Dástúrli din halyqqa jat emes, kerisinshe, onyń ónegelik ustanymdary men qaǵıdattary ulttyq mádenıettiń, ulttyq tárbıeniń, ádet-ǵuryptar men salt-joralardyń máni bolyp tabylady. Dástúrli dinniń adamgershilik-ónegelik qundylyqtarymen sabaqtasqan ulttyq mádenıet qazaq qoǵamynyń ósip-ónýine, damýyna serpin berdi. Qazirgi tańda qazaq halqynyń dástúrli dini retinde QR «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zańynda hanafı baǵytyndaǵy ıslam dep kórsetilgen. Bul dinniń qazaq mádenıetiniń damýy men rýhanı ómirindegi tarıhı róli moıyndalatyndyǵy osy zańda atap ótilgen.
Mádenıet – adamdardyń ómirlik ustanymdary men kózqarastarynyń, dúnıetanymy men qundylyqtarynyń qalyptasýyna yqpal etedi. Sondyqtan mádenıet ár túrli ishki jáne syrtqy áser etýshi faktorlardan ózgeriske ushyrap, óziniń ulttyq qundylyqtaryn joǵalta bastaǵan elde bóten destrýktıvti ıdeologıalar men san-alýan shetin oı-pikirler erkin taralady.
Teris pıǵyldy jalǵan dinı aǵymdardyń taralýy qazirgi tańda jahandyq deńgeıdegi ózekti máselelerdiń birine aınalyp otyr. Destrýktıvti, radıkaldy uıymdar óz jaqtastaryn kóbeıtý maqsatynda ıdeıalarynyń durystyǵyn dinı turǵydan dáıektep, shetin pikirlerdi halyq arasynda keńinen taratýǵa múddeli. Al jat ıdeologıanyń yqpalyna túsken azamattar óz eliniń dinı-rýhanı muralarynan bas tartyp, adamgershilik, janashyrlyq, otansúıgishtik sekildi qasıetterden alshaqtaı bastaıdy. Olar dinı negizde otbasynan, qoǵamynan, tipti memleketinen oqshaýlana túsip, memlekettiń zaıyrlylyq qaǵıdattaryna negizdelgen qurylymyn qulatýdy maqsat tutady. Jalǵan dinı ustanymnyń jeteginde ketkender bir qoǵamda ıyq tiresip ómir súretin ózge konfesıa ókilderine de, dinı kózqarastary erekshelengen qandastaryna da jek kórýshilik tanytady. Mundaı adamdar óz Otanynan baz keship, oǵan qarsy qarý kóterýden de taıynbaıtyn jankeshtilik jolyn tańdaýy bek múmkin.
Kez kelgen ulttyń mádenı erekshelikteri, dili, dúnıetanymy men rýhanıaty óziniń dástúrli dinine negizdelip qalyptasady. Iaǵnı, din – jeke tulǵa men tutas bir qoǵamnyń rýhanı ahýalyna tikeleı áser etetin óte názik qubylys. Qate dinı túsinikter men burmalanǵan ıdeıalardyń qoǵamda taralýy saldarynan adamnyń tulǵalyq azǵyndaýy, shańyraqtyń shaıqalýy, tipti aırandaı uıyp otyrǵan halyqtyń bólshektenýi sekildi qaıǵyly jaǵdaılar oryn alady.
Sondyqtan eldegi din jáne senim máselelerin tıimdi retteýdiń birden bir joly – dástúrli dinniń qoǵamdaǵy bedelin kóterip, rýhanı qundylyqtardy belsendi nasıhattaý. Sonymen qatar, kóp etnıkaly ári kópkonfessıaly qazaqstandyq qoǵamda dinaralyq únqatysýǵa negizdelgen ózara yntymaq pen kelisimdi saqtaý úshin memlekettik organdar men barlyq áleýmettik ınstıtýttar ujymdasa otyryp, áreket etýi qajet.
Dástúrli din – ult sanasy men qazaq halqynyń rýhanı-mádenı qundylyqtaryn, ádet-ǵuryptary men salt-dástúrlerin qalyptastyrýshy faktor. Dástúrli dinı ustanym qoǵamdy biriktiretin, shetin kózqarasty aǵymdarǵa tosqaýyl qoıatyn, dinı ekstremızm men terorızm kórinisteriniń aldyn alatyn qýatty ıdeologıalyq tetik bolyp tabylady. Bul oraıda, dástúrli dinı qundylyqtardyń keńinen nasıhattalýy eldegi dinı ahýaldyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdiń nátıjeli joly bolmaq.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan – 2050» Strategıasy. Qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty óziniń Joldaýynda: «Bizge qoǵamda, ásirese jastar arasynda dinı ekstremızmge qarsy profılaktıkany kúsheıtý qajet», – dep osy salaǵa qatysty baǵdardy aıqyndap kórsetti. Sondaı-aq, teris pıǵyldy jat aǵymdardyń aldyn alý baǵytyndaǵy jumystar – Elbasynyń 2013 jylǵy 24 qyrkúıektegi № 648 Jarlyǵymen bekitilgen QR «Dinı ekstremızm men terorızmge qarsy is-qımyl jónindegi 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń» ózegin quraıdy.
