Qalaý Sálemetbaıuly
Bult shaqyrý
Súıse ıirim tolqynymdy tereńnen,
Júregim bar julqyp ala jónelgen.
Jaratqannyń jarty qusy, sirá da,
Jaralǵan-aý aqyn menen óleńnen.
Eles – dúnıe,
Saǵan ener esikke,
Qalǵandaımyn jelmaıamen jetip te.
Túısigim de tutanady,
Túnegen
Moladaǵy momaqan qý besikke.
Keıde aqqýdaı arandalǵan arman aq,
Aq qaǵazǵa ushar qany sorǵalap.
Baıtaq dalam,mańdaıdaǵy baǵymdy
Saǵan sılaı salar ma em aq qarǵa orap!
Aqyn edim azýynda ot janyp,
Topqa tússe kórmegen esh toqtalyp.
Aq túıeniń beınesindeı áppaq qar,
Quıyn qýsa túıdekteler toptanyp...
Sybyrlap til qatsa san myń sóz maǵan,
Qara daýyl – qasyretimdi kozǵaǵan.
Mań dala da maýqyn basa almaǵan,
Máıit artqan bir aq túıe bozdaǵan...
Shyǵaratyn sóz sýyryp, tartyp án,
Tyń tyńdaımyn kózimdegi tamshydan.
Bir aq túıe kele jatar basy bos,
Qaraly top qalmaı ergen artynan...
Sózdi sózge uryp qalyp men elden,
Úırenip em ot jaǵýdy óleńnen.
Dala kezgen sol túıeni basy bos,
Ne qudiret dál osynda shógergen?
Sol túıeni kórmesem de,
nelikten
Bozdaǵanyn estigendeı elitkem?
Kim biledi, Almatyǵa aıaýly
Sol ańyzdy aıtý úshin kelip pe em?
Jel turmaǵan tymyq kúnde buıdasyn,
Qozǵalady,
Bireý ustap turmasyn?
Áńgimeniń yrǵap uzyn yrǵasyn,
Qalyń elim, Qalaý endi jyrlasyn.
Boljam
Sur tóbeniń tasasyna tyǵylǵan,
Surǵylt úıler aýmaıdy las sýyrdan.
Jońǵarlardyń aýyly bul, aǵaıyn,
Qoly qazaq qanymenen jýylǵan.
Ashyq ottar janyp jatyr laýlaǵan,
Ólgen sıyr jelinindeı saýmaǵan.
Albastydaı án shyrqaldy,
Daýysy
Qanshyq qasqyr qyńsylynan aýmaǵan.
Jatyr munda áldebir is toılanyp,
Dańǵaza jurt dabyldaryn qolǵa alyp.
Beıne sháıtan kóbelekteı shattanyp,
Bı bıleıdi ashyq otty aınalyp.
Jan tapsyrar,
Alamyn dep jylynyp,
Qar ushqyny aq jalynǵa urynyp.
Qara qatyn ıt sekildi qutyrǵan,
Júz julynyp,
Shyqty ortaǵa júgirip.
Tisi taspen urǵandaıyn saqyldap,
Aýyzynan kóbik tynbaı atyldy aq.
Jaýyryndy otqa ákelip laqtyrdy,
«Bıshilerge» keldi daǵy jaqyndap.
Aram edi jıirkenetin arshadan,
Azýy san aq ómirdi taýsaǵan.
Ólim kúıin órshelene shertedi,
Shashqa taqqan qý súıekter samsaǵan!
Muraǵa alǵan surqıalyq – salymyn,
Zaýaldy ańsap turatuǵyn zalymyń.
Alyp shyqty tisindeı bop óziniń,
Ketilgende otta jatqan jaýyryn.
Tanymaı jurt qaldy endi múlde ony,
Albastynyń áýenimen bıledi.
Jalyn shalǵan jaýyryndy sheńgeldep
Ustap turǵan qara qoly kúımedi.
Jatpaıtuǵyn jurt, biraqta, tańǵalyp,
Adam emes, uqsasa da ańǵa anyq.
Qolyn sermep,
Jerde turǵan qyryq qadam
Qarasha úıdi tastaı saldy aýdaryp!
