Kógershin Tilegen
(Súleımen Demırel Ýnıversıteti Jýrnalısıka fakúlteti 1 kýrs)
Úsh uly kúsh
Fransýz oıshyly Jozef Jýber «Jerdi ornynda ustap turǵan úsh kúsh : oı, is ,nıet» degen edi. Qazirgi sátte nıetimizge qaraı is jasap sony salmaqty oımen tarazylaıtyn kez týdy. Árbir jasaǵan is-áreketimiz nıetimizge qaraı oryndalyp, soǵan saı jaýabyn alamyz. Ózimiz oılap, tarazylap salmaqtap kóreıikshi. Siz bir isti bastaýǵa sheshim qabyldadyńyz. Ózińizge barynsha senip, maqsatyńyzǵa jetý jolynda bilek sybana kiristińiz delik. Alaıda, osy isińizdi qandaı nıetpen bastamaq edińiz.
Bálkim, ózińizdi ózgeden joǵary kórsetý úshin? Joo-oq. Olaı áste bolmas. Nıetińizge saı isińizde ónimdi bolady. Sondyqtan da adamzatqa paıda ákeleler, ıgilikpen tıgizer ispen aınalasyńyz. Danalyqtyń eń izgi joly oılaný bolǵandyqtan, aqyl qýatyn paıdalana bilińiz. Salmaqty isterdi qolǵa alǵan saıyn, jaqsy nátıje kútýmen qatar taza nıette bolýdy umytpańyz. Kez kelgen ortada syıymdy bolǵyńyz kelse aýzy ashylsa júregi kórinetin jandardyń qatarynan tabylǵanymyz artyq bolmas.
Ómirde qashanda bolsyn úsh uly kúsh, úsh uly shyndyq jáne úsh múmkindik bolatynyn umytpańyz. Solardy durys paıdalana bilý kerek.
Atashyma hat...
Qarańǵylyq... Atashym siz kórgen sol bir qarańǵy álemniń barlyǵy derlik kóbi túsine bermeıtin tuńǵıyqtaıyn edi ǵoı.
Men sizdiń qaısarlyńyzǵa tań qalatynmyn. Múmkin, júregińiz jylap jatyr.Biraq, janaryńyz ylǵıda kúlip, júzińizden úlken shydamdylyqty baıqaıtynmyn.
Ol kezde men áli kishkentaı sábı boldym ǵoı. Sizdiń qasyńyzda bolyp erkelep, ertegińizdi tyńdap, janyńyzdan shyqpaıtyn edim ǵoı. Óse kele mektepke baryp, árip tanyp úırengen soń, kúni boıy sizge ejelep bolsyn ertegi oqyp beretinmin. Solaı ýaqyt jyljyp jatty. Sizdiń qasyńyzda otyryp ertegi oqýymda, áńgime aıtýymda sıredi ǵoı. Biraq, ylǵı da sizge qaraı eleńdep otyratynmyn. Kúnde jaǵdaıyńyzdy surap otyratynmyn. Biraq, burynǵydaı kitap oqyp beretin ýaqyt tappaǵanyma shynymen de ókinemin...
Sizben áńgimelesetin jannyń aıyzy bir qanatyn. Túrli áńgimelerdi óz basynan ótken jaǵdaılardy jipke tizgendeı etip aıtyp berýge qumar bolatyn. Qos janarynan aıyrylǵan sátten bastap, jalǵan ómirdiń bar qyzyǵy eki balasy men nemereleri bolǵandyqtan solardyń qasynda otyryp-aq ózin sheksiz baqytty sezinetin edi ǵoı.
Balalyqpen eski jaranyń aýzyn tyrnap qoıa beretin edim.
- Ata, nelikten kózińiz kórmeı qaldy?-degen suraqqa únsiz ǵana:
- Taǵdyr ǵoı.Mańdaıǵa jazylǵany ...-dep jaýap beretin.
Osy jaǵdaı týraly úlkenderden túrlishe áńgimeler estigen edim. Biraq, naǵyz aqıqatty álide bolsyn túsine almadym.
Jabýly qazan, jabýly kúıde qalsyn dep atashyma bundaı suraq qoımaýǵa tyrystym.
