tanymal aýdarmashy haqynda:
Aqyn, etnograf, aýdarmashy Sháken Bóketaıuly – 1972jyly 14aqpanda QHR-dyń Barkól aýdanynyń dúnıege kelgen. Pekındegi "Ortalyq ulyttar ýnversıtetiniń " qazaq til- ádebıeti mamandyǵyn tamamdaǵan. 1996j. "İle halyq baspasyna" jumysqa ornalasyp, redaktor ári ásemóner redaktory bolyp istegen. 2006jyldan beri «Qumyl alqaby» jýrnalynda jaýapty redaktor, qosymsha ásemóner redaktry bolyp jumys atqaryp keledi.
1994jyldan shyǵarmalaryn jarıalaı bastaǵan ol qazirge deıin Qytaı men Qazaqstandaǵy túrli basylymdarda, radıo- Televızıalyq baǵdarlamalarda bolyp eki júzden astam óleń, tolǵaý, etnografıalyq tyń derekterin jáne birtalaı ádebı aýdarmalaryn jarıalady. 2005j. Shınjıań halyq baspasynan «Órik gúldegende» atty tuńǵysh jyr jınaǵy jaryq kórgen onyń kóp ótpeı, 2006 jyly Shınjıań ásemóner- fotosýret baspasynan «Qazaq oıý- órnekteri» atty folklorlyq kesek albomy jaryq kórgen. «Jas Ýerterdiń qaıǵysy» , «Hazar sózdigi» , «Barkól qazaqtarynyń halyqtyq án- bı, kúıleri» qatarly kitaptardy aýdaryp, baspadan shyǵardy.
Bulardan syrt, «Men jalyndap ótemin » , «Júzden júırik » , «Ularly taý» qatarly almanaqtarǵa óleńderi engen.
Sháken Bóketaıuly budan tys, 30-dan astam kitaptiń jaýapty redaktor, 150den astam kitaptyń muqabasynyń avtory bolǵan ham osy aralyqta qyrýar kitaptarǵa qystyrma sýretter salyp bezendirý jumysyn ústine alǵan. Avtor Qytaıdaǵy qazaq- qyrǵyz ádebıetshilerine taǵaıyndalǵan «Dúldúl ádebı syılyǵynyń» , Tuńǵysh kezekti «Qytaı qazaqtarynyń husnıhat baıqaýynyń «úzdik husnıhat» syılyǵynyń» , Pekındegi «Ulttar ádebıeti» jýrnalynyń saralaýyndaǵy 2012jylǵy «Jyl úzdigi» syılyǵynyń, Shyńjań jazýshylar odaǵynyń «Úzdik redaktor» sılyǵy qatarly syılyqtardyń ıegeri.
Avtor bul kúnderi Qytaı az ult jazýshylary ǵylmı qoǵamynyń múshesi, Qazaq hatkerlyk- sýret qoǵamynyń alqasy, Shyńjań jazýshylar odaǵynyń, Qumyl aımaqtyk jazýshylar birlestigi men kórkemónershiler birlestiginiń múshesi bolyp tabylady.
Sháken Bóketaıulynyń «Sháken Bóketaıulynyń syzba sýretteri men hatkerlik týyndylary» atty albomy, «Senbiniń keshi» atty jyr jınaǵy baspadan shyǵý aldynda tur.
Mılorad Pavıch (Serbıa)
aýdarǵan: Sháken Bóketaıuly
Salýo Sýk – doktor (1930.3.15 – 1982.10.2) arholog, arab tili mamany, Novısad qalasyndaǵy belgili ýnıversıtettiń profesory. 1982 jylǵy kókektiń bir tańy, ol oıanǵan shaǵynda shashynyń jastyqqa basylyp qalǵanyn, aýzynyń jaısyzdap, álde bir kedir-budyr qatty zattyń tyǵylyp qalǵanyn sezgendeı boldy. Ol beıne qaltasynan taraq alyp shyqqan sıaqty qıapatpen, eki saýsaǵyn aýzyna júgirtip bir kilt alyp shyqty. Ol bir kishkentaı altyn dildádan alaqan salǵan kilt edi. Sýk doktor tósekte jatqan beti kiltke qarap oıǵa ketti: adamnyń oıy men uıqysyna táýeldi bir múıizgek bar-aý, bógdeni sińdirmeıtin syrtqy qabyq, bylaısha aıtqanda qap, ishindegi jumsaq tykandardy zıandalýdan saqtaıtyn bolar. Biraq, sonymen birge oı tilmen sharpysqanda, bolmasa til oıdy janap otse, manaǵy qabyq lezde joq bolady. Al biz osy bir ózara júrip jatatyn bitispes qyrqysqa eriksiz moıynsunamyz. Qysqasy, Sýk doktor shóp basqan úńgirdeı kózin jypylyqtatyp qansha oılansa da munyń baıybyna bara almady. Ony tańdandyrǵan kilttiń aýzyna qalaı túsip qalǵandyǵy emes, basqa bir jaǵdaı edi. Onyń paıymdaýynsha myna kilt kem degende myń jyldyq tarıhqa ıe edi. Sýk doktordyń arhelogıa salasynda shyǵarǵan ár qandaı qortyndysy aǵat ketpeýshi edi. Sýk profesordyń ǵylymdaǵy aıbatyna eshkimniń talasy júrmeıtin. Sýk profesor kiltti qaltasyna jaılap salyp qoıyp, sosyn murtyn shaınady. Ár kúni tańerteń turǵanda murtyn shaınasa, esine túnde ishken tamaǵy túsýshi edi. Mysaly, keshe keshte jegen byqtyrǵan qyryqqabat pen sarymsaqqa qýyrǵan baýyr kele qalady. Árıne, saqalynyń arasynan keıde lımonat, ýstrıssa sıaqtylardyń qaldyǵy shyǵyp jatqanymen, Sýk doktor onyń juǵyp qalǵan dámin bilip jatpaıtyn. Qazirde doktor keshe keshte óziniń tósekke kimmen birge jatyp, álginde ishken keshki as týraly shúńkildeskenin esine túsire almaı álek. Bul tańda onyń esine túskeni Jelsomına Mohorovıch And Jelsomına boldy. Mohorovıch degen onyń ár tań saıyn qıalymen shalyqtap, oıdan qıystyryp oılaıtyn, eki juma boıy keshki asynyń aldynda oısha jasasyp kele jatqan adamy. Onyń kúlkisinen únemi saıqaldyq shyǵyp turatyn, onyń kózi mońǵul kıiminiń búrmeleri sıaqty kirpigin qaqqan saıyn kóz terisi murnyna soǵylǵandaı bolýshy edi. Nyp-nyǵyz qysqa bilekteri jumyrtqa pisirerdeı ystyq edi. Al, shashy jibekteı tógilip turatyn. Sýk doktor onyń shashynyń taldarymen jańa jyldyq saýqat qalbyryn baılap qoıatyn edi de, ony kórgen áıelder onyń kimniń shashy ekenyn birden bile qoıatyn.
Sýk doktor jýyqta astanaǵa kelgennen keıin, sheshesi turatyn úıge birneshe ret bardy. Sýk profesor otyz jyldyń aldynda osy sheshesiniń saraıynan ǵylymı zertteý jumysyn bastaǵan bolatyn, biraq bul zertteý jumysy ony týǵan úıinen barǵan saıyn alystatyp ketti. Ol aýeli óz ómir soqpaǵynyń dám-tuzy taýsylar jeriniń ıt arqasy qıandaǵy alys bir qıyr ekenin, ol arada syrty qaraıyp, keýip, úgitilip qalǵan bolva syndy qaraǵaıly tekshe ekenin de sezinetin. Meıli qalaı bolmasyn, onyń arab taný ǵylymy salasyndaǵy arhelogıalyq zertteýleri men baıqaýlary, ásirese, tarıh sahnasynan áldeqashan óship ketken, biraq, «rýhtyń qańqasy bolady, bul qańqa eske alýǵa qyzmet etedi» degen áıgili sóz qaldyrǵan ejelgi ulys Hazarlar jaıly traktaty mynaý eski turaqpen múlde kirelesip jatyr. Áý basta bul úıde onyń solaqaı naǵashy apasy turypty, bul ózi de osy úıde týylǵan solaqaı edi. Bul kúnderi osy úıde turatyn sheshesi Anastasıa Sýk hanym turatyn bólme Sýk doktorddyń eńbegine alǵashqy tıanaq bolǵany shyndyq. Bul kitap tonnan alynǵan júnnen esilgen jippen túptelgen edi. Kitaptan shaıdiń ısi burqyrap turady, búkteýin jazyp oqý úshyn, erekshe jasalǵan kózildirik kerek bolatyn, ol kózildirik Anastasıa qanymnyń tek saltanatty ortalarda ǵana taǵatyn kózildirigi edi. Anastasıa hanymnyń kózi aqqýdyń kózindeı móldirep turatyn, ol ár ret tizesine qoıǵan kitabin oqyǵanda, ne álde kimniń atyn ataǵan (ákesiniń aty bolýy múmkin, kómekeıınen jótelip shyǵarǵandaı, tipti qan juǵyp qalǵandaı bolatyn) kezinde, uly qarsy aldynda paıda bola qalatyn. Talaı jylǵy beınetti eńbegi men qunyǵa zertteýiniń arqasynda, Sýk doktordyń kásibine shyraı kire bastady. Ol on neshe jyl qulshynyp qyrýar ejelgi materıaldar jáne eski teńge sýretteri, tuz kubysynyń qaldyǵyn jınady. Aqyry bir aqıqattyń shuǵylasy kóringendeı boldy. Taǵy bir aıqyn nárse, sheshesi jýyqta álde shalǵaıda bolsyn, oǵan barǵan saıyn umsyna jaqyndap, onyń ómirinde shyt jańa eshkim de tóleýi bola almaıtyn ról oınady. Ol pysyp, tolyqsyǵan saıyn, onyń sheshesi egdelep, eńkeıgen jasymen, betine túsken ájim-aıqyshymen onyń ajary men jan-júreginde kún ótken saıyn mańyzdy oryn alyp bara jatqandaı. Tipti onyń dúnıeden ótkenine talaı jyl bolǵan ákesiniń beıne-sulbasyn da boıyna qosyp, sińirip alǵan sıaqty. Kózge uryp turǵan taǵy bir nárse, onyń boıyna ákesinen daryǵan azdek qasıetterdiń sheshe qasıetine aýyp ketýi edi. Qazir óz kúnin ózi kórýge májbúr bolyp otyr, aıelder isteýge tıisti keıbir jumystardy da amalsyz ózi isteıdi, qos qolyna ákesinen daryǵan eptilik te joǵalǵan. Ol sheshesiniń áreketiniń qoıýlap, saýsaqtarynyń da ıkemsizdenip bara jatqanyn sezedi. Ol syrtqa túıe botalaǵandaı ǵana shyǵyp, týystary men dos-jarandaryna sırek qatynaıtyn. Anyqtańqyrap aıtqanda, úıindegilerdiń bireýiniń týǵan kúni bolǵanda ǵana syrtqa shyǵatyn (osy retki syrtqa shyǵýy sonyń dáleli). Ol esikten kirgende, sheshesi ańqyldaı qarsy alyp, shashynan súıdi. Sosyn ony ertip qonaq bólmeniń bir buryshyna apardy. Ol arada turǵan jaqtaýly arqaly oryndyqqa jińishke jip baılap, dál bir toraıdy arqandap qoıǵandaı, ekinshi ushyn esiktiń tutqasyna baılap qoıypty.
– Súıikti Sasam menyń, sen meni esińe ala bermeısiń, – dedi ol ulyna, – men ynty-shyntymmen ómirimdegi anaý bir eń baqytty, eń bir kórkem kezderdi esimde saqtaımyn. Sol shaqtardy oılasam boldy, esime sen túsesiń, seni oılaý degende onsha bir kóńildi jumys emes, sondaı shadyman bolǵanymen, jáne sondaı tózisiz qyzmet istegendeı bolasyń. Baqytqa qol jetkizý nege sonshalyq qıyn, adamdy nege sonshalyq dińkeletedi? Bir jaqsysy bári de ótip ketti, májnún taldy jel tolqytyp ótkendeı ǵana. Tipti baqytty bolyp ta kórmegen shyǵarmyn, kóńil-kúıimdi typ-tynysh ustap kelemin. Alaıda, sóılemeı-aq qoı, taǵy bir adam meni súıedi, esinde saqtap keledi!
Ol sózin aıaqtatyp, hat qalbyryn alyp shyqty, ishine álgi adamnyń oǵan jazǵan bir baılam haty salynypty.
– Qarashy,Sasa, mynaý Sýk profesordyń hattary!
Bul hattardy sheshesi Jelsomına Mohorovıchtyń shashtarymen baılap qoıypty, ol hatty súıip-súıip aldy da tebirengen daýyspen oqı bastady. Tap bir maıdan jyryn oqyp turǵandaı asa tolqyp óz-ózin umytyp ketti. Tipti ony meımansaraıǵa aparý da esinen kóterilip kete jazdady. Sosyn ulyn abdyraı súıip qoshtasty. Kóıleginiń ishinen irkildegen omyraýy pisýi ótip buzylǵan shyryndy almurt sıaqty áser berdi oǵan.
Sýk profesor óziniń zertteýmen ótken ómiriniń 30 tabaldyryǵyn attaǵanda, kózi barǵan saıyn ótkirlenip, sylbyr qulaǵymen bás talasqandaı aýzy toıpańdaǵan shaǵynda, eńbegi arhelogıa ǵylymy men shyǵys taný ǵylymy aıasynda barǵan saıyn qoldanysqa engen shaǵynda, astanaǵa barmasa bolmaıtyn bir sebep týyndady. Qaı kúni tańerteń, mynaý kóp qabatty balkúlshe reýishti ashemetti turaqtan, Salýo Sýk doktordyń esim kartýchkasy álde bir farfor saýttyń ishine baryp tústi, ony kórgen qojaıyn kelýshiniń kim ekenin bilgen. Árıne, osy rette bolsyn, álde keıingi kezderde bolsyn onyń tanysqysy eshqashan gúldi saýttan shyǵyp kórgen emes edi. Alaıda Sýk doktor merzimdi ýaqytta osy ǵımaratta ashylatyn bir jıynǵa shaqyrǵan shaqyrtýdy tapsyryp aldy. Ol jıyn kezinde ezýine keshegi kúnnen qalǵan órmekshiniń toryndaı kúlimsireýin ildi de otyrdy. Dál bólmege bastaıtyn dalanǵa kelgende bul Kýlvy ǵaıyp boldy. Ol bir dóńgelek karıdor edi, sen ony boılap júrer bolsań shyqqan jerińe mańgi qaıta kele almaıtyn ediń. Ol bul úıdi ózi bilmeıtin tilde jazylǵan kitap sıaqty dep oılady, úıdiń dalany belgisiz sóılemderden quralǵan sóılem de, bólme beıtanys tildiń sózdik qory sıaqty. Sodan da bolar, kúnderdiń birinde álde bireý buǵan birinshi qabattaǵy shirneýigi órtenip, qolqany atatyn sasyq ıis burqyraǵan bólmede bul úıge kirý úshin alynatyn emtıqanǵa qatynasasyń dese, ol tıtteı de tańǵalmas edi. Ekinshi qabatta tóbe-tóbe kitap úıilip jatyr. Onyń traktatynyń salaýatyna eshkimniń talasy júrmes edi. Uqsas bir ǵımarattyń birinshi qabatynda turǵanda ol boıynyń alasaryp ketkenin baıqady, shalbary aıaq astynan uzaryp jerge súıretildi. Birinshi qabatta daýryǵysyp júrgender ekinshi qabattaǵylardyń sózin estigenimen, onyń kitabyn káperlerine de almaıtyn sıaqty. Ol jyl aralatyp emtıqan tapsyryp turdy, onyń ústine emtıqannan buryn onyń kim ekendigin qazbalap suraıdy. Emtıqannan keıin Sýk doktorǵa emtıqan nátıjesin eshqashan aıtqan emes. Emtıqan nátıjesin arhıvke qondyrǵannan keıin, emtıqan alý komısıa tóraǵasy onyń, bylaısha aıtqanda kandıdattyń kásiptik óresine joǵary baǵa beredi. Sol kúngi emtıqannan keıin Sýk doktordyń boıy sergigendeı bolyp, joljónekeı sheshesine amandasa ketýge bardy. Sheshesi kádýelgideı ony as úıge ertip bardy, onan soń Sýk doktordyń qosymsha baǵyshtamasymen basylǵan kitabin keýdesine basyp oǵan kúlimsireı qarady. Ol avtor óz qoltańbasyn túsirgen kitapqa qurmetpen kóz júgirtip ótti. Onan soń sheshesi baıaǵysyndaı ony buryshtaǵy oryndyqqa otyrǵyzdy... sheshesi adam tańǵalarlyq dáldikpen ulyna anaý Qyrymnan tabylǵan ejireden shyqqan kiltterge Sýk profesor jasaǵan nazarıalyq qorytyndyny aıtty: kilttiń alaqanshalary jabaıy kóshpendiler paıdalanatyn – mys, kúmis nemese altyn jarmaqtarǵa eliktep jasalǵan eken, kiltten bir júz otyz besyn taýypty (amalıatta, Sýk doktor sanap kórgen, ejireden shyqqan kilt bir túmennen asady), ol ár bir kilttiń alaqanynda up-usaq tańba nemese eleýsiz áripter baryn baıqaǵan, ol bastabynda bulardy temir quıýshy ustalardyń qysqartyp jazǵan attary álde osy sıaqty kóbedeı kóp tańba-belgiler shyǵar dep oılapty, biraq, keıyndep meljemdirek bir teńgeniń betinen taǵy bir áripti kórgen, al kúmis teńgeden alaqan salǵan kilttiń betine úshinshi túrli árip oıylypty, altyn alaqandy taǵy bir kilttiń betine ol dolbarlaǵanyndaı-aq, tórtinshi túrli árip bádizdelgen eken. Osydan soń ol qaıtyp altyn sabaqty kilt taba almaǵan, osyǵan negizdelip ol bir talantty qorytyndy shyǵarǵan. ( Sheshesi sóılep, tap osy mańyzdy jerge kelgende, onyń jaqsylap otyryp, suraq qoıyp sózin bólmeı tyńdaýyn surady): ol teńgelerdi úlkeninen kishisine qaraı tizip, bir jol syrly sózdi, álde belgisiz nyspyny oqyp shyqqan. Bul nyspy eki áripten quralǵan «Adje» degen sóz bolǵan, sońynda taǵy da áripter bar bolýy múmkin, altyn teńgelerden soǵylǵan kiltterdi aıtamyn, ókinishtisi bulardan basqa altyn kilt tabylmaǵan, Sýk doktor kem áripterdi Iýdeı álpbıindegi qasıetti áripter bolýy múmkin dep topshylaǵan, onyń ústine evreı dinindegi birden-bir jaratýshy qudaı esiminyń (evreı dininde birden-bir naǵyz qudaı «Iahvı» delinedi, Ybyraı tilindegi «İnjilde» "Ihýh" dep jazylǵan) sońǵy árpá – «h» bolýy da ábden múmkin eken. «H» árpá quıylǵan teńge adamǵa ólim ákeledi ǵoı.
Sonymen birge, jyl aralaǵan kóktem saıyn, Sýk doktordyń esim kartochkasy anaý ǵımarattyń jarma esiginiń syrtynda turatyn farfor shelekten tabylatyn boldy. Ol ár ret emtıqannyń nátıjesin bile almaıtyn, eshkim de oǵan aıtyp bermeıtin... bul kúnderi emtıqannyń arasy jıilep ketty. Tóraǵanyń ornyna ylǵı jańa adamdar almasyp jatady. Sýk doktordyń bir qyz shákyrti bar, kishkene kúninen basy taz bolatyn, ár kúni túnde basyn ıtke jalatatyn, sodan onyń basyna bir qabat bolyp teńbil-teńbil, alabajaq ólqaıa shash shyǵa bastady. Semizdigi sondaı, saýsaǵyna taqqan gaýhar júzigin qaıtyp shyǵara almaıtyn. Al qıylǵan qastary balyqtyń qyltanyndaı ıilip turatyn. Basyna qoı júni shulyqty kepesh esebinde kıip alatyn. Ol óziniń ybyrsyǵan qalyń aınalary men taraqtarynyń arasynda uıyqtaıtyn, bir jaǵynan qoryldap, bir jaǵynan túsinde balasyn izdeıtin, onyń qoryldaǵan daýysy janynda jatqan balasyna uıqy bermeıtin. Qazir ol Sýk doktordyń emtıqanyn basqaryp júr, onyń talaı ýaqyttan beri shala uıqy bop, shashy túsip qalǵan balasy únemi janynda otyrady. Sýk mynaý emtıqan deıtin qyl kópirden tezirek ótip ketý úshin bir jaǵynan emtıqan suraýlaryna jaýap berse, endi bir jaǵynan balanyń suraǵandaryna da jaýap beredi. Emtıqandy berip bolyp, sheshesiniń janyna baryp júrek jalǵarda, dińkelep ábden sharshaıdy, sheshesi onyń myna keıpin kórip shoshyp ketetin:
– Shasha, baıqasańshy, seniń bolashaǵyń ótken ómirińniń túbine jetetin boldy-aý! qarashy mynaý ajaryńdaǵy qynjylysty...
– Evreılerde qansha aýyz bolady, bilesiń be?
Sheshesi osylaı degende ol as iship otyrǵan.
– Baıqaımyn, sen bilmeıtin sıaqtysyń... ony bir adam, bálkim Sýk doktor bńledń, ol osy týraly jazǵan, az kúnniń aldynda men ony oqydym. Ol Izraıl saharalarynda ýaǵyz aıtqan kezńnde osy áńgimeni qóteripti. 1959 jyly ol Dýnaı ózeni alabyndaǵy Chılalevte arhelogıalyq qazba jumysyn júrgizgende, ol arada ejeldiń en kúninde biz bilmeıtin bir ejelgi qaýymdyq eldiń ómir súrgenin turaqtandyrypty, bul qaýym Aýarlardan da buryn jasaǵan kórinedi. Ol bul qazyndyny VIII ǵasyrda Qara Teńizdiń boıynan Dýnaı ózeni atyrabyna kelgen Hazarlardyń qorymy dep eseptepti. Búgin kún jáı bolyp kettń, erteń Jelsomınanyń týǵan kún qonaǵasyna kelgenińde, meniń esime sal, men saǵan Sýk doktordyń osyǵan baılanysty jazǵan adamdy qaıran qaldyratyn bólegin oqyp bereıin, keremet qyzyq...
Sýk doktor sheshesiniń suraýyna jaýap berýge oqtala berip, kenet esin jınaǵandaı boldy da, aýzynan bir tal kilt alyp shyqty.
Ol úıinen shyǵyp, kóshege tartty. Tal tústiń kúni tap bir súzekke shaldyqqandaı órtenip tur. Álde bir sáýle sheńgeli oba aspannyń kógildir túsyn túgel jutyp, aýa qorasanǵa shaldyǵyp, qulǵanaǵa jolyqqandaı, merez jasýshalar qaǵyndyrǵan bulttar ólettenyp, súlderin súırep áreń qozǵalatyn sıaqty...
Qan kósheniń boıynda, shalbar aýystyrý oıynyn oınap júrgen bir ul bala gazet býtkasynyń túbine kelip sarydy, onyń syqpyty gazet alyp turǵan Sýk doktordyń balaǵyna shashyrady. Sýk doktor mańgirgen qıapatpen eriksiz burylyp qarady, kún boıy túımelenbeı ashyq júrgen aýyn ábden jatarda baıqaǵan adamdaı, ańyra ańqıyp qaldy. Dál osy kezde bir beıtanys erkek surlanyp kelip muny qulaq shekeden kómip ketti. Ol kúni kún qatty sýyq edi, Sýk qulaq shekesine tıgen qoldyń yp-ystyq ekenin sezip qalǵandaı boldy, soqqy tıgende jany kózine kóringendeı bolǵanymen, sulap tuskende rahat sezimge bólendi. Ol mynaý tomyryq dúleıge saldaryn túsindirem degenshe, sý bolǵan balaǵynyń etine jabysyp súrepetin ketirip turǵanyn ańǵardy. Taǵy bir gazet alyp qaıtaratyn aqshasyn kútip turǵan bireý de ony qulaq shekesinen kósip jiberdi. Sýk doktor bul jerden ketýden basqa aqyl joq dep tapty da, jylystaı jóneldi. esh sebepsiz eki shapalaq jegenine ańky-tańky boldy, bir bilgeni ekinshy ret tıgen judyryqtan sarymsaq múńkip tur edi. Endi ketpesine tipti bolmaı qaldy, mańyna bir qora adam toptala ketti de, tekpiniń astynan alyp, ıt kergige sala jóneldi. Sýk doktor shekeletip tıgen keı qoldardyń muzdaı sýyqtyǵyn, betin súrtıtip ótken keı qoldardyń sondaı bir jaılylyǵyn sezindi, nege deseń, onyń tula boıy qyzyp turǵan edi. Ol mynaý ózine jabylǵan qaptaǵan qol-aıaqtyń soqqysynda turyp ózine paıdaly bir jaǵdaıdy baıqaǵandaı boldy, muqıattap oılaýǵa mursasy tısin be – qulaq-shekesine edel-jedel qonyp ótken eki judyryqtyń aralyǵynda oılaýǵa oraı beretin qansha ýaqyt bar ǵoı deısiń? Onyń kózi jetkeny – art-artynan tıip jatqan aıaq pen qoldar arasynan aýlıe Mak Soborynan alańǵa qaraı, bylaısha aıtqanda onyń ásili barmaqshy bolǵan jerine, naqtyrap aıtsaq, kerek-jaraq satyp almaqshy bolǵan shaǵyn dúkenge qaraı zymyraý edi. Sóıtip ol taıaǵyn jeı júrip dittegen jerine jaqyndaı berdi. Ol bir ǵımaratty jaǵalaı júrdi, esh bir dybys qulaǵyna kirgen joq, eshkimge de tús toqtatyp qaramady da. Jańbyrdaı jaýǵan soqqy onyń júgirmesine qoımady, qashyp kele jatyp tuńǵysh ret sharbaq qorshaýdyń qýysy baryn kózi shaldy ( ásili ózi de sol sharbaq jaqtan shyqqan), sharbaq qorshannyń ar jaǵynda bir úıdiń turǵanyn, tereze aldynda bir jas jigittiń skrıpka oınap turǵanyn kórdi, ol tipti nota sóresi men notany da kórdi, áýel deseń onyń oınap turǵany Brýhtyń G kishi qalyptaǵy birinshi sımfonıasy ekenin de jazbaı tanydy. Tereze ashyq turǵanymen, ol mýzykanyń dybysyn estı alǵan joq. Sýk doktor tópelegen taıaqtan eseńgirep qalǵan edi, óldim-taldym degende, ıt qýǵan taılaqtaı taırańdap kelip, dúkenge alqyn-julqyn kirdi (sózdiń shynyna kóshsek, ol búgin osy dúkenge kelý úshin úıinen shyǵyp, kóshege kelgen bolatyn), esikti jaýyp alǵannan keıin baryp jany tereze tapqandaı boldy. Dúken ishi badiren atyzyndaı jym-jyrt eken. tek júgeri paleginiń borsyǵan ıisi ǵana qolqany atady. Dúkende tiri pende kórinbeıdi, úı buryshyndaǵy jatqan qalpaqtyń ishinde bir mekıen jatyr. Kári mekıen syńar kózimen shoqı qoıatyndaı birer narse bar ma degendeı Sýk doktordyń tula tulǵasyna shola qarady, onan soń ekinshi kózimen taǵy bir barlap alyp, jeýge kelmeıtinin bilgendeı, bir mezet únsiz múlgip qaldy, Sýk doktor jeýge keletin jáne jeýge kelmeıtin eki boligimen qosylyp, túgel boıymen taýyqtyń sana-sezimine ornaǵan edi, taýyq óziniń kimmen saýdalasyp turǵanyn aqyry bilgendeı boldy. Keıin ne boldy, ony kezi kelgende Sýk doktordyń ózi aıtatyn bolady.
Chıralev(VII-XI ǵasyrlar) Dýnaı ózeni alabyndaǵy, Iýgoslavıa shekarasy ishinen arhelogtar baıqaǵan orta eski ǵasyrlarǵa jatatyn úlken qorym. Arhelogtar bunyń ishinde jatqan qańqa ıeleriniń qaı shahardan kelgenin áli kúnge anyqtaı alǵan joq, Chıralev barqynyna bul múrdelerdiń qalaı kómilgeninde bilmeıdi. Biraq, qazba barysynda tabylǵan qosa kómilgen zattarǵa taldaý jasaǵanda, bul buıymdarda Avarlar men ejelgi Parsylar İstetken buıymdardyń ereksheligi bar ekendigin bilýge bolady. Moladan taǵy bir qydyrý ulaspaly jeti shyraǵdan sýreti kezdesedi (jeti shyraq jaratýshynyń jeti kúnde aspan men jerdi jaratqanynyń tóleýinde tur, ejelden beri ıýdaızmniń abzal esimi sanalady) taǵy da talaılaǵan evreılerdiń nyshandyq zattary men Ybyraı tilinde bádizdelgen oıma jazýlar da bar. Qyrym túbegindegi Hersonnan tabylǵan bir arhelogıalyq qazbadan da ulaspaly jeti shamdal tabylǵan, formasy Chıralevtan tabylǵan shyraǵdanmen egizdiń syńaryndaı. Arhelogtar soǵan qarap bylaı qorytyndy shyǵarǵan: Novısattyń mańaıynan( Chıralev turǵan jer) tabylǵan qurnaq – ornaǵa qaraǵanda, bylaıǵy jurt aıtqandaı, bul jer Avarlardyń eski jurty ǵana emes, taǵy bir ulys, Ǵundar kelýden ilgeri, Pannonıa ańǵarynda jasaǵan bolýy múmkin. Bulardan syrt, mamandar keıbir qoljazba kitaptardyń juqanasyn da tapqan, Bello patshanyń estelikshisi (orda hatshysy) jáne Andalýsıalyq Abdýl HamıtI-diń aıtýynsha, ózen saǵasyndaǵy bul ólkede Túrikterdiń zaýzaty turǵan eken (Ismaıyl taby), taǵy bir aıtylymda olar Hersonnan kelgen rýlardyń zaýzaty delinedi. Osynyń bári aınalyp kep myna bir aqıqatty aıqyndaıdy: Chıralev qorymynda jatqandardyń bir bólimi ıýdaızmge shoqynǵan Hazarlar. Salýo Sýk doktor arhelog ári arab til-mádenıetin tanýshy maman retinde, Chıralev qorymyn alǵash ashqandardyń biri sanalady. Ol qaıtys bolǵannan keıin adamdar ol jazyp qaldyrǵan osy qorymnyń baıqalýyna qatysty jazbalaryn tapqan. Bul shaǵyn jazba Chıralevtyń tabylý jaǵdaıyn ǵana sharpymaı, osy bir arhelogıalyq jurtqa qatysty ár túrli uqsamaǵan kózqarastardy da estelikke alǵan. Ol bylaı dep jazǵan: « Chıralev qorymyna jerlengender kimder degenge kelgende, qaısysynyń aıtqanyna ılanaryńdy bilmeısiń, vengrler olardyń vengr, bolmasa avar bolýyn úmit etedi, ıýdaılar ıýdaı bolýyn qalaıdy, musylmandar muńǵul bolsa eken deıdi, biraq, eshkim de olardyń hazarlar bolýyn qalamaıdy. Alaıda, olar talassyz hazarlar... molanyń ishi tolǵan ejire synyqtary men yzbosh berishti shamdal qaldyǵy, ıýdaılardyń yrymynda, bir ejireniń shaǵylýy bir adamnyń jan tásilim etkenin, joǵalǵanyn bildyredi. Shynynda myna molaǵa kómilgender sonaý bir zamanda osynda ólip, tuqymy quryǵan hazarlar.»
Maǵaýıa Ábý Kabr doktor ( 1930-1980) arabtyq Ybyraı tili mamany, Kaır ýnversıtetiniń profesory.
Jaqyn shyǵys óńirindegei dinderdi salystyra zertteýmen aınalysady. ıerýsalımdegi bir ýnversıtetti bityrgen. Amerıkada doktorlyq dısertasıasyn qorǵaǵan, dıssertasásynyń taqyryby: « XIX ǵasyrdaǵy ıspanbıalyq evreılerdiń eski pálsapasy jáne jamys qalam husnıhat oqytýy» edi. Ol bir tulǵasy zor, beli jýan jan bolatyn, jaýyrynynyń keńdigi sondaı, bir jaq shyntaǵy ekinshi shyntaǵyna jetpeıtin. Ol evreı Halevıdiń kóp óleńin jatqa soǵatyn, ol Daýbomanýjdyń 1691 jyly shyqqan«Hazar sózdigin» qazirgi kúnde de álde bir eski kitap dúkeninen taýyp alýǵa bolady dep qaraıdy. Osy qorytyndysyna dálel tabý úshin, XVII ǵasyrdan ber3 qaraıǵy osy kitaptyń basyp-taratylýyna qatysty barlyq oqıǵalardy yspattap, kemeldi de senimdi kitap tizimdigin qurastyryp shyqty, osy kitaptyń ár nusqasynyń deregin zerdeledi, kuny joǵalǵan, saqtalyp qalǵany tym az, ol jurttyń bári joǵalyp ketti dep esepteıtin osynaý sózdiktiń kem degende eki nusqasynyń áli de bar ekendigine qorytyndy shyǵarǵan. Osy saqtalyp qaldy degen eki nusqanyń da qaıda ekendiginiń jip ushyn taba almasa da, qajymaı-talmaı, asqan shógeldikpen jalǵasty izdeýde. Onyń ónernamalyq qýaty asa bir qarqyn alyp, osy sózdikke qatysty úsh myń kitaptyń ındeksin bastyryp shyǵarǵan shaqta, 1967 jyly ızraılmen egıpettiń soǵysy bastalyp ketti. Ol egıpet áskerine ofıser boldy, qyzyl-qyrman, qan maıdanda boldy, jaralanyp tutqynǵa tústi. Áskerı qosynnyń materıalyndaǵy aıǵaqqa negizdelgende, onyń basy men uly denesiniń kóp jeri jaralanyp, turmyǵy turmaıtyn bolyp qalǵan eken. Ol elge qaıtarylǵarnda, betine tap bir oramal baılap alǵandaı-aq, ajarynda abyrjı qystyqqan kúlkiniń taby turdy. Ol meımansaraıǵa túse salyp, ústindegi áskerı formany sypyryp tastap, mys aınadan tuńǵysh ret denesindegi jaraqattardyń izin kórdi. Jaraqattardan sary shymshyq sańǵyryǵynyń kúlimsi ıisi shyqqandaı bolady. Ol óziniń endi qaıtyp áıeldermen birge jata almaıtynyn túsindi. Kıimin naýmez qımyldap kıe turyp, «otyz neshe jyl asbapshy boldym, ár kúni tamaq istedim, aqyry óz denemdi materıal etken qýyrmashty da qýyrdym; bolkashy da boldym ǵoı, ıleýli nanǵa da aınalǵam, men ózim unatqan, ózim peıil bolǵan qamyr boldym, oılamaǵan jerden, taǵy bir aspaz paıda bola ketti, qolynda tutyp alǵan qyńyraǵy bar, kózdi ashyp-jumǵansha ol menen buryn-sońdy bolmaǵan basqa bir qýyrmash jasady, men ózimdi ózim de tanymaı qaldym. Mine endi qudaıdyń apaıymyn, bolmysta bolmaǵan, jalǵan pende boldym!» – dep oılady.
Sodan keıin ol mysyrdaǵy úıine barǵan joq, ózi sabaq beretin ýnversıtetke de qaıtyp bas suqpady. Aleksandrıa aılaǵyndaǵy ákesinen qalǵan ıen úıde turyp qaldy da, kúnderin qarbalastyqpen ótkize berdi. Aýadaǵy aqshyl kóbirshikter balyq jelbezeginen shyqqan kóbikterdeı-aq bashpaılaryna soǵylyp, onan keńistikke qaraı qalyqtap ketetinine qaraıdy da otyrady. Ol óz denesiniń túkterin kórer kózden jasyryp, aıaǵyna bádaýılerdiń súıretpesin ilip alatyn boldy. súıretpeniń izi dál at tuıaǵynyń izinen aýmaıdy, qaı kúni túnde badanadaı-badanadaı bolyp jańbyr jaýdy, ol jańbyr daýsyn tyńdap jatyp, aqtyq túsin kórdi, sosyn túsinde kórgenderin jipke tizgendeı etyp hatqa túsirdi: eki áıel shaǵyn meńreýden qashyp shyqqan kishkentaı ańdy kórip qaldy, túginiń reńi tógile qubylady, qyldyryqtaı eki aıaǵyna jalǵasqan tabandary dalapty aıamaı jaqqan boıaýly bet sıaqty eken. Álgi ań joldan ótpekshi bolǵan edi, eki áıel: «qarańdar, mynaý...» ( olar onyń atyn atady!) onyń bir uıalasy óltirilgen nemese uıasy búldirilgen. Qorqynysh onyń apanynyń keskinin ózgertip jibergen, tipti de kórkem bolyp ketken. Qazir oǵan bir kitap, bir qalam jáne azyraq jemis tosabyn berip edi, ol oqı bastady, taǵy birdemeler jaza bastady, biraq ol jazýdy qaǵazǵa emes, gúldyń shoǵyna jazdy...
Bul Ábý Kabr Maǵaýıa doktordyń túsi. Ekinshi kúni keshte, taǵy da dál sondaı tús kórdi, biraq, ol birinshi kúny tús kórgendeı, álgi kishkentaı ańnyń atyn esinde ustaı almady. Sosyn keıin, qashyqtan jáne jaqynnan túsinde kórgen tusyn qaıtalaı esine túsirdy. Aldymen keshe túnde kórgen túsin esine aldy, onan soń aldyńǵy kúni kórgen túsin oıyna túsirdi. Oǵan jalǵastyryp onyń arǵy kúni kórgen túsin de esine túsirdi, osy retpen qýarlap otyryp, tutas bir jyl boıy kórgen tústerin osy túny túgeldeı jipke tizip shyqty. Otyz jetinshi túngi túsine kelgende, óz jumysynyń jaqyn arada zor tabyspen márege jetetinin kórdi, sonaý shalǵaıda qalǵan bala shaǵynda kórgen túsiniń aınymaı qaıtalanýy edi bul, al ol oıanǵan kezde, osy kórgen tústeriniń bir de biri esinde qalmaıtyn. Ol túsinde er kútýshisi Asylannyń saqalymen tarelke súırtkenin, qar jaýǵanda ǵana ol jaraqqa otyratynyn, jalań aıaqtarymen qamyr ılegenin, ár bir áreketteriniń 37 jasyndaǵy doktordyń ózinen aýmaıtyndyǵyn kórdi.
Onyń túngi ýaqyttary, hazarlardyń ýaqyty ısáqty edi, ómiriniń kómbesi miriniń qaraqshysyna qaraı keri aǵady, qazirgi kezde zaý shegine de jetip qoıyp edi. Osydan bastap ol qaıta tús kórmedi. Ol mynaý fánı dunıeniń kúnasynan at kekilin kesisip, úr jańa turmysqa qol artqandaı, ár kúniniń keshin «Ólekshin qabaqhanasynda» ótkizetin boldy...
«Ólekshin qabaqhanasynda» oryndyqqa ǵana aqy alynady, sharaphana eshqandaı tamaq, eshqandaı sýsyndyq satpaıdy, din men ǵylymnyń ıtshe timiskilegen múrıtteri osynda ózderi ala kelgen tamaqtary men araqtaryn ishý úshin, bolmasa, kópke ortaq as shyrasyn qoralaı otyryp, qorylǵa basý úshin keledi. Sharaphana adamnan bosamaıdy, biraq eshkim eshkimdi tanymaıdy. Barlyq aýyz qımyldap otyrǵanymen, esh adam soılemeıdi. Qabaqhanada araq sóresi, as úı, mańǵal, tabaqshy degender atymen bolmaıdy. Esikte tek oryn aqysyn jıatyn jalǵyz adam otyrady. Maǵaýıa «Ólekshin sharaphanasyndaǵy» qonaqtardyń ortasyna kelip jaıǵasyp, naıyn sora otyryp, oılanatyn ýaqytty qaıtkende qysqartýǵa bolatynyna qaıta-qaıta mashyqtanady, ár qandaı oıdy oılaýǵa jumsaıtyn ýaqytyn bir temeki tartymǵa ketetin ýaqyttan asyrmaıdy. Ol kóńirsigen aýany juta otyryp, mańyndaǵy eldyń «eski dambal» atalyp ketken qarmany nemese júzim qosylǵan kady syqpasyn qalaı qomaǵaılana asaǵanyna, olardyń ár asaǵan saıyn ózderi ala kelgen tamaqtaryna qalaı qyjyrta qaraıtyn kóz janarlaryna, saýsaqtarymen tisterin tazalaǵanyna, uıqydaǵylardyń qalaı titireıtindigi men kıimderiniń tysyraıa qaqyraǵanyna qaraıdy da otyrady.
Olardy baqylaı otyryp, bir jaǵynan oıǵa batady: bunyń ózine jáne analarǵa táýeldá ár bir qas qaǵym sátter, álde qashan ótip ketken yqylymdardyń ýaqyt qıyndysyn toqtaýsyz talǵajaý etip jatyr-aý. Úıtkeni ótken ýaqyt shyndyqpen kirelesip jatady, ótken kúnder shyndyqtan qýat alady, bul ǵana emes, qýat berer basqa eshqandaı mazmun bolmaıdy. Ótken kúnder degen san-sanaqsyz qas qaǵym sátter ǵoı, sansyzdaǵan ǵasyrdyń uly kerýeninde, osy ýaqyttar san sanaqsyz ertaýyldanady, beıne uqsamaıtyn ǵımarattardyń sansyzdaǵan kirpishteri sıaqty. Biz shyndap nazar salatyn bolsaq, búginniń ózinde sol ótip ketken ýaqyttardy anyq tanyp alatyn edik, quddy jurt qujynaǵan bazardan vıspa dáýiriniń (birinshi ǵasyr) bir dana derqamyn taýyp alǵandaı, satyp alý úshin baǵa kesetin edik...
Bul oılary ony tıytteı de janyn jaı taptyratyndaı sezimge jeteleı alǵan joq. Qaıta myna adamdardy baıyptaı baqylaýy oǵan birtalaı jubanysh syılaǵandaı boldy. Osydan basqa amal da joq edi, tek bir isti ǵana kútýine týra keledi: quddy óziniń olardy aldaǵany sıaqty, bunyń taǵy da basqa adamdardy aldaýyna olardyń jol berýi edi. Osy bir top mazasyz, aýyzdary shaınańdaýdan ámir tappaıtyn adamdar onyń óziniń endigi jańa ómirin tanýyna kómektesti. Olardyń denesinen shyǵyp turatyn kúlimsi ıister kishi azıaǵa deıin qalqyp baratyn edi, degenmen olardyń keıbireýleri ózderin budan da baqytsyzbyz dep esepteıtin. Oılap osyǵan kelgende, onyń jany barahat bir kúı keshti. Meıli qalaı bolmasyn, «Ólekshin qabaqhanasy» Maǵaýıa jóninen aıtqanda, oqshaý bir beıbitshilik aralyndaı boldy. Teńiz tuzymen maıdalanǵan ústelder men balyq maıymen janatyn shyraqtar, sharaphanany óz tirshiligindegi jetpis jyldan góri salqar tarıhty basynan ótkergendeı etip kórsetedi, osynyń bári Maǵaýıa aǵanyń jan dúnıesin tynysh ta beıbit bir kúıge boleıdi. Óıtkeni ol ózimen iligi bar ár qandaı adam men keshken kúnderine qatysty barlyq zatqa endigari tóze almaıtyn bolǵan. Óziniń jeke patentindeı, qazir onyń júregin aınytatyn nárseler osy, ótken kúnderi de tutastaı kútýmen keledi, ózi de álde bir «jartylaı ótip ketken» ýaqyttyń ishine aýyl úı qonyp qalǵandaı, ol aranyń súme tastary men has tastary da bir sheshe, ózge ákeden týǵan apeke-qaryndastar sıaqty, ol aranyń kókekteri de bireýlerdiń jer basyp júretin kúnderin sanaý úshin shaqyratyndaı, ol aranyń ustalary da áli kúnge qos júzdi semser soǵatyndaı...
