Qaı halyqtyń bolmasyn tarıhy qymbat, tarıh qashan da tasqa túsken tańbamen jalǵasyp otyrǵan. Urpaqqa óshpes hat qaldyrý, tasty oıyp sýret salý, mramor qashap músin jasaý, osynyń bári ýaqyt óte kele úlken óner bolyp qalyptasypty. Kórkem jáne anyq jazýdyń óner retinde qalyptasqan ataýy kallıgrafıa. Qazirgi tańda dala tósinde qasqaıyp turatyn balbal tas qashamasaq ta, záýlim ǵımarat, saltanatty saraılarda, meshit pen medreselerde kallıgrafıa keńinen qoldanylady. Óte-móte ıslam dinin ustanatyn elderde kallıgrafıa joǵary baǵalanady. Ókinishke oraı bul salanyń júırikteri bizdiń elde saýsaqpen sanarlyq. Jaqynda ǵana Aqmeıir Kárim esimdi hatker jigitpen tanysýdyń sáti tústi. Aqmeıir Shyńjań qazaqtarynyń ókili, Altaı aımaǵynda týyp ósken 1971 jylǵy azamat. Hatker Aqmeıir Kárimniń Káýsar kallıgrafıalyq stýdıasynda qonaqta bolyp suhbattasqan edik.
- Assalaýmaǵaleıkúm, kallıgrafıa sizdi nesimen qyzyqtyrdy?
- Bala kúnimde ákem oqyǵan «Quran» kitabyndaǵy jazýlardy kórip qyzyǵatynmyn. Qasterli kitap bolǵan soń tyǵyp ustaıdy ǵoı, muqabasyndaǵy naqyshty jazýlardy zerttegim keletin. Qolyma lınza alyp, kórkem jazýlardyń qalaı jazylǵanyn baqylaıtynmyn. Sozylyp kelip jińishkerip ketetin áriptik syzyqtaryn, buryshtalyp qoıylatyn núktelerin qarap meniń de jazǵym keletin. Ol kezde Qytaı qazaqtarynyń jazý qaribi latyn álipbıi bolatyn, sondyqtan qurandaǵy oń jazýdy múlde tanymaıtyn edim. 6-synypqa kelgenimizde bizge Ahmet Baıtursynulynyń álipbıin, tóte jazýdy úıretti. Men tóte jazýdy ylǵı da kórkemdep jazatynmyn. Muǵalimderimiz qyzyǵatyn. Mektepte naqyl sózderdi kórkemdep jazyp, qabyrǵa gazetin shyǵaratynmyn.
- Kallıgrafıamen qashannan bastap bir jolata aınalysa bastadyńyz?
- Tóte jazý kórkemdep jazýǵa yńǵaıly, ár túrli beınelerde tańbalaýǵa bolatyn álipbı ǵoı. Tóte jazýmen jazylatyn kallıgrafıa, qazaq hatkerligi 1994 jyldardan bastaldy. 1990 jyly ishki Qytaıǵa, Shańhaı qalasyna ınjener-mehanık mamandyǵy boıynsha oqýǵa kettim. Oqýdy jaqsy aıaqtaǵanymmen, ol jaqta qalýǵa múmkindik bola tura, anam qaıtys bolyp ketýine baılanysty otbasylyq jaǵdaımen aýylǵa qaıtyp keldim. Aýylda mektepte muǵalim bolýdy usyndy, men biraq ózimniń súıetin isim kórkem jazý úıretetin úıirme ashtym. Bir jyldyń ishinde ákem de qaıtys boldy. Sosyn ónerimdi damytýǵa úlken qalaǵa qaraı, Úrimjige kettim. Sonda uıǵyr kallıgrafıasyna úles qosqan Nıazkerim Sharqy degen kisiden úsh aı dáris aldym. Osylaı júrgende bir sebep meni zańger bolýǵa ıtermeledi. Sóıtip Shyńjań ýnıversıtetine zańgerlikti syrttaı oqyp bitirdim. 2000 jyly advokattar bekitiletin emtıhannan ótip, zańdy advokat bolyp shyqtym. Sosyn jumys babymen biraz ýaqyt ónerden shetkeri júrip qaldym.
- Endeshe elge qashan keldińiz, bul isti qaıtadan qalaı qolǵa aldyńyz?
- Zańgerlik jumystyń jetegimen Ońtústik qytaıda, Shyńjańda, biraz jerlerde boldym. Iá, osy ýaqyttarda kallıgrafıa qalyp qoıdy. Solaı tirshiliktiń qamymen júrgende biraz ýaqyt ótti, eki balam erjetip qaldy. 2000 jyly úılengenmin. Bir balam 13-te, ekinshim 7-de. Balalarym ortasy qytaı bolǵan soń ana tiline shorqaq boldy. Qorqa bastadym. Maqal-mátel jattatyp kórdim, báribir de tili synyp, dos jaranymen shúıirkelesip sóılespegen tili bolmaǵan soń, qazaqsha erkin sóılese almady. Dilinen, tilinen aıyrylyp bara jatqany janyma batty. Sondyqtan byltyr kúzde atajurtqa ketý kerek dep sheshim qabyldadym. İstep júrgen jumysymdy tapsyrdym da, bir-aq kúnde elge tarttym. Jańa jyldyń aldynda úlgerip kelip, qujattarymdy azamattyq alýǵa tapsyrdym. Azamattyǵym daıyn bolǵansha el araladym, qazaqtyń keń dalasyn ábden saıahattap, kóz aıym boldym. Astanaǵa jolym túsken bir kúni Haziret Sultan meshitinde namaz oqydym. Meshit ishinde otyryp áshekeılep jazylǵan hadıster men ǵaqylǵa kózim tústi. Kózdiń jaýyn alatyn kallıgrafıa meniń keshegi kúnimdi esime saldy. Meshitten shyqpastan, bunshama jazýdy kim jazdy eken dep ári qyzyǵa, ári tańdana suraý saldym. Meshit qyzmetshileriniń aıtýynsha, Haziret Sultan qulshylyq úıin saldyrý kezinde Túrkıa, Mysyr sıaqty elderden 170-ke jýyq qolóner sheberlerin aldyryp, Alla úıiniń ishin bezendiripti. Arasynda birde-bir qazaqstandyqtar bolmaǵan. Qabyrǵalarda ilinip turǵan sándik sývenırlerdiń ózi az degende jarty mıllıon turatyn zattar bolyp shyqty. Men meshitten úlken oı túıip shyqtym. Ózim qyzyǵyp, bir kezde janym súıgen is bolǵandyqtan kallıgrafıamen aınalysamyn degen bekimge keldim.
- Káýsar stýdıasyn birden qolǵa alyp bastap kettińizbe?
- Almatyǵa keldim de Allaǵa táýekel etip jumys bastap kettim. Kallıgrafıa jazýǵa arnalǵan sapaly qaǵazdardy qytaıdan aldyryp, kórkemdep, bederlep jazýlar jazdym. Sonyń nátıjesinde jazǵandarymdy aınaladaǵy jurtqa tarata bastadym. Tanyla bastadym. Bári de qyzyǵýshylyq tanytty. Sonyń nátıjesinde Káýsar stýdıasyn qurdym. Din isteri basqarmasy tarapynan, bıylǵy jyldyń «din men dástúr» jyly qurmetine, 14 mamyrda Almatyda bas múptı Erjan Qadjy Maıamerovtyń atynda báıge tigilip, qazaq kúresi uıymdastyryldy. Ol sharada kóp daıyndyǵym bolmasam da, sývenır kórmesine men de qatystym. Osy sharadan keıin maǵan kóptegen jekeleı usynystar tústi. Birigip seh ashaıyq degender de boldy. Men kelispedim. Sebebi men kallıgrafıany qaǵazǵa ǵana emes, tasqa, qyshqa, mataǵa, shynyǵa, aǵash materıaldaryna da túsirýdi qolǵa ala bastaǵan edim.
- Din isteri agenttigi jaǵynan uıymdastyrylǵan sharaǵa qatysqan bolsańyz, din mekemelerinen sizge qoldaýlar boldy ma?
- Jaqynda bas Múptı Erjan Qajy Malǵajarulynyń qabyldaýynda boldym. Ol kisi de kallıgrafıa ónerin medreselerde oqytý jaıynda usynys aıtty. 2015 jyly álem musylmandarynyń kallıgrafıa básekesine qatysýǵa úndedi.
- Sizdiń jazý ereksheligińiz nede, Arab tilin bilesiz be?
- Kóp jaza berip arap tilin úırenip alǵan edim. Maǵynasyn da túsinemin. Sheberhanamda Mysyrdan, Qytaıdan ákelingen kallıgrafıa jazýǵa arnalǵan sońǵy tehnologıalar bar. Sonymen qatar men eshqashan basqa hatkerlerdiń týyndylaryn kóshirip jazbaımyn. Bárin de óz oıymnan alamyn.
- Káýsar kallıgrafıalyq stýdıasy naqty qandaı servısterdi júzege asyrady?
- Káýsar stýdıasy – hatkerlik, meshit qabyrǵalaryn naqyshtaý, meıramhana, qonaq úı qabyrǵalaryn bezendirý, túrli qysh taqtalarǵa(kafelderge) hat jáne sýret naqyshtaryn tańbalaý sıaqty qyzmetterdi jasaıdy.
- Qazirgi tańda káýsar kallıgrafıa stýdıasy ónimderin naryqqa shyǵara aldyma?
- Qazir ónimderim resmı satylymda emes, aldaǵy ýaqytta, shilde aıynyń basynda kallıgrafıa jumysym boıynsha jeke bıznes tanystyrý jasamaqpyn. Sodan soń ónimderimdi resmı túrde satylymǵa shyǵaratyn bolamyn. Ár túrli sývenırler men qolóner buıymdaryn jasaýdyń aldynda olardyń kompúterlik jobasyn jasaımyn. Qazirshe kompúterlik baǵdarlamashy da men. Joba jasalǵan soń mashaqatty jumystary bar. Biraq klıenttiń kóńilinen shyǵa biletindeı sapaly jumystar isteýge kúsh salyp jatyrmyn.
- Osy órge qyzyǵýshylyq tanytyp, sizden úırengisi keletinder, shákirtterińiz bar ma?
- Shákirtterim ázirge joq. Qasymda jalǵyz ǵana kómekshim bar. Biraq qazaqstannyń ár aımaqtarynan isime qyzyǵýshylyq tanytyp, úırengisi keletin nıetin bildirip, qońyraý shalǵandar boldy. Bir synyp tolatyndaı yntaly balalar bolatyn bolsa, qys aılarynda tegin dáris berip, kallıgrafıa boıynsha tárbıeleıtin bolamyn.
- Áńgimeńizge rahmet, eńbegińiz jana bersin!
Suhbattasqan Nurǵalı Nurtaı
