Osydan jetpis jyl buryn AQSH álemdik ǵylymǵa zor úles qosqan nemistiń kórnekti ǵalymdaryn urlaý operasıasyn júrgizgen. Bul týraly osy taqyrypta zertteý júrgizgen «Gazeta. ru» basylymynyń jýrnalısi Vladımır Gelaev óz maqalasynda jazypty.
Germanıanyń úzdik ǵalymdary1941 jyly qatardaǵy nasıstermen birge maıdanǵa attanǵan. 1943 jylǵa qaraı ǵalymdardyń kópshiligi soǵysta paıdalanylatyn tehnologıalardy jasaý úshin elge qaıtarylady. Bul maqsatqa árıne tehnıka salasynyń ǵalymdary jumyldyrylady. Gýmanıtarıa salasynda zertteýshiler maıdan dalasynda qalady. Sonymen qatar ıedologıalyq saýatty erekshe ǵalymdardyń tizimi jasalady.
1945 jyldyń naýryz aıynda Bonn ýnıversıtetiniń dárethanasynan osy tizimniń paraqtary tabylypty. Keıin ony AQSH pen Ulybrıtanıanyń arnaıy qyzmeti paıdalanǵan kórinedi. 1945 jyldyń mamyr aıynda Verner fon Braýnnyń jetekshiligimen «Faý-2» úshin jumys istegen nemis ǵalymdaryn AQSH-qa áketý operasıasy júrgiziledi. Bul operasıanyń basty maqsaty nemis zertteýshilerin Keńester Odaǵy paıdalanyp ketpeýin qadaǵalap, úzdik ǵalymdardy túbegeıli AQSH menshigi etý.
Bul operasıa árıne Jeneva konvensıasyna ǵana emes, túrli konferensıalarda Stalın, Cherchıll jáne Rýzvelt qol qoıǵan kelisimderge de qaıshy bolatyn. Sóıtip urlanǵan ǵalymdar, onyń ishinde Verner fon Braýn da bar, biraz ýaqyt qupıa túrmelerde otyrady. Amerıkandyqtar ǵalym urlaý isinde 1945 jyldyń shilde-tamyz aılarynda keńestik okýpasıalyq aımaqqa aınalǵaly otyrǵan óńirlerde erekshe belsendilik tanytqan. Maıdannan jalpy 1800 ǵalym evakýasıalanǵan. Olardyń 1500 AQSH-qa jóneltiledi. Bul ǵalymdardyń arasynda alýan túrli dertke shaldyqqandary da bolypty. Biraq soǵan qaramastan AQSH olardy óz maqsattaryna paıdalana bilgen. Máselen, ókpe aýrýy men obaǵa shaldyqqan Kýrt Blome AQSH úshin bıologıalyq qarý jasaǵan.
Biraq Keńester Odaǵy ǵalymdardan túgel aırylyp qaldy deýge bolmas. Sergeı Korolev «R-1» raketasynyń tehnologıasyn jasaǵan kezde oǵan Verner fon Braýnnyń kómekshisi bolǵan Gelmýt Grettrýp degen ǵalym kómektesken desedi. Gelmýt Grettrýpty da AQSH áskerıleri urlap áketken. Biraq KSRO soldattary ony qaıtara urlaǵan. Ol Stalın dúnıeden ozǵansha Tverskaıa oblysynyń Gorodomlá aralynda eńbek etken.
Keńester Odaǵy AQSH júzege asyrǵan ǵalymdardy urlaý operasıasyna uqsas «Skrepka» degen operasıany 1946 jyly júzege asyra bastaıdy. Bul kezde KSRO okýpasıalaǵan aımaqtan ǵalymdardyń joǵalý qaýpi tónedi. Biraq KSRO atalmysh operasıany sál kesh bastapty. Óıtkeni, myqty degen ǵalymdardyń kópshiligin AQSH buǵan deıin alyp ketken bolatyn. Degenmen soǵan qaramastan Keńester Odaǵy álemde alǵashqy bolyp ǵaryshqa spýtnık pen adam ushyrdy, jáne dúnıejúzi ǵylymyna aıtýly úlester qosqan fızıka, matematıka, bıologıa, hımıa, t.b. salalarda iri jańalyqtar ashylyp, ǵylym joǵary deńgeıde damydy.
Ázirlegen Dana Qamshybek