Sekildi bir qatylatyn aqtyq ún,
Aýyzyn baǵyp ańyrdy jurt baqsynyń.
Qara pirin shaqyrady qan jylap,
Sılaıtyn tek qasiret pen qastyǵyn.
«Piri» keldi.
Ezýinen qan aǵyp,
Qara qatyn qaǵynady qabaryp.
Qara jerden qashan ǵana ketesiń,
Qara jyndy qaǵyndyrǵan, qaralyq?!
Qara sháıtan kózi shoqtaı qyzaryp,
Bes-alty ret ketti beli buralyp.
Taqta otyrǵan Syban Rabdan aldyna,
Sur qorqaýdaı jetip bardy suranyp.
Jerge aıaǵy ketti kirip tizeden,
Jel taıady qara qumnan gúl órgen.
Ándetedi jaýyrynǵa qarap ap:
«Qazaqtardy qan qylarsyń bilem men!
Túzdiń eli túsetin tórt búktelip,
Bıylǵy jyl jarmasady jut kelip.
Jaýyńa sal azýyńdy, ardaqtym,
Erinińdi qyrshyǵansha tistenip.
Qoıan jyly qar jaýady at boıy,
Qas jaýyńnyń bolar sonda naq «toıy»
Osy joly qarmanyp qal, qasqyrym,
Talaq etpeı turǵanda altyn taq seni.
Qaısarlyǵyń sekildi edi bir qaıraq,
Sarbazyńdy san qyrǵynǵa tur saılap.
Qoılaryńdy oıpań jerge otarlat,
Jylqylardy qystan shyǵar qumǵa aıdap.
Qajet bolsa oınaý kerek otpen de,
Toıattarsyń qazaq qanyn tókkende.
Áreń aman shyǵar qystan qas jaýyń,
Kókelerin tanytasyń kóktemde.
Shamań kelse jiber bárin joq qylyp,
Ordańa olja tasy kóp múlik.
Olarda joq ózińde bar ot qarý,
Soqtyra ber jáne qarý kóp qylyp. »
Sarnap aıtyp bolyp baqsy sum muny,
Orynynan orqoıandaı yrǵydy.
Qaq aıyrylyp qalyń tobyr jol berip,
Qara táni qara túnge súńgidi.
Bıge basty qaıta jınap el esin,
Mundaı sátter jylyna myń keletin.
Syban Rabdan yrjyńdady,
Táńirden
Baqsysyna artyqyraq senetin.
Jut
Odaq quryp áppaq qar men aq boran,
Jer betinde tynyshtyqty taptaǵan.
Qol ustasyp júrgen eki adam da,
Qas-qaǵymda birin-biri tappaǵan.
Qasiret bar qara qazaq elinde,
Jylqy aıaǵy jete almady tebinge.
Qarıalar qaýqyldasty,
Mundaı jut
Jetpis jyldaı bolmaǵan dep keminde.
Áppaq maqta toltyrǵandaı tańǵy aspan,
Ushqan qus ta baǵytynan aljasqan.
Ashyqqan qoı ańǵa aınalyp ketkendeı,
Jylqynyń qyl quıryǵyna jarmasqan.
Qaımana eldi sonsha muńly etetin,
Táńirim-aý, aldyń neniń esesin?
Ash buzaýlar analardyń aıaýly
Jyrym-jyrym qyldy julyp etegin.
Sát týsa da sáýirge aı bettegen,
Bylyqpalyq bul nedegen ketpegen?
Bar jubyna jetip bolǵan jylqy da,
O, dárıǵa-aı, qoldan jemtik-et jegen.
Qyrdyń jeli qyryq quıyn úıirip,
Taýlar turdy áppaq teńdeı túıilip.
Ómir salǵan saraıyndaı ólimniń,
Tólder jatty taý-maıa bop úıilip.
Órim jastar aq borannyń ótinde,
Qar bop kelgen bul qyrsyqty keshýde.
Kózdiń jasyn aq aıaz da «aıalap»,
Tamyzbastan qatyrady betine.
Tarlan dala edi-aý bizge taqtaı-aq,
Basymyzdan bir-aq sátte baq taıad.
Kógen kóz jurt kókekke áreń ilindi,
Kóbi qystan ustap shyqty aq taıaq.
Náýbet
Qoıa jazdap qaldy-aý jut ta jutyp ap,
O, qaımana qazaǵym-aý, qusym aq.
Myń san attyń shabysynan shańyraq,
Ýyq bitken ketti kenet syqyrlap.
«Jer jaryqtyq silkindi me, nemene?» -
Ańyrdy ana qurtyn jaıǵan órege.
Ketti kenet kúlli aýylǵa quıylyp,
Kún sáýlesi aınalǵandaı jebege!
Máńgi kereń bolatyndaı tyńdaǵan,
Ún buryq etti, azan-qazan, shýlaǵan.
Shaýyp asty san myń jońǵar jotadan,
Topty shúıebóriden esh aýmaǵan.
Aıat tutar Syban Rabdan jarlyǵyn,
Kók temirmen qursaýlaǵan barlyǵyn.
Qazaq shyǵar keń dalada eń alǵash,
Sezip bilgen dúnıeniń tarlyǵyn!
Azaly únder alyp aq bas asqardy,
Alystatyp jibergendeı aspandy.
Qanaty úsip álsiregen aq qazdy,
Qorqaý qasqyr ańdyp kelip bas saldy.
Basy ushady bala bolmaı ýanyp,
Úlgirtpedi shep qurýǵa tý alyp.
Qyp-qyzyl qan aǵyp jatqan myń aryq,
Jatty búkil Jetisýdy sýaryp.
Jaý áskeri sharyqtady sharyq uryp,
Talqandardaı bar álemdi balta uryp.
Bir túmsa ana qudyqqa ákep jasyrdy,
Jas balasyn qalǵan sýy tartylyp.
Úı órtenip, qara dala qaqyrap,
Myń-mıllıon ushqyn jatyr shashyrap.
Arýlardy at kótine salady,
Azamatty tiri qoımaı basyn ap.
Men qaıteıin, jymsyma jyl, doıyr kún,
Astynda san qaldyrdyń ǵoı soıyldyń.
Sábılerdi ilip atar naızamen,
Jańa túri shyǵyp jatty «oıynnyń».
Jalaqtaǵan kete almady olar jaı,
Tonap ketti bári kerek bolardaı.
Tútinnen tys eshteńe joq bútinnen,
Aýyl qaldy shala janǵan tomardaı.
Ketti attanyp uqsap qara bultqa,
Qara bultqa kelesi aýyl jýyq ta.
Tula boıy qorqynyshtan titirep,
Jalǵyz bala tiri qaldy qudyqta.
Mezgil túnge ketken edi almasyp,
Tynyshtaldy qara dala qan basyp.
Shyqpaq bolyp shyryldaıdy beıshara,
Názik saýsaq qara jarǵa jarmasyp.
Sókse daǵy on saýsaqtyń kóbesin,
Shyǵa almady,
Jıa almady ol esin.
Aq perishte kisinegen qulyndaı,
Aq tumanda taba almaı enesin.
Osylaısha ketti taǵy tań atyp,
Qaljyrady on saýsaǵyn qanatyp.
Qum saýlady kenet qudyq ishine,
Turmsyraıdy túsine almaı bala túk.
Qudiretiń sheksiz seniń ,bir Alla-aı!
Bul qaıǵyǵa jer de tózip tura almaı,
Tek maıda qum saýlap jatty qudyqqa,
Jary múlde opyrylyp qulamaı.
Qumdy basyp saýlap túsken burqyrap,
Kóterile berdi bala shyrqyrap.
Qara jerdiń qabyrǵasy qaıysyp,
Saı-súıegi aıady ony syrqyrap.
Shyqty bala tereń shúńet qudyqtan,
Qarap turdy qasıetti kúlip tań.
Quldyrańdap júgiredi qyr kezip,
Qulyndaıyn qutylǵan bir quryqtan.
Aınalaıyn, munar dalam, muń dalam,
Men jylamaı qalaı ǵana jyr jazam?
Taýyp apty sol sábıdi bir ana,
Balasy ólip omyraýy syzdaǵan.
Kókoınaq
Tamyz tańy atty taǵy talyqsyp,
Tas atylyp shyǵatyndaı jaryp múk.
Kók aspanǵa
Kútetindeı bir habar
Móldir kózin qadaıdy-aı bir tańǵy shyq.
Aýyl búgin taǵy da erte oıanǵan,
Oıyn jıa almaǵan sol oırannan.
Kisineıdi taǵy da sol kók qulyn,
Tórt tuıaǵy jasyl nilge boıalǵan.
Sol kók qulyn kók tóbeniń basynda,
Kúnde tańda kisineıdi rasynda.
Eshkim aıtyp bere almady sebesin,
Úır bútin,
Enesiniń qasynda.
Kúnde tańda kisineıdi naǵyp bul?
Kórmese de el daýysynan tanyp tur.
Er Bıeke tysqa shyǵyp,
Tamsanyp
Keriledi keń qulashyn jazyp bir.
Kerim ólke keń tósinde jaralyp,
Ósken batyr nar daladan nár alyp.
Eleń etip,
Kóz toqtatyp kenetten,
Kók qulynǵa qaraı qaldy qadalyp.
Kóz aldynda kólbeńdeıdi pák tulǵa,
Tańdandy ol tap kelgendeı tasqynǵa.
Aq tumandy eskekshe esip barady,
Qanat bardaı qoltyǵynyń astynda.
Turǵandaı bir aspan aty aldynda,
Birde shaýyp,
Kóshti birde qarǵýǵa.
Salaqulash aıyrylar aq túman,
Júzgenindeı bir alyp qus aıdynda.
«Qanaty bar tulpar eken kórinbes,
Selge berip ketpeıtuǵyn senimdi esh.
Alaǵyzyp,
«Er qanaty – at » degen,
Jas serigin izdeıdi ǵoı bólinbes.
Qasiretten qutqaratyn halyqty,
Kinási ne,
Batyrǵa izdeý salypty.
Osy qulyn enesinen týǵanda,
Tórt aıaǵyn tirep tura qalypty.
Ene úninen artyq kórip er únin,
Men bilemin bul izdegen serigin.
Tórt aıaqty túspes, sirá, aldyna,
Týǵan bilem oınaǵynda periniń! » -
Aǵytady Bıeke til tıegin,
Kernegendeı bir jupar sóz júregin.
Kók qulyndy ustatady,
Usynyp
Qýantpaqqa Raıymbek jıenin.
Alǵashqy erlik
Kóktem edi dala qardan arylyp,
Býlyqqan tal jatyr búri jarylyp.
Jer baýyrlap ushqan qustaı jelpinip,
Bir kók saǵym kele jatyr aǵyzyp.
Ekpininen laqtyrǵan tas aspaǵan,
Jer-álemde bolmaǵan bir kók boran.
Qara tasty qum ǵym úgip,
Al, qumdy
Máńgi qalar kerish qylyp taptaǵan.
Taǵy da bir qaraıyqshy abaılap,
Qyzyndyq-aý sol qazaqy qan oınap.
Raıymbek!
Kele jatyr quıǵytyp,
Taqymynda tulpar tekti Kókoınaq.
Shań qabýǵa úlgermedi shashasyn,
Er men tulpar!
Egiz uǵym jasasyn!
Ózin ertpeı,
Qoldy bastap attanǵan
Qýyp keled ol Qangeldi atasyn.
Qangeldi edi erte alǵan er atyn,
Jalǵaýdy ańsar máńgilikke muratyn.
Oń qolyna naıza ustap urysqa,
Sol qolyna shoqpar alyp shyǵatyn!
Nemeresin qoıa berer yrqyna,
Qaramastan tebindegen murtyna.
Bul joryqqa attanarda ádeıi,
Jumsady ony alystaǵy jylqyǵa.
Qabaǵyna batyr týǵan balanyń,
Qarasa da jasyra almas alańyn.
Endi qýyp kele jatyr artynan,
Aq batasyn alyp úıde ananyń.
Jasyn onyń jyl on besten asyrǵan,
Alladan soń,
Baba rýhyna bas urǵan.
Jal qamysty janap óte bergende,
Arystannyń úni estildi aqyrǵan.
