«1952-1957 jyldary shyqqan «Zıl-Moskva» tońazytqyshtaryn satyp alamyn!» Ǵalamtor keńistiginde mundaı jarnamalardan kóz súrinedi. Rasynda da, deldaldardyń usynyp otyrǵan baǵalary 1000-10 000 AQSH dollarynyń aınalasynda eken. Taýarǵa qoıylatyn negizgi talap: tońazytqysh esiginiń tutqasy tik ornalasqany qajet jáne muzdatqysh kamerasy joǵarǵy oń jaq bóliginde turýy kerek mindetti túrde. Eskiniń kózin izdegender sońǵy ýaqyttarda aýyl-aýyldardy aralap, qaladaǵy páterlerdiń esigin qaǵyp júrgenge uqsaıdy. Tońazytqyshtar kóp tabylyp jatqan jerler qala syrtyndaǵy saıajaılar eken. Sonymen adam sengisiz somaǵa baǵalanyp turǵan abajadaı tońazytqysh nesimen qundy, nelikten qymbat, álde bul alaıaqtardyń ádettegi qoıylymy ma? Osyǵan jaýap izdep kóreıik. 990 myń teńgege alyp ketipti El aýyzyndaǵy ańyzdarǵa súıensek, ótken ǵasyrdyń ortasynda qoldanysqa shyqqan «ZIL-Moskva» tońazytqyshtarynda tabıǵatta sırek kezdesetin, bálkim múldem kezdespeıtin qyzyl synap bar kórinedi, onyń bir túıiriniń ózi mıllıon dollarǵa baǵalanady-mis. Onymen qosa agregattyń muzdatqysh kamerasyna freon ornyna quıylǵan suıyqtyq uıaly telefondardyń sıgnalyn tunshyqtyrady eken, taǵy bireýlerdiń aıtýynsha, tońazytqyshta kezinde quny baǵalanbaǵan ıadrolyq qarý jasaýǵa paıdalanylatyn qymbat metal bar. Tońazytqyshtaryn satqandardyń aıtýynsha, satyp alýshylar kelip uıaly telefondaryn muzdatqyshtyń ishine salyp, esigin jaýyp oǵan qońyraý shalady eken. Eger «abonent qyzmet kórsetý aıasynan tys jerde» bolsa, túkke jaramaı turǵan eski jádigerińiz kem degende 100 myń teńgege baǵalanady. Osydan bir apta buryn jerlesimiz Elaman Turysbekov ákesi ekeýi garajdaǵy eski-qusqyny tazalap júrip, atalmysh tońazytqyshty taýyp alady. Áldeqashan isten shyqqan eski agregattan báribir qutylý kerek, onyń baǵasynyń sharyqtap turǵanyn biletin Elaman sol kúni ınternetke «ZIL-Moskva» tońazytqyshyn satamyn» degen habarlandyrý ornalastyrady. Sol túni-aq tolassyz túsken qońyraýlar men satyp alýǵa nıet bildirgender sany kóbeıe bastaǵan. -Tońazytqyshyma quda túskender kóp boldy, árkim ártúrli baǵa usynyp baqty, árıne biz eń kóp aqsha usynǵan adamǵa sattyq. «ZIL-Moskvany» erteńinde 990 myń teńgege alyp ketti, qýanyshymyzda shek joq, - deıdi Elaman Turysbekov. Qymbat metaldardyń bar ekendigine Kamshıkırovtiń ózi senbeıdi, al jurt she? Soǵystan keıingi aýyr jyldary el-jurttyń tońazytqysh satyp alýǵa asa jaǵdaılary da bolmaǵan edi. Ol kezde qaladaǵy jurt shaǵyn azyq-túlikterin tereze aldyna jasalǵan tordyń ishinde saqtaǵan. Sol sebepten de 50-inshi jyldardyń basynda tońazytqysh shyǵaryp ony satýdyń asa paıdasy da bolmaǵan kórinedi. Áý basta sanaýly serıasy shyǵyp, agregat