«Almas qylysh» kórermenderge jol tartqaly jaqsy bir pikir oqymadym. Biri detal joq, biri júıe joq dep jazyp jatty. Sodan «qoı onda» dep barmaı júr em, búgin bardym. Ne de bolsa otandyq ónimdi qoldaıyn degen nıetpen bardym. Biraq jamandap júrgenderdiń aýyzyna qum salaıyn dep sheshtim. Kıno óz deńgeıinde túsirilgen. Rýhym tasyp qaıtty! Derekti fılm sekildi bastalǵanymen kıno kóńilden shyqty. Qazaqtyń tarıhy arasynda sózben túsindirip almasa tamyry tereńde jatqanyn aıqyndap berdi (ázil). Kereı men Jánikbektiń obrazyn jaqsy bergen. Ásirese Jánibekke súısene qarap otyrdym. Naǵyz qazaqy bolmys pen erge tán mindezder toǵysqan, salmaqty azamattyń beınesin kórsete alǵan. Otandyq sonyń ishinde tarıhı kınolardy túsirgen kezde bizdiń rejıserler jaýdyń obrazdaryn óte sheber beredi. Oırattardyń ózin qalaı bergen. Susty ári minezderi qorǵasyndaı aýyr. Qazaq qaı kezde bolmasyn jaýyn ózimen teń kórgen. Meıli jeńsin, jeńilsin olarǵa qurmetpen qaraǵan. Kınodan osy dúnıeni anyq kóre aldym. Bas salyp jaman pikir bildirgenderdiń oıynsha, kınoda massa bolý kerek ári áskerlerdiń shaıqasy kórinýi kerek sekildi. Bul gollıvýdtyq fantasıka emes, nemese «Vlastelın koles» emes tobyrmen jumys jasaıtyn. Handar qasynda eń senimdi 30-40 sarbazyn ertip júre alatyn bolǵan. Bul shynaıy ári naqty beınelegen. Shubyrtyp búkil áskerdi ertip alyp dańqoı bolǵannan góri bir Qobylandyny ertip júrse de jetkilikti. Qobylandy demekshi, batyrdyń tulǵasy, beınesi, obrazy qatyp tur. Tipti onyń mereıin qalaı ústem qylady: « Han ıem, bir aýyz sózińiz, buıyrsańyz basyn kesip alaıyn» degen kómekshisine Shaıbanı han «táıt, saǵan Qobylandynyń basy oıynshyq pa» dep zekip tastaıdy. Kómekshiniń kózin shel basqan ba, saraıǵa atpen kirip turyp hanǵa qarsy sóılegen batyrdyń basyn alý shynymen oıynshyq pa?! Kınony (+18) dep kórsetken de durys shyǵar. Biraq kórsin! Qannyń tógilgenin, jastyń aqqanyn sezinsin urpaq. Barynsha professıonaldy túrge negizdelgen fılmniń arasynda bolatyn shaıqastary «Kóshpendiler» fılminen myń artyq. Sert pen tektilikti, adamgershilik pen jaýapkershilikti qalaı jetkizgen. Sert dep otyrǵanym, Qasym men shah Muhammedttiń analar aldyna bergen ýádeleriniń saqtalýy. Qandaı jaǵdaı bolmasyn ekeýi bir-birin ólimge qımaıdy. Bul dala zańyndaǵy serttiń orny. Tektilik deıtinim, Kereı men Jánibektiń taqqa talasyp nemese arazdasyp jatqanyn kórdińiz be?! Joq. Mine tektilik. El men jer úshin bir maqsat jolyndaǵy ulylyq. Shaıbanı óziniń rólin jaqsy alyp shyqqan. Tipti beınesi, sózi, handyq kelbeti ózine jarasyp-aq tur. Jek kórip te jaqsy kórip te ketpeısiń. Bir qalypty oıda ustaısyń. Deshti qypshaq dalasyna ámirin júrgizip otyryp sóz arasynda qazaqtan saqtaný kerek ekendigin eskerip otyrady. Bul rejıserdiń kórermenge qazaq halqynyń qandaı jaýynger halyq, namysshyl el ekendigin jetkizýge baǵyttalǵan nusqasy. Áıtpese ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap otyrǵan Shaıbanı úshin bir ýys qazaqtyń taǵdyry ne táıir edi. Qoryqty. Olardyń sesinen, namysy men kóterilse eshkimdi aıamaıtynyn ańǵardy. Aqyry ańǵaryp júrgen dúnıesi aldyna keldi. Qazaq quryltaıyn ótkizgen kezdegi árbir rýdyń «biz birgemiz, kóshsek kóshtik» dep julqynyp turǵan daýystaryn estigen kezde, babalardyń erkindik jolyndaǵy ańsaryn, sezimin