Tazalyqshyny tany
Kúnde jumysqa kelgende qyzmetine súısine qaraıtyn bir jandar bar. Eń aldymen olarmen jaqsylap amandasamyn. Negizi, olarǵa jurttyń nazary qajet emes. Bálkim, istep júrgen qyzmeti úshin qysylatyn shyǵar. Menińshe, olar myna dúnıede eń uly istiń birin atqarýda.
Sebebi olar ár isiniń nátıjesimen jurt «kórsin, bilsin, meni de sóz etsin» dep maqtana almaıdy. Olar edendi jýyp jatqan kezde jýǵan jerin basyp, áp sátte-aq lastap júre beresiz. Jarqyratyp qoıýyna múmkindik bermeısiz. Olar eń bastysy rıadan ada. Myna ómirde tazalyqshylardy qurmetteıtinim de sodan. Bir qyzyq oqıǵa esime túsip ketti. Matematıka páni muǵalimi jyl aıaǵynda oqýshylarynan qorytyndy emtıhan alady. Jyl qorytyndysy bolǵan soń, oqýshylaryna óte aýyr emtıhan bolatynyn aldyn ala eskertedi. Shákirtteri de baryn salyp daıyndalady. Alaıda muǵalim raıynan qaıtady. Tájirıbe jasamaq nıette oqýshylaryna tek bir suraq qoıatyn bolyp sheshedi. Eger suraqtyń jaýabyn tipti bir ǵana oqýshy bilse de barlyǵyna «5» degen baǵa qoıamyn deıdi. Sonymen, emtıhan bastalady. Sonda muǵalimniń suraǵy mynaý edi: «Osy synyptyń edenin jýatyn tazalyqshy apaıdyń aty kim?» Senesiz be, birde-bir oqýshy bul suraqqa jaýap bere almaıdy. Emtıhan tapsyrýǵa kelgen 20 oqýshy qońyraý shalysymen synyptan atyp shyǵyp, júgirip júrip, tazalyqshy apaıdy izdeıdi. Taýyp alyp, esimin suraıdy. Birazdan soń tazalyqshy apaı kelip, óziniń sondaı qýanyshqa bólengenin, ómirinde birinshi ret mundaı jaǵdaıǵa tap bolǵanyn, adamdarǵa óziniń kerek ekenin sezingendigin jasyrmaı, muǵalimge raqmetin aıtady.
Shydamsyz «qajy»
Beısenbi kúni bolatyn. Áriptestermen kelesi aptanyń jumysyn josparlap, jınalystan shyqsaq, redaktorymyzdy bir kisi kútip otyr eken. Biraz kútip qalyp, shydamsyzdanyp áreń otyrǵany júzinen baıqalyp tur. Ýaqytsha hatshy qyzdyń ornyna otyrǵan áriptesimniń amandasqanyn estimegen bolsa kerek, «Tesilip qarap otyrdyń. Amandaspadyń!» dep atyldy. Daýysy zor eken. Kúńirenip shyqqan daýys búkil redaksıany alyp ketti. Keńes zamanynda túsirilgen kınolardaǵy dýbláj jasaǵan adamdardyń daýysyndaı. Bala kúnimizden este qalǵan bul daýys janymyzǵa maıdaı jaqty. Teatrdan ǵana estıtin daýys qoı, shirkin. Alaıda rýhanı azyq bolǵan daýys short úzildi. Oǵan «Sen meniń kim ekenimdi bilesiń be? Men qajyǵa baryp kelgen adammyn. Tárbıesiz!» degen dóreki sózderi sebep boldy. Álgi sózge áriptesim shydaı almaı jylap jiberdi. Áriptesim amandasqanyn aıtyp aqtalǵanymen, tyńdap jatqan aqsaqal joq. Araǵa redaktor túsip, máseleni ýshyqtyrmaı, «qoı, qoıdyń» astyna alyp jatyr. Álgi aqsaqal redaksıaǵa qajylyq sapary jaıly materıalyn alyp kelse kerek. Qajylyqqa aparǵan týrfırma «jaqsylap» maqala jazýǵa ótinish bildiripti-mys. Tek qyzmet kórsetkenderi úshin. Arada bir-eki saǵat ótti. Bir kezde telefon shyr ete tústi.