keıin jappaı qoldanysqa ene bastaǵan. Qarapaıym turmystyq tehnıka temirdi kóp «jeıtindikten», oǵan jumsalatyn qarjy da az bolmaǵan sıaqty. Qazir satylymǵa túsip jatqan tońazytqyshtardyń eń alǵashqy modeli «ZıL-Moskva DH-2» 1951 jyly dúnıege kelgen. Onyń qurastyrýshysy Sergeı Kamshıkırovtiń uly Igor Kamshıkırov jýrnalıserge bergen suhbatynda tońazytqyshtarda qymbat metaldardyń bar ekendigine senbeıtinin aıtypty. «Bul eshqandaı aqylǵa syımaıtyn dúnıe. Men ol agregattyń qurylymyn jaqsy bilemin, kez kelgen qarapaıym tońazytqyshtardaǵydaı onyń artynda kádimgi kompresor, býlandyrǵysh pen kondensator tur. Eger onyń óndirisine qupıa tehnologıalar paıdalanylsa, zaýyt jumysy jabyq jaǵdaıda bolar edi. 50-inshi jyldary ondaı rejım bolǵan joq», - depti ataqty ınjenerdiń uly. Osydan birneshe jyl buryn nemistiń «Zınger» tigin máshınesin satyp alýshylarda da esep bolmaǵan. Ańyzǵa sáıkes, onyń da ınesi asa baǵaly metaldan jasalǵan. Taǵy bir qurylǵylary paladıden qurastyrylǵan degen sıaqty qaýesetter el arasyna kóp tarap, 1917 jylǵa deıin shyqqan tigin máshinkesiniń baǵasy kúrt kóterilgenin bilemiz. Tońazytqysh saýdasy da osyǵan uqsas bolýy múmkin. Aqsha tabýdyń alýan jolyn meńgergen alaıaqtardyń biri eski dúnıeden qutylý úshin halyq arasyna jalǵan habarlandyrý taratty delik. Ary qaraı is qarjy pıramıdasy prınsıpimen jalǵasa beredi. Halyq qarmaqty qapqan tusta alaıaqtar da kóppen birge eski agregatty alǵashqy bolyp arzan baǵamen satyp ala bastaıdy. Jarnama, pıar, el arasyna qaýeset taratý sıaqty «ónerdi» erekshe meńgergen aılakerler baǵa kúnnen-kúnge ósip, myńdaǵan dollarǵa jetip jyǵylyp jatqany týraly aqparattardy údete túsedi. Aýyldaǵylar qalaǵa, qaladaǵy pysyqtar birinen-biri satyp alyp shýlap jatqan tusta, joba avtorlary arzanǵa alǵan qoqysty baılyq qýǵan bátshaǵarlarǵa birtindep ótkize bastaıdy. Arǵy jaǵy belgili – «is bitti, qý ketti». Árıne, alǵashqy lekpen aýlasyndaǵy eski tońazytqyshtaryn satyp jibergender paıdaǵa keneleri anyq, alypsatarlyqpen aınalysyp, aqsha qýǵan deldaldar oıyn aıaqtalar tusta túkke jaramaıtyn temir-tersek qushaqtap qalýy ábden múmkin. Qytaıǵa ótkizetin kórinedi Eski-qusqylar naryǵyndaǵy aspandap turǵan baǵany bilmek maqsatpen habarlandyrýlardaǵy telefon nómirlerine biz de qońyraý shalyp kórdik. Telefon tutqasyn kótergen jigit máseleniń mánisin tez túsindi. Birden suraqtyń astyna aldy. «Qaı jyly shyqqan, esiginiń tutqasy qalaı ornalasqan, muzdatqyshy qaı jaǵynda, menen buryn bireý kelip kórdi me, qaı jerde tur?» degen sıaqty suraqtardy tópeletti, biz de shamamyz jetkenshe jaýap berip jatyrmyz. «Qanshaǵa beresińder?» dedi sosyn. Odan da úlken baǵany aıtý kerek pe edi, áıteýir