baıqaýǵa bolady. Rýh qoı! Kereı men Jánibekke bir-bir rý basy búkil bir rýdyń taǵdyryn tapsyryp otyrsa, bul qazaqtyń senimi. Berekeniń úlgisi dep osyny aıt. Moǵolstanǵa jer surap emes, kóship baryp otyrýǵa usynys tastaǵan bolashaq Qasymnyń qasqa jolyn salatyn Qasym hannyń jas bolsa da aqylyn qalaı kórsetken. Atadan ul týsa ári esti bolsa qýanysh osy emes pe?! Esen –buǵa hannyń aldyna kelgen Kereı men Jánibektiń óz sharttaryn usynýy qazaqtyń da tiresse shamasy baryn, alyssa alysqanyn, julyssa jolyndaǵysyn japyryp keterin eskertýi. Sózge berik eldiń oırattardy oısyrata jeńip, Moǵolstannyń shetin erlikpen qorǵaýyn qalaı aıtpaıyn. Dál osy jerdegi qoldaryna sadaq alyp, jebeni jigerlene tartyp, qoramsaqqa qol salǵan tegindegi Tomırısterdi kórmeısiz be?! Qyzdardyń erligin kórsetkeni jón bolǵan. Bul qazaq qyzdaryn bir serpiltip alý. Áıtpese eýropanyń ıdeologıasyna synyp, bireý týsa omaqasyp jatyp alatyn kelinder úshin syn edi. Qarańyzshy, dalada júrip, týǵan balasyn arqasyna asa salyp jaýǵa shabý degen siz she sújet qana ma?! Joq...! Bul degen erlik. Shalkıizdiń tektigili anasynda eken ǵoı sonda! Kórdik. Súısindik. Keshegi noǵaı qosylǵanda bálkim úlken bir derjava bolar ma edik. Qaztýǵandy nemese Bekbolatty tyńdamaǵan noǵaıǵa ne deısiń! Biraq Qaztýǵannyń «Qaıranda meniń Edilim» dep jyrlaǵan jyryn búginde sahnada oryndap júrgen Bekbolat Tileýhan úshin dál sol obraz shaq kelgen sekildi. Bere alǵan, alyp shyǵa alǵan. Jýmong hanzadaǵa ǵana eki jebemen jaýyn túırep túsire me desem, qazaqta da bar eken ǵoı. Baıaǵyda túsirý kerek edi. Urpaqqa teginde kórsetý kerek edi, kimniń kim ekenin. Koreıden qalyp qoıatyndaı eshteńemiz joq. Túsire alady ekenbiz. Oınata alady ekenbiz. Osy qalyptan taımasyn. «Sońǵy demim qalǵansha, qasyq qanym qalǵansha qazaq eli úshin qyzmet etýge ant etemin» degen Kereıdiń sózi qandaı á! El syrtynda qorǵan bolyp júrgen eki keıipker: Asan qaıǵy men Qobylandy batyr týraly aıtaıyn. Asan qaıǵynyń aıtary bar qart, danagóı ekendigi kórinip-aq tur. Tek birli-jarym sózderdi qaıtalaı bergeni bolmasa, bári óz retimen kelgen. Qobylandynyń sońynda betine betperde syndy myrsh kıip jaý ortasyna shoqparymen súńigip ketýi túsinikti edi. Aǵasyna qarsy shaýyp óltirgennen keıin, Shaıbanıdyń quryǵyna túskenin keıin túsingen soń aqyry el aldynda qarabet boldym dep tumshalanǵany bolsa kerek. Biraq qazaqpen jany bir ǵoı, jaryqtyq batyrdyń. Qoryta kelgende, meniń kózqarasymda kıno óte joǵary deńgeıde túsirilgen. Otandyq ónim úshin bul úlken jeńis. Tyrnaq astynan kir izdegim kelmeıdi. Óıtkeni osyndaı tarıhı, rýhty kınoǵa shóldep júrgende shólim qandy. Keýdem tolyp, júregim atqaqtap otyrdy. Basqan topyraǵymdy súıgim keldi. Urpaqtyń sanasyn oıatyp, jigerlendiretin, qazaqtyń qazaqy statýsyn kóteretin, tarıhty tamyzyp otyryp sújettermen jetkizetin osyndaı kınolar kóp bolsyn. Memleket bólsin búdjetti. Mádenıetiń men tarıhyńdy tanytýǵa arnalǵan kez kelgen dúnıeden aıanyp qalǵan aqshańa sadaǵa! Búgin taǵy da qazaq bolyp týǵanym úshin qýandym, maqtandym! «Sen kimsiń eı, Shyńǵys urpaǵynyń aldyn bógeıtin» degen Kereıdiń sózi, oırattyń keýdesine tirelgen qamshynyń susty beınesi... bári esimde. Osyndaı tarıhymnyń baryn kórip turyp, bile turyp usaqtalýǵa qaqym joq! Babalarǵa myń taǵzym!
Marǵulan Aqan