Qaptaldady qart İleniń qorymyn,
Endi uzaq bildi emesin jolynyń.
Attyń basyn tarta berdi,
Qyzyǵyp
Qyshýyn bir qandyrmaqqa qolynyń.
Taǵat tappaı erden birden yrǵydy,
Nıetinen qaıtara alar kim muny?!
Jalań qylysh jaltyldaǵan qolynda,
Sary qamysqa sarań basyp súńgidi.
Shyqty aldynan arystan da aqyryp,
Sary qamysty jaıpaı basyp, japyryp.
Kenet sulap tústi jerge arystan,
«Raıymbek!» - qalǵanda er aqyryp.
Qarsy kelip erlik pen taǵylyq,
Óldi arystan et júregi jarylyp.
«Raıymbek!»,
Osy urandy estigen
Darqan dala shyn qýandy dal uryp.
Qaıran baba, qanjardan da ótkir eń,
Shyn taǵylym qalar solaı tektiden.
Arystanmen aıqasýdy osylaı,
Sen jasaǵan alǵashqy erlik dep bilem!
Qaıtarma soqqy
Mańǵaz qylyp ósirseń de, mań dalam,
Elim úshin, óziń úshin qanǵa qan!
Tasyń bar ma erdiń qany aqpaǵan,
Shıiń bar ma qyzdyń jasy tambaǵan?!
Dala jaıly osy bizde túsinik,
Óler munda,
Kelgen jandar ushynyp.
O, dárıǵa-aı, adam etin jegennen,
Qazaqy ıttiń ketti kóbi qutyryp.
Tórt júzi óldi,
Bolsa, eger myń qazaq,
Basqa elde bar ma mundaı muńly azap?
Túz mysyqqa tolyp ketti túl dala,
Saryshunaqtyń inin jatar tyrmalap.
Jatatyn el bolmasaq ta kek qýyp,
Keri aıdap,shekarasyn ót buzyp.
Dúldúl jortqan dalasynda qazaqtyń,
San myń sarbaz sapqa turdy shep quryp!
Qorǵaý úshin bul mekendi máńgilik,
Urys saldy tańdy tynbaı tańǵa uryp.
«Raıymbek!»,
Jetisýdyń jerinde
Osy uran jatty tynbaı jańǵyryp.
Aqylǵa kep bolǵan halyq aqtaban,
Aqtabanmen jońǵar basyn taptaǵan.
Raıymbek Kókoınaǵyn kósiltip,
Kókbórideı kókjaldardy bastaǵan.
Qazaq solaı bir qýanǵan, júz jylap,
Tarıh ta ony aıta almaıdy tunjyrap.
Kók aspanǵa bult ta sımas,
Buny aıtsa
Býǵa aınalyp kóz jasy ushyp kún jylap.
Oralmasyn oırat kelgen o zaman,
Jazý emes tarıh beti,
Tola qan!
Batyr baba shyǵysymda turǵyzǵan,
Oı ańqıdy qalqıǵan tas obadan.
Sirge jıar
Máıitin artqan Raıymbek babamnyń,
Aq túıege keldi qaıta oralǵym.
Bozdaǵan ún áppaq býǵa aınalyp,
Almatynyń aspanyna tolar myń.
Týǵan jerdiń topyraǵy tósek bop,
Jatpaıdy endi ol ýaqytty eseptep.
Tek bir sábı kórgen deıdi túıeni
Baba ózi kelgendigin jetektep.
Aınalaıyn, abyz batyr kıeli,
Seni el túgil,
Ár súıem jer súıedi.
Aıǵaılaǵan deıdi sábı daýystap:
«Atam ózi jetektep júr túıeni!»
Túıe basy bos dep bári uǵynǵan,
Balaǵa el bolmapty kóp burylǵan.
Men senemin perishtedeı sábıge,
Syrǵa toly saqara bul burynnan!
Qushaǵyńda aınalaıyn, aq meken,
Artyq emes kıesiz jer joq desem.
Oıǵa shomyp otyramyn,
Aq túıe
Ne sebepti dál osynda shókti eken?..
(Sońy)
daıyndaǵan: Bulǵyn Sýsar