Men biraz kún úıde bolmaı qalsam izdep, surap otyratyn edi.
«... Kógershinsiń be ,qulynym?»- dep batasyn berip, aqyl-keńesin aıtatyn.
Alǵash óleń jaza bastaǵan sátimde atama ákelip oqyp berip, bir qýantyp tastaıtyn edim. Solaı kún saıyn óleńderimdi oqyp berip, batsyn alatynmyn.(ózgelerge unamasa da atama unaıtyn bolar dep úmittenetinmin)
Joǵary synypqap barǵan kezde dombyra tarýtydy úırendim.Úırengen kúılerimdi atama kelip shertip beretinmin. Ýaqyt zymyrap ótip jatty. Men 11-synypqa kóshtim. Jyl boıy qyzý daıyndyq ústinde boldym. Ár synaq tapsyrar aldynda atamnan bata alyp ketetinmin. Joǵary bal alǵan saıyn qýantyp, máz-meıram bolatyn edi. Atamnyń batasynyń arqasynda , ata-anamnyń úkili úmitin aqtap , oqýǵa tústim. Arman qýyp Almatyǵa jol tarttym. Az ýaqyt ishinde Súleıman Demırel Ýnıversıtetiniń stýdenti atanyp shyqtym.
Almatyǵa jol tartqan kezde atamdy sońǵy ret kóretinimdi kim bilgen? Batasyn berip, aq jol tilep , kózine jas alyp shyǵaryp salǵan edi.
Men atam marqumnyń sabyrlyǵyna tań qalatynmyn. Jarty ǵumyryn qarańǵylyqta ótkizse de ómirge esh nalymaı, táýbesin aıtyp, rıza bolyp otyratyn edi. Ózin sheksiz baqytty jan sanaıtyn edi. Atam úshin qos janarynan da mańyzdy nárse qos balasy men nemerleri jáne týys-týǵandary edi. Ótkenge ókinishin bildirmeı, bar qaıǵy-muńyn ishinde tunshyqtyrǵan bolý kerek, sirá?
Bar qıyndyqtarǵa qaramaı esh moıymaı ótken jannyń artyndaǵy urpaǵyna úlgi bolyp óterine esh kúmánim joq. Basyna túsken bar aýyrtpashylyqty kótere bilgen, taǵdyr soqpaǵyna tússe de , jigerin muqaltpaı ǵumyr keshken atashymdy ylǵı da maqtan etemin...
Atam marqum , ómirden baqytty jan bolyp ótti ǵoı. Janyń jánnátta bolsyn, Atashym!
Bostandyq! Teńdik! Týysqandyq!
Aǵeden janda naızaǵaı namys oınatyp, oǵylandaryna erteńgi tańnyń qamyn oılatyp, bulqyna tasyp erke Ertisteıin terbelgen Alashtyń ardaqtylarynyń dara hám dana joldarynyń arqasynda búgingi kúnge jetip otyrmyz. Tuǵyrly táýelsizdigimizben qatar kelgen azat eldiń aıbarly tarıh paraqtaryna kóz júgirtsek , osynyń barlyǵyny da sebepker bolyp kelgen Alashtyń arystary edi.
Alash qaıratkerleriniń boıynan tabylatyn ushqyr qasıetterdiń barlyǵyda tilimiz ben dilimizdi, eldigimizdi jáne dástúrimizdi saqtap búgingi kúnge jetkizýge kómektesti. Alǵashqy dara joldy bastaǵan, ulttyq bolmysymyzdy qaıta qalyptastyryp, erekshe lep ákelgen jáne ardaly eldiń mádenıetin bir satyǵa joǵary kótergen Alashtyń aıbyndy erleriniń jasaǵan erlikteri dep bilemiz. Saıyn dala tósinde Qulagerdeıin quldılap, saharanyń belinde alty Alashty ortaq uranmen rýhtandyryp eldik maqsat pen erlik qasıetke shaqyrǵan edi. Sonaý dúbirli shaqta tunshyqqan eldik sezimniń, qazaqy namystyń bir arnaǵa toǵysyp jalyndaýyna járdem bolǵan osy Alashymnyń qaıratkerleri dep bilemiz.
