qylyshtyń ush jaǵyn syndyryp alyp, úı sharýasyna paıdalanyp, ony pyshaq dep ataǵan.
Endi osynyń ústine Bumyn qaǵannyń uly Maqan qaǵannyń býdda dinin qabyldaǵany, býddalyq nasıhat kitaptardy túrki tiline aýdartqany belgili. Bul jumys Taspar qaǵan kezinde de jalǵasqan. Túrki (qazaq M.Q.) kaǵandary ózderiniń tikeleı atalary Buzaýdyń: "Adam óltirme, ótirik aıtpa, urlyq jasama, qyzýly ishimdik ishpe" degen ósıetterin basshylyqqa alǵan bolyp tur. Býdda hramdary (ǵıbadathanalary) Jetisý jerinde Aqbeshim, Krasnorechensk ortaǵasyrlyq qalalarynda, Saıramda (Ispıdjab) tabyldy.
Keltirilgen derekter jaı ǵana sóz uqsastyqtary bolýy múmkin, dep kúmándanbaýlaryńyz úshin myna jaǵdaıdy qaperlerińizge bere keteıin: Jaqynda álemdik BAQ-tar álem elderi til ǵylymy osydan 6000 jyldan áride búkil álem elderiniń bir tilde sóılegen degen qorytyndyǵa kelgenin jarıalady. Árıne, ol til Qazaqtyń ANA tili bolyp tabylady.
Tarıh taǵlymy: Joǵaryda keltirilgen derekterden shyǵatyn qorytyndy, «Túgel sózdiń túbi bir, túp Atasy Maıqy bı» dep qazaq maqalynda aıtylǵandaı, búkil álem elderi tilderiniń de, dinderiniń tegi bir, bári de Uly Dala elinen (Qazaqtan) bastaý alady.
Túsinikteme: Atalarymyz «Maıqy bı» dep Maıalardy, ıaǵnı ejelgi shýmerlerdi aıtqan. Maıa bıdiń molasy Mańǵystaýda, kúni búginde de «Maıa» qorymy dep atalady. Qorym Aq Ketik (qazirgi ataýy Fort Shevchenko) - Taýshyq jolynyń 37 km-de ornalasqan. Mańǵystaý – «360 áýlıeli kıeli Mańǵystaý» dep beker atalmaǵan.
ULY JARATÝSHY – ALLA OSY JOLDARDY OQYǴAN BÁRİŃİZGE IMAN BERGEI!
Muhambetkárim Qojyrbaıuly
Mańǵystaý