Atalmysh memlekettik baǵdarlamany júzege asyrý aıasynda dástúrli dinı qundylyqtarǵa halyqtyń qyzyǵýshylyǵyn oıatý sharalary qoǵamdaǵy radıkaldy ıdeologıaǵa qarsy ımýnıtet qalyptastyrýdyń utymdy joly ekendigi anyq. Dástúrli ıslam dininiń ustanymdary men adamgershilik, ónegelilik qaǵıdattaryn nasıhattaý arqyly qazaq halqynyń dástúrli dinı-rýhanı murasy qarqyndy jandana túsedi.
Qazirgi tańda QR Mádenıet jáne sport mınıstrligi Din isteri komıteti dinı ekstremızm men terorızmdi boldyrmaý maqsatynda radıkaldy jáne destrýktıvti aǵymdardyń qoǵamǵa tóndirer qaýipteri týraly halyq arasynda aýqymdy aqparattyq-túsindirý jumystaryn júrgizýde. Alaıda, shetin kózqarasty aǵymdarǵa qarsy qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý, ári osy baǵyttaǵy jumystardyń tıimdiligin eseleı arttyrý maqsatynda qoǵamǵa yqpal etýshi barlyq tetikterge kóńil bólgen jón. Bul oraıda, quzyretti memlekettik organdarmen qatar, Parlament depýtattarynyń, memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, BAQ jáne zıaly qaýym ókilderiniń ózara úılesimdi árekettestigi áserli bolatyny belgili.
Halyq qalaýlylarynyń bedeli men belsendiliginiń, dintanýshy-sarapshy mamandarynyń bilimi men biliktiliginiń, BAQ ókilderiniń kásibılik qasıetteriniń birlesken sharalary Qazaqstandaǵy dinı ekstremızm men terorızmniń belgilerin túbegeıli joıýǵa ári qoǵamdyq sananyń dástúrli ulttyq jáne dinı qundylyqtarǵa negizdelip qalyptasýyna yqpal eteri sózsiz.
Qazaqtyń ult bolyp qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosqan dástúrli dinı qundylyqtar erekshe mánge ıe. Rýhanı-adamgershilik pen ónegelilikke baýlyıtyn bul qundylyqtar adamnyń tárbıesi men minez-qulqyn, is-áreketin, aınalasyndaǵylarmen qarym-qatynasyn, ustanymdary men kózqarastaryn durys baǵytta qalyptastyrady. Ózara syılastyq, izet pen qurmet, ar-namys, ıbalylyq, taqýalyq – bulardyń barlyǵy qazaq halqy ustanyp kelgen dástúrli dinniń bolmysyn tanytatyn negizgi adamgershilik qundylyqtar bolyp sanalady.
Dástúrli dinniń basty ustanymdarynyń biri – halyqty eldikke, beıbitshilik pen kelisimge shaqyrý. Bul ustanym qazaqtyń ulttyq qunydylyqtarymen úılesim tabady. Oǵan babalardyń «Yntymaǵy mol elden yrys ketpeıdi» nemese «Yntymaǵy jarasqan eldiń – yrysy mol» degen sekildi qanatty sózderi aıǵaq bolmaq. Sondaı-aq, yntymaǵy jarasqan elde ǵana ár pende Jaratýshynyń aldyndaǵy paryzdaryn emin-erkin, alańsyz oryndaýǵa múmkindik alady.
Dástúrli ıslam dininde beıbitshiliktiń qadiri asa joǵary baǵalanady. El tynyshtyǵyn buzý arqyly eldiń tutastyǵy men birligine qaýip tóndirý dástúrli dinı ustanym boıynsha kisi óliminen de aýyr kúná bolyp esepteledi. Óıtkeni dástúrli dinniń maqsaty beseý – din jáne ar-ojdan bostandyǵyn saqtaý, adam ómiriniń qaýipsizdigin saqtaý, aqyl-estiń salaýattylyǵyn saqtaý, otbasy quqyqtaryn saqtaý jáne adamnyń dúnıe-múlikiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
Dástúrli dinniń shynaıy qundylyqtaryn ustanyp, olardy kúndelikti ómirge qoldanysqa engizý, ásirese, jas býyndy meıirimdilikke, adal eńbekke, otansúıgishtikke tárbıeleıdi. Islamdaǵy «Otandy súıý – ımannan» degen qaǵıdat elge qyzmet etýge úndeıdi. Qazaq halqy bul ustanymdardy ulttyq mádenıettiń rýhanı qundylyqtary retinde berik ustanyp ári ózgelerge nasıhattap keledi. Ideıany ıdeıamen, oıdy oımen jeńýge bolady. Sondyqtan qoǵamdaǵy teris pıǵyldy jat aǵymdardyń kózqarastaryna toqtaý salý maqsatynda dástúrli dinı ustanymdardy qoldaný eldiń mereıin ústem etip, halyqtyń rýhanı jańarýyna jol ashady.
M. Mýslımov
QR MSM DİK «Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵy» RMM Islamdy zertteý bóliminiń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri
