Kún energıasyn óndirýden aldyńǵy orynda turǵan Japonıada óndiriletin Kún energıasynyń mólsheri 450000 kv. Bul búkil Eýropa elderinen eki ese, Amerıkadan úsh esege artyq. Kúnshyǵys elinde óndirilgen Kún energıasynyń 90 paıyzy túrǵyn úılerde paıdalanylady. Japonıa turǵyndarynyń qorshaǵan ortany saqtaýǵa degen sanaly túrdegi qatynasy úlgi tutarlyq. Óz aýlasynyń ǵana emes, búkil jer sharynyń ekologıasy úshin qam jeýdi ár japon ózine paryz dep biledi. Energetıka salasynda da tabıǵatqa zıan tıgizbeý jan-jaqty oılastyrylǵan.
Kún energıasynyń artyqshylyǵy nede?
Kún batareıasynyń turǵyndarǵa zıany joq, turmys-tirshilikke kedergi keltirmeıdi. Úıdiń shatyryna ornatylǵan Kún batareıasy jıi aýystyrýdy, ornynan qozǵaýdy qajet etpeıdi. Alaıda Kún batareıasynyń jumysyna aýa raıy áser etýi múmkin. Kún kózin bult kólegeılegende batareıanyń energıa shyǵarýynda kedergi bolýy múmkin. Japon energetıkteri budan da shyǵar joldy qarastyrǵan. Iaǵnı, Japonıada Kún batareıasy ornatylǵan turǵyn-úıler kúndiz Kún batareıasymen qýattansa, túnde energıa qordalanǵan qosymsha batareıany paıdalaný múmkindigine ıe.
Kúnshyǵys eliniń Úkimeti Kún energıasyn óndirýdi on esege ulǵaıtý úshin keshendi ister atqarýda. Kún energıasynyń óndirisi shyn máninde kózdelgen mejege jetse, 1180 000 kv shıki munaıdy únemdeý múmkindigi týady. Kún energıasy on jyl burynǵy kórsetkishten on ese mol óndirilse, osyndaı mólsherdegi munaıdyń janýynan shyqqan kómirtek dıoksıdi eldeqaıda azaıady eken.
Kún — ana bolsa, teńiz — áke
Japon halqy erte zamannan teńizdi halyqtyń basty asyraýshysy dep biledi. Japon mamandary teńiz tolqyndarynan energıanyń jańa túrlerin óndirýge kirisken. Teńiz qaýipsizdigin teńizdiń óz energıasymen qamtamasyz etýge bolady degen sóz. Japonıanyń «Teńizdegi qaýipsizdikti saqtaý» agenttigi 1950 jyldan beri tabıgı energıany zertteý, teńiz energıasyn óndirý isimen aınalysyp keledi. Onyń sebebi, teńiz ústindegi maıak, jaǵalaý belgileri, jalǵyz-jarym araldar nemese rıf (jerasty jartasy) jıi kezdesetindikten, teńizdi óz energıasymen qamtamasyz etý qajet dep esepteıdi mamandar.
Japonıa jaǵalaýlarynda maıaktar 5500 jyldan beri bar. Qazirgi kezeńde sonyń 54 paıyzy, ıaǵnı 3000-y tabıǵı energıadan qýat alady. Aldaǵy ýaqytta olardyń sanyn 80 paıyzǵa deıin kóbeıtý josparlanǵan. Búginde energıa túrleriniń ishinde eń tıimdisi Kúnniń qýat kózi bolsa, odan keıin teńiz tolqynyń energıasy. Energıa óndiretin qondyrǵynyń alǵashqysy 1965 jyly Osaka shyǵanaǵyndaǵy sý asty jartasyna ornatyldy. 2002 jyly týrbınany aınaldyryp, sý aǵysynan energıa shyǵaratyn rıf paıdalanyla bastady. Osyndaı ádispen tabıǵı energıany paıdalanatyn qýat óndirýshi qondyrǵynyń kemshiligi de bar kórinedi. Iaǵnı, teńizdegi qondyrǵynyń kómegimen óndiriletin energıa mólsheri aýa- raıyna táýeldi. Teńizdegi qaýipsizdikti saqtaý agenttigi energıamen turaqty túrde qamtamasyz etý úshin Kún energıasy men tolqyn qýatyn qatar paıdalanýdy júzege asyrýda. Jazdyń kúni Kúnniń qyzýy kúshti bolady. Teńiz beti kóbine tymyq kúıde bolǵandyqtan jyldyń bul mezgilinde Kún energıasy paıdalanylady. Al bultty kúni teńiz betin daýyldatqanda týlaǵan toqyndar energıany molynan beretindikten, qysta energıa teńiz sýynyń aǵysy arqyly óndiriledi.
Sharafat Jylqybaeva
japontanýshy
