«Qazaqstan» ulttyq arnasynda kórermender tarapynan zor qyzyǵýshylyq týdyryp, keıipkerleri eshkimdi beıjaı qaldyrmaǵan baǵdarlamanyń biri «Sheteldegi qazaq balalary» dep atalady. Sheteldegi qazaq balalary týraly osy ýaqytqa deıin tek estigenimiz bolmasa, olardyń júzderin kórip, jeke ómirlerimen tanysýdyń múmkindigi bolmap edi. Endigi tańda osy baǵdarlama arqyly kórermen qaýym sheteldegi qazaq balalarynyń ómirlerimen keńirek tanysýǵa múmkindik aldy.
Jalpy resmı málimetter boıynsha, jatjurttyqtar asyrap alǵan qazaq balalary búgingi tańda álemniń otyz memleketinde ómir súrýde. Atap aıtqanda, toǵyz myńǵa jýyq bala búginde Italıa, Fransıa, Ispanıa, Belgıa, Polsha, Germanıa, Ulybrıtanıa, AQSH, Kanada, t.b. elderinde sheteldik azamattarǵa bala bolyp, sol eldiń tolyqqandy azamatyna aınalýda. Tili jat, dini jat, dili jat ortada, ózderine múldem beıtanys adamdardyń arasynda ǵumyr keshýde. Búldirshinderdiń túr-turpaty, daýysy, boılaryndaǵy ózimizge ǵana baıqalyp turatyn ulttyq erekshelikteri ózgelerge «Men – qazaqpyn, qazaq balasymyn» dep turǵandaı. Biraq olar taǵdyrdyń jazýymen ózge qurlyqta, muhıt asyp ómir súrýde. Dálirek aıtsaq, bul balalardy perzent kórýge zar bolǵan sheteldik otbasylar zańdy túrde bizdiń elimizge kelip asyrap alǵan. Endi olar tolyqqandy otbasyna baryp, týmaǵan bolsa da týǵandaı bolyp ketken ata-anasynyń meıirim-shapaǵatyna bólenýde. Sol eldiń zańymen, ádet-ǵurpymen, salt-sanasymen, dili men dinimen ómir súrýde.
«Sheteldegi qazaq balalary» baǵdarlamasynyń avtory ári júrgizýshisi Janar Baısemizovamen júzdesip, jat elde júrgen baldyrǵandarymyzdyń jaǵdaıyn suraǵanymyzda ol bizge joǵarydaǵy derekterdi baıan etti. Janardyń bul jóninde kóńilge túıgeni kóp. Iá, ol siz ben bizge qaraǵanda shetel asqan jetim balalardy óz kózimen kórip, bir sát bolsa da jandarynda bolyp, áńgimelesip, dıdarlasyp qaıtty ǵoı.
– Eýropa memleketterin túgel araladyq. Eki aı ishinde, ýaqyttyń tyǵyzdyǵyna qaramastan, úlgergenimizshe qazaq balalaryn asyrap alǵan ár otbasynda bolýǵa tyrystyq. Biraq barlyq otbasylardy aralap shyǵý múmkin emes eken. Óıtkeni olardyń ornalasqan jerleri, qala, mekenjaılary bir-birinen óte alshaq. Jetem degenshe, kóp ýaqyt ketedi. Baǵdarlama rejıseri Serik Ibraım jáne operatorymyz Samat Kýrbıevpen birge bir kúnniń ishinde birneshe otbasylarǵa barýǵa týra keldi. Eýropadan bólek, AQSH, Kanada memleketterinde, jalpy alǵanda álemniń on eki elinde boldyq, – dedi Janar.
Jýrnalısiń aıtýynsha, sheteldikterge bala asyrap alýǵa ruqsat elimizde resmı túrde tek 1999 jyldan bastap berilipti. Alaıda bul úrdis 1999 jyly emes, odan erte, ıaǵnı 1990 jyldardyń basynda bastalǵan kórinedi. Demek, Qazaqstan balalary sol kezden bastap shekara asa bastaǵan. Kóp balalar týraly málimetter sol kezderde joǵalǵan. Óıtkeni ol otbasylardyń mekenjaılary aýysqan soń, olarmen baılanys ta úzilgen. Biraq búgingi zańdar basqa. Bul saladaǵy jaǵdaılar birte-birte rettelip kele jatqandaı. Munyń barlyǵy AQSH otbasynda oryn alǵan qazaqstandyq eki balaǵa qarsy zorlyq-zombylyq jaǵdaıynan keıin qolǵa alynǵan. Búginde Qazaqstannan bala asyrap alatyn sheteldik azamat mindetti túrde QR Syrtqy ister mınıstrligine kelip, konsýldyq departamentke tirkeledi. Sodan keıin óz elderine barǵan soń bala kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin onyń ómiri, densaýlyǵy, bilimi, turmysy jaıynda jylyna eki ret esep berip otyrady.
«Sheteldegi qazaq balalary týraly áldebir aqparat alý qıynnyń qıyny, – deıdi Janar. – Óıtkeni bul málimet olardyń jeke ómirine qatysty bolǵandyqtan, barynsha qupıa ustalady. Baǵdarlamany qolǵa alarda Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Balalar quqyǵyn qorǵaý departamentine jýrnalısik suraý jiberdik. Biraq bizge ol kezde «Bul óte qupıa málimet» degen negizben qajetti aqparat berilmedi. Sodan keıin AQSH-taǵy Qazaqstan balalaryna qatysty jaǵdaı oryn alǵan kezden bastap qana málimet ala aldyq. Resmı derek boıynsha, qazaq balalary álemniń otyz elinde ómir súrip jatyr. Al meniń qolymdaǵy buǵan deıingi bolǵan málimet otyz elge de jetpeıtin. Jalpy bul jumysqa aqparattyq turǵydan qoldaý bildirip, sheteldegi otbasylarmen kezdesý týraly kelissózder júrgizgen ol, árıne, bizdiń sol eldegi elshilikterimiz, konsýldyqtarymyz. Sol azamattarǵa aıtar alǵysym sheksiz. Óıtkeni olardyń kómeginsiz bul baǵdarlamanyń daıyndalýy múmkin emes edi» deıdi Janar. Al baǵdarlamanyń daıyndalýyna eń basty qoldaý kórsetken ol «Qazaqstan» RTRK AQ basqarma tóraıymy Nurjan Muhamedjanova ekenin de aıta ketkenimiz oryndy.
Biz Janardan «Týǵan jerlerinen jyraq ketken ár qazaq balasynyń otbasylaryna baryp, olardyń kúndelikti turmys jaǵdaılarymen tanysý turǵysynan qadaǵalaý jumystary júrgizile me eken?» dep suraǵanymyzda: «Menińshe, mundaı qadaǵalaý júrgizilmeıdi» dep jaýap berdi. Ol rasynda solaı bolýy múmkin. Óıtkeni balany asyrap alǵan ata-analar olardyń jeke ómirlerin qupıa ustaǵandy qalaıdy. Áldekimderdiń orynsyz aralasqanyn qup kórmeıdi. Tipti baǵdarlamanyń túsirilim tobyna kelisim bere turyp túsirilim jasalatyn kúni bas tartqan ata-analar da bolypty. Olardy eń basty tolǵandyratyn másele «balany óziniń bıologıalyq ata-anasy tanyp qoıyp, alyp kete me?» dep qaýiptenedi eken. Janar osyndaı faktilerdiń bolǵanyn aıtty. Tipti bir otbasy balasynyń túrin túsirýge de ruqsat bermeı qoıǵan kórinedi.
Biz Janardan sheteldegi qazaq balalarynyń densaýlyǵy týraly aıtyp berýin ótindik. «Densaýlyqtary jaqsy balalar da bar, týǵan kezde belgili bir aqaýlarymen dúnıege kelgenderi de bar. Múgedek balalardy kóp jaǵdaıda dinı saltty ustanatyn otbasylar Jaratýshydan saýap alý maqsatynda asyrap alatyn kórinedi. Al jalpy sheteldik azamattar kóbinese deni saý, aqyl-esi durys balalardy asyrap alýǵa tyrysady. Óıtkeni olar asyrap alǵan balaǵa ózderiniń murageri retinde qaraıdy. Sheteldik azamattardyń qazaq balalaryna qyzyǵatyny qandarynyń tazalyǵynda» dedi.
Janar Kanadaǵa jasaǵan saparynda Aısha esimdi qazaq qyzyn asyrap alǵan otbasynda bolypty. Aıshanyń oń qolyndaǵy tórt saýsaǵy bir-birine jabysyp týǵan. Aıshanyń saýsaqtaryna ata-anasy ota jasatypty. Qazir durystalyp kele jatyr.
Janar belgıalyq otbasynda ómir súrip jatqan Talǵat esimdi balanyń Qazaqstandaǵy balalar úıinde turyp jatqan kezdegi beınejazbasyn kóripti. Onda Talǵattyń qazaqsha sóılep, qazaqsha án aıtyp júrgeni jazylǵan. Al qazir Talǵat flamand tilinde sóıleıdi. Qazaq tilin múldem umytqan. «Oǵan qazaqsha sóılegenimde, qazaqsha sózderdiń azdap áser etkenin baıqadym» deıdi.
Sheteldegi qazaq balalary kámelettik jasqa tolǵansha eki eldiń azamattyǵymen qatar júredi. Kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin ol balalardyń Qazaqstanǵa qaıtip oralýyna quqyqtary bar. Al kámelettik jasqa tolǵan soń Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy boıynsha qos azamattyqqa ruqsat berilmegendikten, ol bala sheteldiń tolyqqandy azamatyna aınalady. Biraq kishkentaı kezinen Atamekennen jyraq ketken balanyń túp-tamyry Qazaqstan bolsa da, ósken-óngen ortasy ózge memleket qoı. Ol óziniń Qazaqstannan ekenin, ulty qazaq ekenin bilse de, Atamekenine qaıtyp kele me? Bul saýalǵa tushymdy jaýap berý qıyn.
Janardyń aıtýynsha, ol balalardyń ósken saıyn ata-anasyna qoıatyn saýaldary kóbeıe bastaıtyn kórinedi. «Men qaıdan shyqtym? Meni dúnıege ákelgen ata-anam kim? Nelikten meniń shashymnyń, kózimniń túsi basqa?» degen sıaqty. Bul saýaldarǵa jaýap berý psıhologtardyń keńesimen júzege asyrylady. «Bir qynjyltqany, – deıdi Janar, – balalardyń ata-analary olarǵa: «Biz seni asyrap alǵanda Qazaqstanda jaǵdaı nashar bolǵan. Sondyqtan seni ata-anań baǵa almaǵan. Sen ol jaqta bolsań mundaı kúshti mektepte oqymaıtyn ediń. Mundaı úıde turmaıtyn ediń» deý arqyly Qazaqstandy tómendetip kórsetedi eken. Balalardy jıi mazalaıtyn suraq: «Meni Qazaqstandaǵy ata-anam shyn jaqsy kórse nelikten bere saldy?» degen saýal.
Baǵdarlama avtory bizge ózi estip, kýá bolǵan jaǵdaıymen bólisti. Shveısarıa elindegi bir otbasynda Tólegen degen balamen tanysypty. Tólegen atqa otyrǵandy keremetteı jaqsy kóredi. «Jylqyshy bolǵym keledi» deıdi eken. Jyl saıyn Qazaqstanǵa baryp tursam degen armanyn aıtypty. Tólegen Qazaqstannan eseıip qalǵan kezinde asyrap alynǵan bala. Ata-anasy ony ótken jyldardyń birinde Túrkistan qalasyna alyp kelip, saıahattatypty. Sonda Tólegen kúni boıy attan túspeı, serýendepti. Mine, qazaqtyń qany degen osyndaıda bilinedi.
Al Janar AQSH-taǵy bir otbasynda Temirlan degen balany kórgende «Qazaqstan óziniń bir er júrek Otan qorǵaýshysynan aıyryldy» degen oı túıipti. Temirlan suńǵaq boıly, keń ıyqty bala eken. Áli oqýshy bolsa da, qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasady, mektebiniń kóshbasshysy. Múgedek adamdarǵa kómek jasap, volonterlik qyzmetpen de aınalysady. Temirlan óziniń bir sózinde «Qazaqtarmen aralassam, qaıtadan qazaq bola alamyn. Bári esime qaıtadan túser edi» depti.
«Bir baıqaǵanym, qazaqtyń barlyq balalary talantty, ónerli, daryndy bolyp keledi» deıdi Janar. Muny asyrap alǵan ata-analarynyń ózderi de moıyndaıdy eken. «Balamyz sýretti kúshti salady» nemese «ol saksofonda, kúısandyqta jaqsy oınaıdy», «sabaqty óte jaqsy oqıdy, alǵyr, zerek», «sportqa óte myqty» degen sózderdi sheteldik ata-analar tarapynan jıi estýge bolady.
