Názik jandylar zorlyq-zombylyqtan qashan qutylady?
Ǵalamtordyń, jarıalylyqtyń arqasynda qoǵamda, tipti ár otbasynda bolyp jatqan oqıǵalar kópshilikke der kezinde jetýde. Qyz-kelinshekterge qatysty zorlyq-zombylyq týraly aqparattar da jyldam taraýda. Biraq qylmys ashylyp, ony jasaýshy zań júzinde jazasyn alǵanymen, zábir kórýshiniń jan-dúnıesine túsken jarany eshnárse emdeı almaıtyny ras. Búginde nemere baýyry, ógeı ákesi, keıde týǵan ákesinen zorlyq-zombylyq kórgen qyz balalar taǵdyryna qatysty materıaldar aqparat keńistiginde (kúıeýinen taıaq jegen áıelder týraly sóz basqa) kóbeıip bara jatqandyǵy ras. Aıtpaǵymyz, jalpy kóptegen erkekter áıel zatyn (ásirese sulý qyzdy) kórgende ózin-ózin nege ustaı almaıdy?
Jalpy erkektiń áıelden bir saty joǵary ekenin, aqyl-oı, parasat jaǵynan basym turǵanyn moıyndaımyz. Biraq qyzdy kórgende sol parasatty áke, bilimdi zıaly, qaıratker ǵalym, eńbegi sińgen jumysshy kókelerimiz sanany isten shyǵaryp, nápsiniń jeteginde ketetini nesi?
Er adamnyń shabýylyn nemese jaı ǵana sózben bolsa da tıiskenin bastan ótkermegen áıel nemese qyz bar ma eken? Joq. Sondaı oqıǵalardy bastan ótkergen nemese kýá bolǵan jandardyń sózine oryn bersek (esimderi ózgertildi):
Kúlásh, zeınettegi ustaz: Men respýblıkadaǵy joǵary oqý oryndarynyń birinde ómir boıy jumys istedim. Ujymda bir Sabyr degen kisi bar edi. Ǵylymı ataǵy bar, óte bilimdi, zıaly adam. Er demeı, áıel demeı, bárin syılap, úlken-kishige jaqsy minezimen tanylǵan áriptesimdi men de qurmet tutatynmyn. Ǵylymǵa sińirgen eńbegi de zor, stýdentter de ulaǵatty ustaz dep qurmetteıtin. Qysqasy Sabyrǵa degen qurmetimiz erekshe bolatyn. Sol Sabyr óziniń týǵan qyzyn zorlapty degendi estigende tóbemizden jaı túskendeı boldy.
Oqıǵa bylaı órbigen. Sabyrdyń áıeli mektep bitirgen ulyn batys memlekettegi ýnıversıtetke ornalastyrmaq bop shet elge ketedi. Qyzy, on beske jańa tolǵan Aıjan, jıyn-toıda talaı kórgenbiz, óte kórikti edi. Sabyr qyzy ekeýi úıde qalady. Araq ishken-ishpegeni belgisiz, tóbesinen shaıtan túrtti degen sol bolar, Sabyr qyzyna oıyna kelgenin jasapty. Namysy taptalǵan Aıjan kúıikten shydaı almaı, dereý balkonǵa shyǵyp, besinshi qabattan sekirip, mert bolady. Al Sabyr áıeli keletin kúnnen bir kún buryn joǵary qabattan qulap óledi. Jerleýge bardyq, jaǵamyzdy ustadyq. Sulý qyzymen jeke qalǵanda týǵan ákesi nápsisin tıa almapty. Sondaı parasatty adam jaýyzdyqqa barady dep kim oılaǵan? Nápsi degen esti aýdaratyn sıqyr ma deısiń? Azamattyq bıik óre áp-sátte ǵaıyp bolady eken-aý, bir nápsiniń aldynda....
