«Táýelsizdik» – búginde ekiniń biriniń aýzynan túspeıtin sózge aınaldy. Otaýymyz ońashalanǵaly beri áli tamsanyp taýysatyn túrimiz joq. Ne týraly sóz qozǵasaq ta, «táýelsiz jas memleketimiz»-diń «mıyn ashytpaı» eshteńe bastamaımyz. Sol sózdi qosyp sóılemesek, taban astynda táýelsiz bolmaı qalatyn sıaqtymyz. Álde táýelsizdigimizdiń nyshany kúndelikti ómirde onsha baıqala bermeıtindikten, «egemen el ekenimiz esimizden shyǵyp ketip júrmesin» dep, kún saıyn naqtylaı túsemiz be? Sońǵy sóılem keıbireýlerdiń qarsy pikirin týdyrýy da yqtımal. Olardyń asa otanshyl da namysshyl bóliginiń «tapa-tal túste elimizdegi táýelsizdik belgilerin baıqaı almaı júrgen bul neǵylǵan beıbaq?» dep maǵan jandary ashýy da ǵajap emes. Ras, elimiz egemendikten múldem jurdaı degeli otyrǵan men joq. Biraq bizde naqty táýelsizdikten góri onyń syrtqy, dekorasıalyq atrıbýttary basymyraq: eltańbamyz bar, Qudaıǵa shúkir, kók baıraǵymyz jelbirep tur, óz ánuranymyz bar, áskerimiz de, Prezıdent, parlament, úkimet, sotymyz da bar. Eger egemendik degen tek osylardyń bar ekenine ǵana baılanysty nárse bolsa, onda esh ýaıym joq. Árıne, qazirgi zamanda bir eldiń ózge elderden ekonomıkalyq turǵydan tutastaı táýelsiz bolýy – neǵaıbyl nárse. Al ulttyń rýhanı-mádenı táýelsizdigi she? Eń bolmasa osy jaǵyn retteýge bolar edi ǵoı! Joq, búkil aqparattyq keńistikti bıliktiń ózine aýadaı qajet tildegi BAQ-tyń jaýlap alýyna sanaly túrde jol berildi. Orys tilin sol 90-jyldardyń ortasynda-aq oıqastatpaı, óz ornyna qoıýǵa bolar edi, biraq bıliktiń oǵan ne batyly jetpedi, ne Qazaqstanda sol tildiń ústemdik qurýyna ózi múddeli boldy. Osyndaı «keńpeıildiliktiń» saldarynan qazaq tili keńestik kezeńdegi kúnin "táýelsizdik dáýirinde" de keship keledi. Bul az deseńiz, ulttyq ıdeologıasynyń ushqyny da joq eldiń erkin shekarasy jatjurttyq mádenı basqynshylyqqa dalıǵan dańǵyl jol ashyp qoıyp otyr. Kúndiz-túni estıtinińiz – reseılik radıostansalar, kóretinińiz – reseılik telearnalar nemese solardy retranslásıa jasaıtyn ózimizdiń komersıalyq kanaldar, kóshe-kóshede ıin tiresip turǵan – reseılik gazet-jýrnaldar. Apta qurǵatpaı gastróldik saparlarmen kelip jatqan máskeýlik ártister, Qudaıdyń qutty kúni solardyń ánderin berip, áńgimelerin jetkizip jatqan ózimizdiń orystildi BAQ. Úlkendi-kishili jıyn-toıdyń ózine ánshi men asabany sol elden aldyramyz. Osynyń bárin kóre-bile tura, bılik basyndaǵylar bizdiń «egemen elde ómir súrip jatqanymyzdy maqtan tutyp, táýelsizdikti qasterleı bilýimiz kerek» ekenin táptishtep aıta beredi. Qyzyq, halyqtyń qarjysyn aıamaı qarpysa da, abaqtyǵa bir kún túnemeı qutylyp ketip jatqan nebir jebir sheneýnik; Elbasy rokırovka jasaǵanǵa deıin óz qulqynyn tyǵyndap alýdy ǵana oılaıtyn alýan ákim; aqsha berse boldy, qylmyskerdi de zańsyz taýarmen shekaradan ótkize salatyn kedenshi; taýyq urlaǵan sorlyny qamap, kisi óltirgendi esebin taýyp, arashalap ala salatyn sot qadirlemeıtin táýelsizdikti nege qarapaıym halyq qana qasterleýi kerek? Táýelsizdik bárimizge ortaq pa – demek, ony baıandy etýge baryn salý ókimettegilerdiń ózderinen bastalsyn. Bılik basyndaǵylar kim kóringenge úlestire bermeı, qazaqtyń synyq súıem jerin bolsa da jat qolynda qaldyrmas úshin bárine daıyn ekenin, óz halqynyń ál-aýqatyn jaqsartýdy oılap, jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeıtinin naqty ispen dáleldesin. Baıshykeshterimiz «halyqtyń jartysy kedeıshilikte otyrǵanda, bir basyma myńdaǵan-mıllıondaǵan dollardyń (onyń qanshasynyń memleketten qarpyp alǵan qarjy ekenin bir Qudaıdyń ózi bilsin) qajeti ne, odan da el ıgiligine jarap, táýelsizdik jolynda pıda bolsyn» dep, qaıyrymdylyq sharalaryna atsalysyp, úlkendi-kishili kásiporyndar quryp, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna muryndyq bolyp, óziniń naǵyz patrıot ekenin is júzinde baıqatsyn. Sonda, elde de es bar ǵoı, bıliktegilerdiń ózderimen «bir kemede» ekenin sezinip, olarǵa degen senimi bekı túser edi. Al bılik pen zıaly qaýym óıte almaıdy eken, óz qoldarynan kelmeıtin sharýany qarapaıym buqaradan talap etýge uıalsyn! Eldegi búgingi ahýalǵa sál narazylyǵyńdy bildirseń boldy, bılik «esesine, biz táýelsizbiz!» «bizde – tynyshtyq, ana sheshen men tájikti kórdiń be, solardaı janjaldasyp jatsań, qaıter eń?!» dep dereý aýzyńdy jaýyp, táýbeńe keltire qoıady. Sóıtip, jaǵdaıdyń aıaq alysyna alańdaǵanyń úshin jazyqty bop, ol az bolsa, «táýelsizdikti baǵalaı almaıtyn, tipti oǵan qarsy kózqarastaǵy» adamdardyń qataryna qosylyp kete barýyń da ǵajap emes. Túptep kelgende, bostandyqty mansuqtaǵaly otyrǵan eshkim joq. Másele – onyń syldyr sóz túrinde emes, naqty is júzinde kórinis tabýynda bolyp tur. Al bizdegi bıliktiń qazirgi keıbir áreketi (durysyn aıtqanda, áreketsizdigi) halyqty táýelsizdikti qasterleýge emes, kerisinshe, odan jerindirýge jetelep barady...»

Sáken Sybanbaı

(2001 jyl, «Jas Alash»)