«Bul balalarǵa qarap otyryp, tutas bir ulttyń taǵdyry jatqandaı áser etti» deıdi Janar. Óıtkeni elimiz óziniń qanshama áleýeti joǵary bolashaq azamattarynan aıyrylyp jatyr. Olardyń arasynan ǵalym da, jazýshy da, sportshy da, kásipker de, ataqty óner adamy da shyǵýy ábden múmkin ekeni kúmán týdyrmaıdy. Janar balalardyń boıyndaǵy osyndaı qasıetterdiń ushqyndaryn baıqaǵan bolýy kerek, bul sózderin nyq senimmen aıtty. Iá, aıtýy durys. Qazaq topyraǵynan álemge ekinshi ustaz bolǵan ál-Farabı babamyz shyqqanda, sirá, buǵan esh tańǵalýǵa bolmas. Bári de múmkin. Ne isteý kerek? Zań júzinde sheteldik azamattardyń elimizdiń balalaryn asyrap alýyna tyıym salý kerek pe? Qoǵamda bul týrasynda aıtylyp jatqan pikirler tolassyz. «Sheteldegi qazaq balalary» baǵdarlamasyn kórgen kórermen qaýym áleýmettik jelilerde osy máselelerdi talqylaýda. «Shetelge bala berýdi toqtatý kerek» dep pikir aıtqan adamdardy kórdim deıdi Janar. Biraq meniń olarǵa qoıatyn bir saýalym bar: «Siz ózińiz sondaı bir balany nege asyrap almaısyz?». Aıta salý qashanda ońaı. Búginde balasyn týa sap, qoqysqa tastap ketip jatqan qyz-kelinshekterimiz az ba? «Bala – adamnyń baýyr eti» deıtin qazaqpyz. Biraq jetim balalardyń sanyn azaıtý jolynda ne istep jatyrmyz? Bul – baǵdarlama júrgizýshisiniń kókeıinen aqtarylǵan ózekti suraqtar. Aıtpaqshy, Janar shetelde bolǵan saparynda Qazaqstanda qoqysqa tastalǵan qyz balany da kóripti. Ata-analary biledi, biraq «balaǵa bul týraly aıtýǵa júregimiz daýalamaıdy» depti.
Baǵdarlamanyń túsirilim tobymen qımaı qoshtasqan qazaq balalary óte kóp bolǵan eken. «Balalar júgirip kelip qushaqtaıdy, erkeleıdi. Amerıkalyq otbasynda bolǵanymyzda Dosym degen bala dastarqan basynda «Men eki qazaqtyń ortasyna otyraıynshy» dep aıtýynyń ózi onyń boıyndaǵy baýyrlastaryna degen saǵynyshyn aına-qatesiz sezdirip tur emes pe?!
Iá, mundaı jaǵdaılar týraly estigen kezde, qazaq balalarynyń shetelde júrgeni kóńilińdi qobaljytady. Maqalamyzdy túıindeı aıtqanda, «Sheteldegi qazaq balalary» baǵdarlamasy qazaq jurtshylyǵyna úlken oı saldy. Ár qazaqtyń sanasyna túrtki, qozǵaý saldy. Baǵdarlamany kórip otyryp, jylaǵandaryn aıtyp hat jazǵan er-azamattar da bolypty. Jastar da kóp kórýde. Óıtkeni bul baǵdarlamanyń paıdasy sonda, biz ony kóre otyryp, jetimder úıinde kózderi jáýteńdep júrgen qazaq balalaryna basqasha qaraı bastaıtyn da shyǵarmyz. Bálkim, biz memleket retinde arnaıy zańdar qabyldap, qazaq balalarynyń sheteldik azamattardyń asyrap alýyna da jol bermeıtin shyǵarmyz. Janarǵa qazaq balasyn asyrap alǵan jalǵyzbasty amerıkalyq áıel bul jóninde bylaı dep keńes aıtypty: «Qazaqstanda týǵan bala Qazaqstanda qalǵany durys. Sol balalardy sol eldiń azamattary ózderi asyrap alýǵa kóbirek nıetti bolýy kerek. Qazaqstandy synaı almaımyn, biraq Qazaqstannyń balalary týǵan elinen syrtqa ketpeýi kerek» depti. Ana júregi bir nárseni sezgen bolar…
Dáýirjan Tólebaev
"Ana tili" gazeti