Kórnekti alashtanýshy M.Qoıgeldıev «...Alash –halqymyzdy besiginde terbetip, eseıip at jalyn tartyp mingende boıyna kúsh-qýat jáne senim bergen ulttyq ıdeıa. Alash- ulttyń ózin bólinbes tutas jer, ıaǵnı terıtorıa retinde sezinýi...»
Tarıh sahnasynda Alash qaıratkerleriniń esimderi erekshe atalyp, jasaǵan erlik pen eńbekteri baǵalanýda. Óziniń erekshe qabiletimen, qaısarlyǵymen oq boıy ozyq bolyp alǵa shyǵyp top bastaǵan júıirikterdiń ishinde Tarlandaıyn daralanǵan Álıhan Bókeıhanov «Alash» qozǵalysynyń kósemi bolǵan. Álıhan atamyz zerdeli oıymen tereń bilimimen aldyńǵy qatardan tabylyp, boıynda Kók Túriktiń tektiligi bar ekenin dáleldedi. El taǵdyry úshin tálkekke túsip, aıdaýǵa da abaqtyǵa da kóngen rýhty aǵalarymyzdyń basyn bir arnaǵa qosýǵa barynsha kómektesip, qamqor bolǵan kósem retinde Álıhan Bókeıhanov tarıh paraqtarynda máńgilik dara tulǵa bolyp qalady.
«Alash» qozǵalysynyń sebepkerleri bolǵan qaıratkerlerimiz sol kezde halyqtyń bar muńyn túsine bilip, rýhanı serpilis pen til jáne oı azattyǵyn syılaǵysy keldi. Qoǵam mádenıetiniń tómendigin kóre otyryp, álsiz halyqtyń kórgen qorlyǵyna kóz juma qaraı almady. Eńse kóterer shaqta qazaq arasyna bilim men ǵylymnyń kerektigin túsingen. Sol sebepten de qarapaıym halyqty barynsha saýattandyrý úshin dala halqynyń kókiregin oıatyp , oı sanalyǵy men ulttyq qasıetti ushtastyrý arqyly Alashtyń ortaq shańyraǵyna zıaly qaýymdy jınady.
Ult kóseminiń jolyn jalǵaǵan Alash qaıratkerleriniń dara joldary el úshin de , jer úshin de máńgilik tarıh bolyp saqtalady. Osy tarıhtyń paraqtarynda esimderi altyn árippen qalanǵan qaıratkerlerimizdiń esimderin júrekterimizde saqtap óteıik. Bul qaısar erlerimizdiń qatarynda- Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev , Muhamedjan Tynyshbaev, Jaqyp Aqbaev,
Mustafa Shoqaı, Ahmet Birimjanov esimdi eńbegi de ómiri de elge eleýli bolyp ketken tulǵalarymyzdy atap ótýge bolady.
«Bostandyq! Teńdik! Týysqandyq!» qazaqtyń belsendi tulǵalarynyń tastaǵan urany da barynsha jalyndy edi.
Bostandyq boıynda qazaqtyń qanymen,
Ózindik bolmyspen rýhanı barymen.
Barynsha halqyna azattyq syılaǵan,
Bostandyq qymbat dep bilemin bárinen.
Teń bolý úshin terezeń ózgelermen,
Ómirde mynaý rýhty bol ózgelengen.
Qzaqtyń baǵy halyqtyń qorǵanyma,
Teńdik syılaǵan bolmaıdy-aý ózgeden kem.
Týysqandyǵyń tabysqan kúniń búgingi,
Bar álem estip jatyr-aý azat únińdi.
Birligiń seniń birigýińe sebepshi,
Álide jete bile almaı júr ǵo qunyńdy.
Alashtyń aq jolymen sharyqtap kele jatqan qazaqtyń tekti urpaǵy búginnen erteńge amanat etilgen bostandyqty baǵalaı bilý kerek. Alash ardaqtylarynyń kótergen týynyń astynda nurly tańymyzdyń máńgilik sónbeýi úshin eńbek eteıik, talaptanaıyq jáne tarıhymyzdy ardaqtap óteıik.
