Kıev eldiń shyǵysyndaǵy reseıshil separatıstermen bitimge kelmedi, Reseı men Ýkraınanyń qarym-qatynasy jaqsarǵan joq. Al kınoteatrlar Stalın uıymdastyrǵan asharshylyq – Golodomor týraly jańa kınony kórsetýge daıyndalyp jatyr.
Bitter Harvest (İbilistiń egini) fılmi negizinen ǵashyqtar taǵdyryn sıpattaıdy, oqıǵa sovettik Ýkraına kezinde osy elde bolǵan asharshylyq tusynda órbıdi. Revolúsıany kórsetpegeni bolmasa fılm «Dáriger Jıvago» oqıǵasyna uqsas. 1930 jyldary mıllıondaǵan adam opat bolǵan Golodomor qyrǵyny áli kúnge deıin eki eldiń qarym-qatynasyna kóleńke túsirip keledi.
Ýkraına úkimeti men reseıshil separatıster tórt jyldan beri soǵysyp keledi: Ýkraınanyń shyǵysynda 9750 adam qaza tapty, Reseı Qyrym túbegin basyp aldy. Jańa fılm osyndaı shıelenis kezinde jaryq kórdi, endi AQSH pen Ulybrıtanıada bul fılm osy aıdyń sońynda kórsetilmek.
FILMDİ TÚSİRGENDER
Kanadalyq-ýkraınalyq rejıser Djordj Mendelúk «fılm negizinen mahabbat hıkaıasyn baıandaıdy. Dáriger Jıvagonyń qurmetine túsirdik dese de bolady, negizgi taqyryp – ǵashyqtardyń taǵdyry, basty maqsat Golodomordy kórsetý emes» deıdi. Aıta keterligi, Mendelúk 1980 jyly «Prezıdentti urlaý» atty saıası trıller túsirgen bolatyn.
Maks Aırons, Samanta Barks jáne Terens Stemp tárizdi brıtanıalyq akterler oınaıtyn fılmde sovettik basshy Stalınniń basqarýymen jasalǵan asharshylyq komýnıstik bılikti nyǵaıtýǵa baǵyttaldy dep sıpattalady, ýkraınalyqtar ony genosıd dep sanaıdy.
«Fılm basqa ólshemdi qamtıdy, ol jerde Stalın týraly, onyń asharshylyqty qoldan jasaǵany týraly aıtylady, biraq qazir de sondaı jaǵdaı qaıtalanyp otyr. Qyrymǵa basqynshylyq jasaý, Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy jaǵdaı - tarıhtyń qaıtalanǵany» deıdi Mendelúk.
Fılm sharýa jigit pen onyń qyzy týraly. Jigit ǵashyǵymen qosylýdy qalaıdy, biraq Qyzyl armıanyń qatal zańy, eldi qyrǵan asharshylyq, Sibirdegi eńbek lagerine jer aýdarý, t.b. tarıhı oqıǵalar eki jasqa kedergi bolady. Fılmniń oqıǵasy eldi asharshylyq ábden tıtyqtatqan 1933 jylmen aıaqtalady.
Fılmniń taǵy bir avtory Rıchard Bachınskıı Gýver 1999 jyly Ýkraınaǵa alǵash saıahattap barǵanda kıno túsirý týraly oılanady. Ýkraınalyq emıgranttardyń ekinshi býyny sanalatyn 59 jasar Bachınskıı Kanadada týyp-ósken.
Ýkraınalyq ımıgranttyń qyzyna úılengen akter ári prodúser 2004 jyly "qyzǵylt-sary" revolúsıaǵa qatysqan bolatyn. Sol kezde tarıhı otanynyń kóp zardap shekkenin, al Golodomor týraly fılmdi eshkim túsirmegenin estıdi.
2008 jyly Kıevke kóship kelip, sheneýnikterge fılm túsirgisi keletinin aıtyp, qarjylyq kómek suraıdy. Biraq ol kezdegi premer-mınıstr Vıktor Ianýkovıchtiń úkimeti de, eldegi aýqatty kásipkerler de kómektesýge nıet bildirmeıdi.
Batys elderiniń turǵyndary Stalınniń jaýyzdyq áreketterin bilýi kerek, onyń ústine qazirgi Ýkraına men onyń basyndaǵy jaǵdaıdy meńzedik.