— Alo!
— Aınalaıyn, qaraǵym, qalaısyń? Men ǵoı atań. Ánebir hatshy qyz uıatsyz eken, meni jurttyń aldynda masqara qyldy.
— Keshirińiz, ol qyz men ǵoı. Nege olaı aıtasyz?..
Endigi aıqaı-shý telefonnyń ber jaǵy men ar jaǵynda jalǵasty. Redaksıadaǵy áriptester birine-biri qarap, bas shaıqap júr. Qajylyqtan keshe kelgen adamnyń qylyǵy jaǵa ustatty. Sonymen ne kerek, qajylyqqa aparǵan týrfırmany maqtap jazǵan maqala jaryq kórgen joq. Dóreki qylyǵy nemese sózderi úshin emes, maqalanyń týrfırma jaıly jarnamalyq úlgide jazylǵandyǵy sebepti. Qalaı desek te, Qurban aıttyń aldynda, sonaý Mekkeniń aptap ystyǵynda 10 kún boıy nápil oraza ustaǵan qajy aǵamyz redaktordy jarty saǵat kútýge shydamy jetpegeni, «amandaspadyń» dep jala japqany tańǵaldyrdy.
«VİR qajylyq»
Bala kúnimizde aýdannan birinshi bolyp qajylyqqa barǵan adamdar jaıly az-maz habarymyz boldy. Sol kezde «qajyǵa baryp kelgen soń, dúnıe tirligine aralaspaıdy» degendi estıtin edik. Qajylyqqa baryp, qyl kópirden óte almaı qulapty, qyl kópirden ótkizedi eken degen nebir qaýesetter júretin. Degenmen, qajylyq qulshylyqtyń eń aýyr túri dep uǵyndyq. Sol kezde durys dinı bilim beretin adamdardyń az bolǵanyna qaramastan, qajylyq óteý qasıetti qulshylyq dep túısindik. Atalarymyzdan «adal eńbekpen tapqan aqshamen barsań ǵana qajylyǵyń qabyl bolady» degendi sanamyzǵa sińirdik. Tárbıeni aıtsańyzshy. Adal eńbek, Allanyń rızalyǵy úshin tapqan aqsha… Urlap, jymqyryp, bireýdiń aqysyn jep tapqan aqshamen múldem qajylyqqa barýǵa bolmaıtynyn, ondaı jolmen qajyǵa barǵan adamnyń qulshylyǵy qabyl bolmaıtynyn uǵyndyq. Sen qajyǵa ketkende, seniń týǵan-týysyń eshkimnen qaryz almaý kerek, bir aılyq iship-jemin qamtamasyz etý kerek dep jatatyn. Aýylaımaqtan keshirim surap, aq batasyn alatyn. Qunanbaıdyń qajylyq sapar aldynda aınalasynan keshirim suraıtyny bar emes pe edi. Qazirgi kúni qulshylyqtyń ózegine árkim ózinshe qaraıtyndaı. Islamnyń bes paryzynyń biri — qajylyq. Alla paryzdarymyzdy sanamalap bergende qajylyqty birinshi etip qoımady. Iman, namaz, oraza, zeket, sosyn baryp qajylyq dedi. Demek, 4 paryzdy tolyq óteý kerek qoı. Búgingi tańda úlken qajylyqqa bes ýaqyt namaz oqymaıtyn adamdar da barady eken. Bul qalaı? Bizde ıman keltirse boldy, birden qajylyqqa aparý tendensıasy basym. Sondaǵy maqsattary — qajylyq saparynan keıin ıman jolyna túsirý, qajylyq qulshylyqty soǵan sebep retinde qoldaný. Mundaı mamyrajaı, aıaq asty rýhanı keńshilikke tap bolǵandar múddelester qataryna qosyla