Nurbala, dáriger: Maǵan respýblıkanyń túpkir-túkpirinen hattar kelip jatady. Sondaı hattyń birinde Qyzylordada turatyn 7 synyptyń oqýshysy nemere aǵasy ózin qalaı aıaýsyz zorlaǵany týraly jazypty. Jazırany (esimi ózgertildi) ata-anasy aýdan ortalyǵyndaǵy mektepke beredi. Mektepke jaqyn bolǵandyqtan qyzdy ákesiniń inisiniń úıine ornalastyrady. Kóp uzamaı sol úıdiń 10 synypta oqıtyn Berik esimdi uly Jazıraǵa «qyryndaı» bastaıdy. Birde úıde úlkender bolmaǵan kezde Berik Jazırany ábden zorlaıdy. «Bireýge aıtsań óltiremin. Jaı óltirmeı, azaptap óltiremin» dep qorqytqan soń qyz bolǵan jaıdy eshkimge aıtpaıdy. Sóıtip Berik úlkender bir jaqqa ketken saıyn Jazırany zorlaı beredi. İsin sadısik ádispen atqarady. Iaǵnı, Jazıranyń ish qurylysyna sumdyq zaqym keledi. «Men endi turmysqa shyǵyp, bala týa almaımyn ǵoı. Bar ómirim osymen qurydy ǵoı. Ómirmen qoshtasqym keledi» dep jazypty, óz hatynda densaýlyǵyna nuqsan kelgen jas qyz...
Bıbigúl, alpys jasta, turmys qurmaǵan: Meniń ata-anam malshy bolatyn. Bala ataýly jazda jaılaýdamyz. Al sabaq bastalarda kolhozdyń mashınasymen birge aýylǵa jiberedi. Birde tórtinshi synypqa kóshken jyly, jaılaýǵa kelgen júk mashınasyna bir top úlken kisimen birge balalar mindi de, ystyǵym kóterilip aýyrǵan meni shopyrdyń janyna otyrǵyzdy. Meniń qasymda elýler shamasyndaǵy bir erkek otyrdy. Álgi erkek meni qaıta-qaıta qushaqtap, moınymnan, betimnen súımek bolyp jarmasady. Men keri ıteremin. Ózim qaıta-qaıta qusyp, áreń otyrǵanmyn. Kólikten túsken kezde qalyń shóptiń arasyna aparmaq bop súıreıdi. Sóıtip jolda meni jáýkemdeýge tyrysýda. Men álsirep tursam da bar kúshimmen qarsylyq tanyttym. Aýzy-basym qusyq sasyp otyrsam da, álgi erkek jıirkenbedi. Aýylǵa jetkenshe arpalysyp keldik. Ol kezde bundaı oqıǵalar kópshilikke jarıa bolmaýshy edi ǵoı. Qazir bárin ashyq aıtyp jatyrmyz. Jalpy erkekke degen jek kórýshilik osydan bastaldy.
Joǵary synypta oqyp júrgende mynandaı oqıǵa boldy. Aýdan ortalyǵynda týysymyz turatyn. Meni keıde inilerimmen qosyp sol úıge jiberetin. Bul týysymyz aýdanda bedeldi qyzmet bolatyn. Bir jyly sol kisiniń úıine ózge oblystan kelgen partıa qyzmetkeri ornalasty. Qyzmet babymen osynda aýysypty. Otbasy kóship kelgenshe bizdiń týystyń úıinde turady eken. Bir kúni sol jasy qyryqtan asqan alpamsadaı erkek meni bir bólmege qaraı súıreı jóneldi. Men shyrqyrasam da eshkim estimedi. Bári syrtta edi. Bólmege kirgen men ony kirgizbeýge barymdy salyp, esikti myqtap jaýyp, ashpaýǵa tyrysyp baqtym. Esikti qatty jaýyp krigizbeı qoıdym. Ol bar kúshin salyp ıterip jatqanda úıge kisiler kirdi. Álginiń uıatsyzdyǵy sol, sol kisilerdiń kózinshe meni qolǵa túsirý áreketin jalǵastyra berdi ǵoı. Men bar daýsymmen baqyryp jyladym. Jeńgemiz júgirip kelmegende, elden uıalmaı-aq degenin jasar ma edi sol ońbaǵan?
Taǵy bir oqıǵany aıtaıyn. Sender shyǵarmashylyq keshine baryp, óleńderin jattap júrgen anaý bir aqyn bar ǵoı. Elim, jerim, tilim dep sóılegende «Qandaı parasatty, patrıot ed?!» dep qurmetteısiń. Shyn júzin kórgende «naǵyz ıt eken» dep túńilesiń. Meniń jan qurbym sol aqynnyń áıeli edi. Kúıeýimen onsha aralaspasam da áıeli sińlimdeı bolyp ketken. Qurbymnyń aıtýynsha aqynyńyz sulý kórse artynan ilesip kete beredi eken. Birneshe jas qyzǵa nekesiz bala týdyrǵan. Áıel baıqus kónbis qoı, taǵdyrdyń jazǵany dep, balalaryn jalǵyz ósirdi bári.
Ol «óleń jazam» dep shıpajaılarǵa ketip qalady eken. Áıeli keıde aılap kórmeıtin. Bul qurbym ózi sulý, taǵamdy qalaı sheber ázirleıdi deseńshi! Sondaı áıeldiń qadirin bilmegen kúıeýi aqyry ajyrasyp, birinen keıin biri úsh jas áıel aldy. Tórt áıeldiń tek bireýiniń anasy ǵana álginiń qyzmet ornyna kelip, týǵan nárestesin jurtqa kórsetip turyp, janjal shyǵaryp, aqyry qyzmetinen ketiripti.
Aıtpaqshy ol meni de mazalaǵan. «Úıdegi jarym óleńdi túsinbeıdi, senen asqan sulý joq bul dúnıede, meniń ómirde tapqan jalǵyz baqytym sensiń» degen sózderdi aıta bastaǵanda qýyp shyqqam. Sodan beri meni jek kóredi.
Jalpy meniń turmysqa shyqpaı qalýym osyndaı oqıǵalardy bastan ótkerip, erkekterden túńilgennen bolar. Jaryna adal emes erkekter kóp, qaısybirin aıtaıyq...
Gúljan, tárbıeshi: Men qalada jumys isteımin. Bir balam bar, kúıeýim joq. Bir jasar balam aýyldaǵy anamnyń qolynda. Ózim apta saıyn baryp turamyn. Birde aýylǵa barsam, anam tósek tartyp jatyp qalypty. Aıaǵyna zaqym kelgen. Ákem erterekte qaıtys bolǵan edi. Úıdegi bar sharýany anam jalǵyz ózi kóteretin. Buǵan deıin shaýyp júrgen adamnyń aıaq astynan aýyryp qalǵanyna kúmándandym. Anam bolǵan oqıǵany aıtty. Jaımashýaq kúnniń birinde maldy óriske jibermek bolyp, tańǵy saǵat jetiler shamasynda anam úıden shyqpaı ma? Kóshede ketip bara jatqan týysymyzdyń 30 jasar balasy anamdy jetpisten asqan jasyna qaramastan qoraǵa súıreı jónelipti. Balam anamnyń arqasynan jerge domalap túsipti. «Qaraǵym-aý bunyń ne?» dep, álginiń betin qaıtarmaq bop aıtqan eshbir sózine selt etpepti. Jerge qulaǵan balam bar daýysmen baqyryp jylap, kórshiler keledi dep qoryqty ma, áıteýir jigit oıyn tolyq júzege asyryp úlgermepti. Kempirdiń kóılegin jyrtqan kúıi tastap ketipti. Osy oqıǵadan keıin anam jıi aýyratyn boldy. Buzylǵan erkek kempir zorlaýdan da taıynbaıdy...