2001 jyly Bachınskıı-Gýver Torontodaǵy ınvestor, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde ata-anasy Lvovtan qashqan Ian Ignatovıchke jolyǵady. Investor fılmge qajetti 21 mıllıon AQSH dollaryn tolyqtaı kóteredi.
«Batys elderiniń turǵyndary Stalınniń jaýyzdyq áreketterin bilýi kerek, onyń ústine qazirgi Ýkraına men onyń basyndaǵy jaǵdaıdy meńzedik» deıdi Ignatovıch.
Fılmge 12 túrli senarı jazylǵan, avtorlar qajetti nusqany tańdaǵan soń 2013 jyly túsirilim bastalǵan. Ýkraına aýylyn kórsetetin jerleri Kıevtiń mańyndaǵy Pırogovo etnografıalyq mýzeıinde túsirilgen.
Basty keıipkerdiń dosynyń rólin somdaıtyn ýkraınalyq akter Aleksandr Pecherısa jaýapkershilikti qatty sezingenin aıtady. «Golodomor týraly kitaptan emes, atam men ájelerimnen estidim. Ýkraınanyń jeri shuraıly bolsa da halyq aıaq astynan asharshylyqqa uryndy» deıdi akter.
GOLODOMOR TÝRALY PİKİRLER
Sovet Odaǵynyń astyq óndiretin elderiniń kóbin qamtyǵan asharshylyq týraly kóptegen pikirler bar. Ýkraınadaǵy ashtyqtyń qoldan jasalǵanyn sovettik kezeńde sybyrlap aıtsa, 1991 jyly táýelsizdik alǵan soń bul taqilettes pikirler ashyq aıtyla bastady. Ondaı pikirlerdiń bir parasy «Stalın basqarǵan polıtbúro táýelsizdikti kóksegen ýkraınalyqtardy janshyp tastaý úshin ádeıi istedi» degenge saıady.
Golodomor jaıly Bitter Harvest fılminen alynǵan kadr.
Sonyń saldarynan ýkraınalyqtar basqa sovettik respýblıkalarmen salystyrǵanda kóptep qyryldy: derekkózder 2,4 mıllıonnan 7,5 mıllıonǵa deıin adam óldi desedi (budan da kóp sandy ataıtyndar bar).
Sovettik bılik asharshylyq qurbandarynyń sanyn azaıtyp kórsetti, biraq SSSR tarar aldynda tarıhshylar onyń sebebi men saldary týraly ashyq aıta bastady. Biraq reseılik sheneýnikter áli kúnge deıin «asharshylyqty qoldan jasady» degen pikirmen kelispeıdi.
Iel ýnıversıtetiniń tarıhshysy, 2010 jyly shyqqan «Qanǵa boıalǵan dala: Gıtler men Stalınniń arasyndaǵy Eýropa» kitabynyń avtory Tımotı Snaıder «Bul - sovettik tragedıa: sender Reseıge aıryqsha kóńil bólesińder, Ýkraınany moıyndamaı turyp qazaqtardyń da ashtyqtan qyrylǵanyn aıtý kerek» deıdi.
Sońǵy jyldary Vladımır Pýtın basqarǵan Reseı úkimeti sovet tarıhyn (sonyń ishinde Stalındi) aqtap alýǵa tyrysyp jatyr, tipti jantúrshigerlik jaıttardy izgilik sharasy etip sıpattaýǵa tyrysady. Mysaly, Reseıdiń mádenıet mınıstri Vladımır Medınskıı sovettik kezeńge synmen qaraýǵa tyrysqandardy aıamaı synaıdy.
2015 jyly ol qýdalaýǵa ushyraǵan sovettik agent týraly brıtan fılmin iske alǵysyz etip synady. Kıno orys tiline aýdarylyp, kınoteatrlardan kórsetýge daıyn edi. Mınıstrlik saıtyna jarıalanǵan aqparatqa súıensek, Medınskıı ýkraına halqynyń ashtyqtan qyrylýyn mysqyldaıdy.
«Fılmde ne kerektiń bári bar: Stalın Ýkraına úshin Golodomor jasaıdy, kún saıyn 25 myń adamdy óltiredi, ashyqqan balalar álsiz qurdastaryn jeıdi, Sovet Odaǵynda adam ólimin tekserýge bolmaıdy, sebebi «bizde adam óltirý joq, ol tek kapıtalızmde bar» dep jazady Medınskıı.