aýzymyzǵa túskeni 4000 dollar ǵana boldy. Ózin Dıma dep tanystyrǵan jigit eger bul talapqa saı tońazytqysh bolsa, oılanbaı satyp alatynyn, jarty saǵattan keıin qaıta telefon shalyp, jaýabyn aıtatyn boldy. Jarty saǵat ótpeı jatyp habarlasqan ol agregatty 4 myń AQSH dollaryna satyp alamyn dedi. Tek mekenjaıyńdy aıtsań bolǵany, ózimiz alyp ketemiz deıdi. Biz deldaldan keshirim surap, ózimizdiń osy taqyrypqa aqparat jınap júrgen jýrnalıser ekenimizdi, eshqandaı tońazytqyshymyzdyń joq ekendigin jetkizdik. Dımanyń aıtýynsha, ınternettegi ǵaryshtyq baǵalardyń kóbi ótirik eken, negizgi baǵa 500 myń men 1 mln. teńgeniń aınalasynda kórinedi. «Sonda bul abajadaı temirdiń qandaı qasıeti bar?» degen suraǵymyzǵa «Onyń ishinde qyzyl synap bar, tońazytqyshty qytaıǵa ótkizedi, estýimizshe, ol jaqta talapqa saı keletin tońazytqyshtyń árqaısysyna 18 myń AQSH dollaryn tóleıdi eken, men el arasynan kezdesip jatsa, satyp alyp, ústine 1-2 myń dollar qosyp paıda tappaqshymyn», - dep jaýap berdi. Quzyrly organdar ne deıdi? Shyǵys Qazaqstan oblystyq ishki ister departamenti bastyǵynyń baspasóz hatshysy Baqytjan Torǵaevtyń aıtýynsha bul – ákki alaıaqtardyń kezekti bir qoıylymy bolýy múmkin. - Ázirge eski tońazytqyshtar tóńireginde naqty bir zań buzýshylyq oqıǵalary tirkelgen joq. Biz, degenmen, qarapaıym halyqty eski zattardy jınap júrgen pysyqtardan saqtandyrǵymyz keledi. Qazir - aqparattyq tehnologıalardyń damyǵan zamany. Túrli sms habarlamalar, ınternet arqyly jalǵan habarlandyrýlar jarıalap, jurttyń basyn qatyryp júrgender jeterlik. Qazaqta: «Bul ne degen batpan quıryq – aıdalada jatqan quıryq?» degen sóz bar. Ońaı oljaǵa qyzyǵyp, baılyq qýyp júrgen deldaldar túptiń-túbinde jıǵan-tergenin tozǵan temir-tersekke aıyrbastap, túksiz qalýy múmkin. Bizdiń oıymyzsha, ótken ǵasyrdyń ortasynda qurastyrylǵan tońazytqyshta qandaıda bir qundy metaldyń nemese el aıtyp júrgen qyzyl synaptyń bolýy tipten de múmkin emes. Bul halyqqa arnap jasalǵan kádimgi qarapaıym turmystyq tehnıka ekendigin eskerýmiz qajet. Sol sebepten de alaıaqtar áreketinen saq bolýǵa shaqyramyn, - deıdi İİD qyzmetkeri Baqytjan Torǵaev.
P.S. Bilgish vıkıpedıanyń málimetterine súıensek, jarnamalarda jarıalanyp júrgen tońazytqyshtarǵa quıylǵan qyzyl synap tabıǵatta múldem kezdespeıtin kórinedi. Kelesi bireýlerdiń aıtýynsha, tońazytqysh ishinde -500 gradýs sýyqqa tótep bere alatyn suıyqtyq bar-mis. Al fızıka zańdylyqtaryna súıensek tabıǵattaǵy eń tómen absolúttik temperatýra Selsıı baǵanasy boıynsha -273 gradýsqa deıin ǵana jetedi eken. Ázirge eski tońazytqyshtar dúrbeleńi basylǵan joq, biri alyp, biri satyp jatyr.
Avtor: Daryn Nursaparov, Óskemen
"Alash aınasy"