Zorlyq-zombylyqtan qalaı saqtanýǵa bolady?
Qyz-kelinshekterge zorlyq-zombylyq jasaıtyn tek buzaqylar emes. Bilimdi, oqyǵan, qyzmetker erkekterdiń arasynda nápsige ońaı beriletinder de kezdesedi. Keıbir erkekter urǵashy kórse nege ar-ojdandy syrt qaldyryp, aıýandyqqa deıin barady degen suraqtyń jaýabyn ǵalymdar áli tapqan joq. Názik jandardy jynystyq turǵydan qorlaý áreketteriniń tıylmaýy er adamdar sanasyndaǵy izgilik, aqyl, parasat tetigin basqaratyn bóliktiń «shaıtan túrtkende» isten shyǵýynan bolsa kerek. Sondyqtan erkekterdiń bári qaýipsiz emestigin jas qyzdar bilýi tıis. Zorlyq-zombylyqtan saqtanýdyń amaly retinde mynany eskergen durys-aý:
1. Turmysqa shyqpaǵan qyzdar eshqandaı erkekpen, eshbir orynda túneýge qalmaǵany durys. Qyz balany nemere baýyrlary túgili týǵan ákesimen qaldyrýdyń ózi qaýipti. Jýyrda aqparattyq saıttardyń birine bir áıel jazyp edi: «Men balalarymdy kúıeýimmen ońasha qaldyrmaımyn. Kúıeýim tabysty, úlgili qyzmetker, jaqsy kúıeý, mádenıetti adam. Biraq men balalarymdy onymen úıde qaldyrmaımyn. Tipti teledıdar qarap otyrsa da baqylaımyn».
2. Oqýshy, stýdent qyzdar oqý ornynan tys jerge muǵalim erkekpen kezdesýge barmaǵany jón. Esime bir profesor túsip otyr. Ataqty JOO-nyń birinde muǵalim, qashan kórseń bádik sóıleıtin. Stýdentterge shekten tys qataldyǵymen jaqpaıtyn. Soǵan qaramastan jas qyzdardyń telefonyna habarlasatynyn qaıtesiz?! «Kafege baraıyq? Úıińe shaqyrmaısyń ba? Qashan kezdesemiz?» degen sıaqty sózderdi aıtqan. Bul sózderdi ol sabaqty jaqsy oqıtyn, salmaqty, tárbıeli qyzǵa aıtqan. (Jeńiltekke aıtylsa qyzdyń ózi kináli der edik). Stýdent qyzǵa sabaq aıtqyzǵanda «Kózime týra qara» deıtin. Qaramasa ursyp, jer-jebirine jetetin qyńyr shal edi. Aqsaqal deýge aýzyń barmaıdy. Aýytqýdyń bir túri dep oılaıtynbyz. Jalpy qandaı profesor, akademık bolsa da erkektiń aty erkek qoı...
3. Jas qyzdar týǵan kún, t.b. jıyn-toıdy er balalar jınalatyn ońasha úıde úlkenderdiń qatysýynsyz atamaǵany jón. Ul men qyz jeke qalsa arty nege ushyraıtynyn ózińiz bilesiz. Uldardyń bári buzylǵan deýden aýlaqpyz, degenmen saqtyqta qorlyq joq.
4. JOO bitirgen qyzdar, qyzmetke kirgende bastyǵyńyz erkek bolsa, abaılańyz. Ol mindetti túrde haıýan bolyp shyǵady demeımiz. Biraq, jas qyzdy kórgende parasatty basshynyń da mıyna nebir oılar kelýi ábden múmkin.
5.Jas qyzdar týysqannyń úıine túnegende mindetti túrde apa, ájeler bolýy kerek. Ol úıdiń uly nemese otaǵasy óziniń «úlgili áke, adal kúıeý» ekenin umytyp ketýi múmkin.
Óz ómirińizge ózińiz jaýapty ekenińizdi umytpańyz.
Dana Qamshybek
