Qazaq eliniń danalyǵyn, tapqyrlyǵyn tanytatyn «degen eken» dep keletin el aýzynan jınalǵan ejelgi áńgimeler tom-tom bop hatqa túskeni belgili. Japon halqynyń da fólklorlyq shyǵarmalarynyń arasynda «degen eken»-men túıindeletin hıkaıalar bar. Sonyń bir bóligin oqyrmandar nazaryna usynýdy jón kórdim.
It muryn
Chúýgoký aımaǵynda bir balaǵa zar erli-zaıypty bolypty. Áıteýir Qudaı tilegin qabyl ǵyp, aıy-kúni jetip, áıel ul taýypty. Esi shyǵyp qýanǵan ata–ana balasynyń betine jel tıgizbeı, mápelep kútip baǵady. Bir aıyby álgi bala murynsyz eken. Qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı ósirgen uly er jetkende áke-sheshesi qyz aıttyrýdyń qamyna kirisedi. Qansha izdep sabylsa da laıyq qyz tabylmapty. Boıjetkenniń bári bunyń murnyna bola mensinbeıdi eken. Baıqus ata-ananyń saly sýǵa ketip otyrǵanda aýyldas týysy kelip bylaı depti:
— Osydan balańa áıel ápermesem, týys bolmaı keteıin. Erteń kórshi aýyldyń qyzyn aıttyrýǵa baramyz.
Álgi adam jigitke qoldan muryn jasap, japsyrady da, qyzdy aıttyrýǵa barady. Epti týys boıjetkenniń áke-sheshesinen ruqsatyn alǵa soń toı kúnin belgilep, qudalyqqa kelisip qaıtqan eken.
Sonymen, quda-jekjat, týys-týǵan jınalyp, dýmandy toı bastalyp ketedi. El saba-saba sake iship, qyzynyp otyrǵanda qyzdyń jaǵynan bir kisi kúıeý jigitke «sake ish» dep mazasyn alypty. İshteı «minimdi bilip qoımasa eken» dep, qıpaqtap otyrǵan kúıeý «ishpeımin» dese de qoımaıdy. Álgi adam «Kúıeý bala, alyp qoı, alyp qoı» dep sakeni jigittiń aýzyna apara bergende tostaǵan jasandy murynǵa tıip ketip, tanaý túsip qalǵan eken deıdi. Kúıeýdiń murynsyz qalǵanyn kórgende daýyldasyp otyrǵan jurt tym-tyrys bop, tyna qalypty. Sonda kúıeý jigit bylaı degen eken:
Taýdyń kórki — arsha, shyrsha, jıde jemis, ıtmuryn
Dáýren ánin, erdiń sánin ketirdi-aý ıt muryn
Qalyńdyq ta óleńdete jónelipti:
Shash jetpeıdi sanasańyz qalyń Sınto hramyna*
Mańaıy ný, kóli — aqqý, jupar ǵoı onyń quraǵy da
Sóıtse qalyńdyq taz eken deıdi.
Bota men baqa
Baıaǵy zamanda qytymyr enesi men aqyldy kelini bolypty. Bir kúni keshke taman ekeýi botamochı** pisiripti. Keshki tamaqtan qalǵan botamochıdiń bir bóligin kelini kebejege salýǵa oqtalǵanda, kempir qyzǵanyp ketip, «ákel, ózim salamyn» deıdi. Sóıtip, kúlshelerdi shúberekke orap jatyp: «Osydan kelinim túnde turyp seni jeıtin bolsa, aýzyna ala bergende baqaǵa aınal» dep birneshe márte qaıtalapty. Bul sózdi kelini estip turady.
Kelin tań alakeýimde bárinen buryn turyp, kebejedegi botamochıdi túgel jepti de, ornyna daladan baqa ákelip salyp qoıypty. Uıqysy qanyp oıanǵan kempir kelininen bastap otbasy múshelerin túgel egistikke «sharýalaryńdy isteńder» dep qýyp jiberedi de, botamochıdi ózi jalǵyz jemek bop, kebejeni ashqanda quryldap baqa shyǵa keledi. Ala baqany kórgende záresi ushqan kempir:
Botasyń ba, baqasyń ba?
Kelinim jaqta kólshik bar,
Baratyn bolsań soǵan bar,
— degen eken.
Bıt pen sirke
Bıt pen sirke atam zamannan bir-birimen básekeles eken. Kúlden shyqqan sirke bıtpen jaýyǵypty. Bıt te onyń kózin joıýdyń qamyna kirisedi. Sóıtedi de dáý tasty kóterip alyp, sirkege laqtyryp jiberedi. Tas sirkeniń arqasyna tıgen eken, sodan bastap sirkeniń jotasynda qara daq qalypty. Al tasty yshqyna kótergen bıt áli kúnge qyp qyzyl eken deıdi. Ekeýi ózenniń jaǵasynda birin biri tastyń astyna bastyryp tastamaq bolyp, arbasyp turǵanda bıt sýǵa batyp ketipti deıdi. Sodan beri bıt sýdan qorqady eken.
*Japonıada myńnan tastam Sıntoıstik hram bar.
**Botamochı — betine burshaqtyń tátti pastasy jaǵylǵan,
kúrishten ázirlenetin kúlsheniń túri.