2016 jyldyń qazanynda Kremlge táýeldi «Spýtnık» saıty «Golodomor - Batys elderi nasıstik Germanıa men solarǵa berilgen ýkraınalyq ultshyldar oılap tapqan ótirik» degen sanasyz pikirdi jarıalady.
Ianýkovıch basqarǵan Ýkraına úkimeti 2006 jyly Golodomordy genosıd dep tanydy, bul málimdemeni 20 shaqty memleket qoldaıtynyn bildirdi. Qarashanyń 26-sy resmı túrde «Golodomor qurbandaryn eske alý kúni» dep atalady.
«TARIHI SHYNDYQ AITYLÝY KEREK»
Ýkraınadaǵy asharshylyqty genosıd ataǵandarymen, úkimet músheleri bir pikirde bolmady. Ianýkovıchtiń ózi «asharshylyq qoldan jasaldy» degen málimdemelerdi jumsartýǵa tyrysty. Ol taǵaıyndaǵan sońǵy bilim mınıstri qaza tapqandar sany ulǵaıtylyp kórsetildi dep ultshyldardyń ashý-yzasyn týdyrdy.
Mundaı áreketterdiń toqtaýyna eldegi sońǵy oqıǵalar ǵana áser etip qoıǵan joq. Golodomor týraly fılmder jaryq kórdi, basqa da kórkem týyndylar túsirilip, keń tarap jatyr. Azattyqqa Ýkraınanyń mádenıet mınıstri Evgenıı Nıshýk «Tarıhymyzdy túgendeı bastadyq. Álemdik qaýymdastyq ýkraınalyqtardyń osyndaı qasiretti bastan keshkenin bilýi kerek» deıdi.
Bitter Harvest fılminiń sońǵy túsirilimderi kezinde Ýkraınada dúrbeleń bolyp jatqan. 2013 jyldyń qarashasynda sol kezdegi prezıdent Ianýkovıch Eýropa Odaǵymen seriktes bolýdan bas tartyp, Reseıdi tańdady. Bul sheshimge narazy halyq tórt aı boıy sherýge shyqty, solaısha 2014 jyldyń aqpanynda Ianýkevıch bılikten ketti.
Senarıdiń sońǵy nusqasyn jazýǵa kómektesken Mendelúk fılmdi narazylyq sherýleri kúsheıip turǵan aqpan aıynda túsirip bitkenderin aıtady. Fılmdi jasaýshylar atys-shabys pen sherýge mán bermeı jumys isteýge tyrysqan. Bachınskıı-Gýver fılmniń ıdeıasy on shaqty jyl buryn týǵanyn, sondyqtan osy kezeńge saı kelgeni sáıkestik ekenin eskertedi.
Alaıda Reseı men Ýkraına qarym-qatynasy úshin 1933 pen 2017 jyldardyń aıyrmasy bolmaı tur. «Zamanaýı saıasatty bylaı qoıǵanda, sovettik Ýkraınada úsh mıllıonnan astam adam sumdyq jaǵdaıda óldi, ony ártúrli túsinip, baǵalaýǵa bolady. Biraq aqparattyq soǵys retinde tarıhty joqqa shyǵarý adamgershilikke qaıshy. Orystar da, ýkraınalyqtar da 1930 jyldary bolǵan shyndyqty bilýi kerek, onyń zıany joq» deıdi áli fılmdi kórmegen Snaıder.
Azattyqtyń Qazaq qyzmetiniń qosymsha deregi:
1930 jyldary Qazaqstanda bolǵan asharshylyqqa saıası turǵydan resmı túrde áli saıası baǵa berilgen joq. Keıbir ǵalymdardyń deregine qaraǵanda, Qazaqstanda ashtyqtan qyrylǵandar Ýkraına halqymen salystyrǵanda paıyzdyq turǵydan úsh ese kóp. Máselen, qazaqstandyq tarıhshy Qaıdar Aldajumanov "1926 jylǵy sanaqta 3 mıllıon 350 myńnyń aınalasyndaǵy qazaqtyń 2 mıllıon 100 myńdaıy ashtan óldi (asharshylyq qurbandary týraly zertteýshiler 1 mıllıon men 2 mıllıon arasynda dep ártúrli san aıtady – red.)" degen derek aıtady.
Maık Ekheldiń maqalasyn aǵylshyn tilinen aýdarǵan – Dınara Álimjan.
Azat Eýropa / Azattyq radıosy © 2016 RFE/RL, Inc.