Ol ár kúny qabaqhanada otyryp, keshki asyna dep sıyrdyń ne qoıdyń qulaǵyn jegennen keıin, ákesiniń ómiriniń sońynda qaıta aınalyp soǵyp, zildeı qulyppen shegendep ketken úıine qaıtyp keledi, sosyn ol arada taý bolyp úıilip jatqan HİH ǵasyrdyń sońynda Aleksandrıa aılaǵynda shyqqan aǵylshyn, álde fransýz tilderindegi gazetterdi aqtarystyryp, tún ortasyna deıin otyrady. Ol baqshalap qınaǵan katolkterdiń ústine otyrady, osylaı otyrsa, etke meldektep alǵannan keıingi býazyǵan qarańǵylyq ishine túsip ketkeı sezimge keledi, sóıte otyryp asa bir ashqaraq qyzyǵýshylyqpen mynaý eski gazetterdi oqıdy, óıtkeni eski gazetterdiń ózimen eshqandaı iligi joq bolatyn. ásirese jarnamalarda bundaı múmkindik tipti de bolmaıtyn.
Ol ár túni álde qashan o dúnıelik bolyp ketken belgisiz bireýlerdiń jarıalaǵan jarnamalary men qulaqtandyrýlaryn oqıdy, jasy budan álde qaıda kári, eski jyldardyń shańyna kómilip qalǵan bundaǵy áripter óz maǵynalaryn álde qashan joǵaltyp bolǵan. Osy bir sarǵaıyp ketken gazetterde, jel-quz aýrýyna shıpa bolatyn fransýzdyń shyryn sharabynyń jarnamasy, erler men aıelderdiń aýyz shaıqaıtyn sýyn saýdalaý týraly jarnamalar bar edi. Avgýsta Zegler degen avstrıalyq shyǵarǵan jarnamasyna: ol ashqan shıpahana aspaptaryn, shıpagerler men kindik analar qoldanatyn buıymdardy arnaýly satatyn dúkende asqazan buzylýýdy emdeıtin dári, vena tamyry buralǵan naýqastar kıetin uzyn qonysh baıpaq jane jel toltyrylǵan ultaraq satylady dep jazypty... taǵy bir búrkenshik at qoldanǵan qarıdar aqshasyn bólip tóleý jolymen bir evreıdiń janyn satyp alamyn depti, onyń ústine eń tómen dárejeli qaımana bireýdiń jany bolsa dep anyq eskertip qoıypty. Taǵy bir ataǵyn at kótere almaıtyn sáýletshi habarlandyrýyna: qojaıynnyń shertoj bobasy boıynsha aspanǵa, bylaısha aıtqanda ujymaqqa, ol ushyn sáýletti saıajaı salyp beretindigin, baǵasynyń tym arzan ekendigin, tek qojaıynnyń ólerinen buryn saıajaıdyń kiltyn ózine berip ketýin jazypty, satyp alýshy talon boıynsha barlyq somanyń esebin japsa, kiltin qolma-qol ala alatynyn, alaıda, aqshasyn qurylys salýshyǵa tólemeı, qaıta, mysyrdyń qala kedeılerine tóleıtinin jazypty. Bulardan basqa, shyryn aıda shash túsýdi emdeý týraly jarnama, sıqyr sóz satý týraly jarnamalar bar edi, saıtan sóz satam deýshi, satyp alýshynyń qalaýyna saı, ol sózdi kesirtkige nemese bir shoq aıgúlge aılandyryp beremin dep jazypty, áýeli paıdasy quıylyp turǵan jalpaq jerdi tanadaı tanapqa aılandyratynyn, osy bir teńgedeı jerden ár jyldyń kókek aıynyń úshinshi jumasy kúni aıdyń kempyrqosaǵyn kóre alatynyn aıtypty. Taǵy bir ákeli-balaly ronnılar seriktigi degen seriktik jarnamasyna bylaı jazypty: ár qandaı bir aıel zaty kıim-keshegim taza, bıt-búrgeden ada bolyp, bezeý-bóritkennen, sekpil-daqtan arylamyn dese, seriktigimizdiń opa-dalabyn jaqsyn, sonda arý qyzǵa aınalyp shyǵa keledi. Taǵy bir habarlandyrýda bylaı delinipti: bir júris jasyl sháı demdeıtin ydys bar, tulǵasyna qarasańyz shójelerin ertken parsy mekıeninen aýmaıdy, satyp alýshylar jetinshi áýlet ımamnyń denesinde ýaqyttyq qonaq bolǵan rýhtyń bir tal sharasyna ıe bolady...
Neshe túrli seriktikterdiń, saýda saraılarynyń, dúkenderdiń attary men adresteri ótken ǵasyrdan qalǵan osy bir eski gazetterden tabylady, osynaý seriktikter, saýda saraılary, dúkender álde qashan joq bolǵan, saýdalary da kelmeske ketken, al, Maǵaýıa bolsa osybyr quryp joǵalǵan eski dúnıeniń ishine shym batty, ózi jolyqqan náýbet pen qaıǵyǵa bulardyń eshqandaı iliktestigi joq edi, osylardyń arqasynda ol óziniń jańa qoǵamyn qutqaryp qalǵandaı boldy. 1971 jyldyń bir keshinde, Maǵaýıa doktor ár bir tal tisin jeke-jeke áripterge ózgerip ketkendeı sezindi, sosyn otyrdy da, 1896 jylǵy bir habarlandyrýǵa jaýap jazdy. Marqandaı baspasha áriptermen osy bir tapsyrys berý hatynyń konvertine álde bir seriktiktiń aty men adresin jazyp, pochtadan salyp jiberdi, al bul seriktik XVIII-XIX ǵasyrdyń ózinde-aq Aleksandrıa kemejaıynan joǵalyp ketken bolatyn. Sóıtip ol bir qaýym hat jazyp, dereksiz mekenge salyp jibergen edi, bir kúni tańerteń, oılamaǵan jerde hat tapsyryp aldy. Beıtanys adam hatynda Maǵaýıa doktordyń hat arqyly tapsyrys etken, jarnamada aıtylǵan, fransıada óndirilgen «tolor» markaly otbasylyq buıymdarǵa óte qanyq ekenin, ókinishtisi, qazir qolynda bul buıymdardy satý uqyǵynyń joq ekendigin, biraq basqa zattardy jetkizip beretyndigin aıtypty. Aıtqanyndaı, ekinshi kúni tańerteń osy hatta aıtylǵandaı bir boıjetken men taǵy bir toty Maǵaýıanyń úıine keldi, ekeýi qosylyp aǵash ultandy jaı taban kebis týraly ándi qosylyp shyrqap berdi. Onan keıin toty jalǵyz bir án aıtty, biraq qandaı tilmen aıtqanyn Maǵaýıa bile almady. Maǵaýıa qyzdan ekeýiniń qaısysynyń satylatynyn surady, ol: «ózińiz tańdańyz»,- dedi. Maǵaýıa