beredi. Iaǵnı qajylyq paryzy báz bireýler úshin Alla aldyndaǵy paryzdy óteý emes, ıman jolyna túsýdiń bir alǵashqy satysy, «múddelester» jınaýdyń amaly deýge bolady… Musylman adam retinde ıman jolyna túskenin tileısiń. Qajylyqtan kelip alyp, kazınoǵa ketpese deısiń. Bireýdiń kásibin tartyp alyp, qaıyrymdylyqqa jumsamasa deısiń. Sahnaǵa shyǵyp, jartylaı jalańash qyzdarmen bılemese deısiń. Qýlyq, sumdyǵy jalǵaspasa deısiń. Degenmen, qajylyqtan burynǵy ómir men qajylyqqa baryp kelgendegi eki ómirdiń arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bolý kerek qoı. Eger eshqandaı aıyrmashylyq bolmasa, qulshylyǵyń «Alla aldynda qabyl boldy» dep aıta alasyń ba? Munyń barlyǵy, aınalyp kelgende, qajylyq qulshylyǵynyń qadirin túsirip jibermeı me? «Mynalar keshe qajylyqta júr edi, búgin kazınoda júr» dep aıtpaı ma halyq.
Nıet, taǵy da nıet. Túneýgúni «Qajylyq sapary kezinde selfıge túsýge tyıym salyndy» degen jańalyqty oqyp, óz kózime ózim senbedim. Myna jurtqa aqyl kire bastaǵan eken dedim ishteı. Sońǵy kezderi qasıetti Qaǵba aldynda selfıge túsken «qajy» ataǵyna úmitkerlerdiń sýretterin kóp kóremiz. Selfıge «nápsi sýret» dep túsinikteme bergen elder de bar. Úmitker deýimizdiń ózindik syry bar, qajylyqqa baryp kelgen keıbireýler týrfırmalardan «qajy» degen sertıfıkat suraıtyn kórinedi. Sondaǵysy óziniń qajy ekenin dáleldeý, úıge «Nıet qabyl bolsyn!» dep aıtýǵa kelgen aǵaıyn-týysqa «Qutty bolsyn!» aıtqyzý. «VIP qajylyq» degendi de estip júrmiz. Ataýy «VIP qajylyq» bolǵanymen, sol Qaǵba, sol Arafat, saǵı, shaıtanǵa tas laqtyrý, Mına jazyǵy men Mýzdalıfada túneý. Siz tek nıet, qulshylyǵyńyzdy jasaı beresiz, sizge kórsetiletin qyzmet ózgelerge qaraǵanda joǵary ári soǵan saı baǵasy da qymbat. Bylaısha aıtqanda, komfort kúıde paryzyńyzdy óteısiz. Komfort jáne qulshylyq. Islamda ekeýi birine-biri úılespeıtin sózder. Islamda komfortty tánniń rahaty emes, «rýhtyń rahaty» dep túsinýge bolady. Shı ústinde uıyqtaǵan Paıǵambarymyzdyń (s.a.s.), ashtyqtan qaryndaryna tas baılap júretin sahabalardyń ómirin mysalǵa alaıyqshy. Qasıetti jerde, qasıetti qulshylyq paryzyn óteý barysynda, Allaǵa eń jaqyn sátte, basqabasqa, dál osy kezde adam balasy qarapaıymdylyqtyń kebin kıýi kerek emes pe? VIP, komfort degen qaıdan shyqty? Jalpy, jasaǵan kúnálarynyń keshirimin surap barǵan pendege komforttyń qajeti ne? Bálkim, Mekke-Mádınanyń Dýbaı men Antalıaǵa saıahattaýdan bir aıyrmashylyǵy bolý kerek shyǵar? Qalaı oılaısyz?
Baýyrjan Karıpov
