Birden aıtaıyn! Shyn talanttyń týa bitken darynyna eshkimniń de, eshqandaı shek qoıýyna qaqysy joq. Iá, ıá áńgime bizdiń Dımash jaıly bolyp otyr. Ónerpaz jigittiń ónerine men de esh kúmán keltirmeımin. Tipti, ár bir ánin yjdahattylyqpen tyńdap, yntyzarlyqpen tamashalaımyn. Sóz joq, Qytaıda ótip jatqan «I am singer» saıysynda, hanzýlar úshin tym tańsyq bolyp kelgen joǵary dárejeli óner kórsetip, kóptiń qoshemetine bólenýde. Daýys dıapazonyna tamsanyp, jigitteri tańdaı qaqsa, qazaq balasynyń symbatyna qarap qyzdarynyń silekeıi shubyrýda. Alaıda, másele onda emes. Endi «aıdahar beınelengen» medaldyń arǵy jaǵyn qarastyraıyq.
Qytaı medıa naryǵy, aýdıtorıasy eń kóp álem deńgeıindegi naryqtardyń biri. Osy kúnge deıin 2 mıllıard halqyn, sheteldiń medıa-mádenıetinsiz-aq urshyqtaı ıirip keledi. Óz shoýy, óz juldyzy, óz kınosy, qyl aıaǵy ózine tán Google-ymen, Youtube-y da joq emes. Qysqasy, sheteldik medıa-mádenıetke pysqyryp ta qaramaýǵa da qaýharly. Al barynsha jabyq medıa saıasat ustanǵan Qytaıdyń ishki naryǵyna enýge tek Holywood-tyń aty jer jarǵan fılmderi men álemdik deńgeıdegi olımpıada, fýtbol, oskar, tektes mega jobalardyń ǵana shamasy jetedi. Onyń ózinde elý ret elekten, seksen ret súzgiden ótken materıal ǵana kógildir ekrannan kórermenderine jol tartady. ( Kezindegi saqaldy bıkesh Konchıtany qytaı teledıdary men ǵalamtory betin buldyrlatyp (blur) shyǵarǵanynan habardar bolarsyz). Iaǵnı, Qytaıdy basqa-basqa, medıa-shabýylmen tipti Amerıkaǵa Eýropa qosylyp baǵyndyra almaıtyny belgili. Al Qazaqstan sekildi 16-aq mıllıon halqy bar, jas, derbes medıa-mádenıettiń, derjavalar úshin «desert» qurly da quny joq. Onsyz da, ózge mádenıetti sińirýge beıimi basym qazaqtyń qazirde Amerıkanyń fılminsiz, Eýropanyń mýzyka mádenıetinsiz, Túrik pen Káristiń serıalynsyz, jarty medıamyz qańyrap qalatyny haq. Bular jetpegendeı, endi Qytaı da bizge kirise bastady. Kezinde-aq kirisken bolatyn, alaıda buǵan deıingileri sátsizdikke ushyrady. Aıtpasa sózdiń atasy óledi, ras! Dımash qatysyp jatqan «I am singer» saıysynyń Qazaqstanda úzdiksiz kórilim jınaýy nege ákelip soǵatynyn birneshe sebeppen atap óteıin.
1. Qytaı bir ónerpazdy saıysqa tartý arqyly, on mıllıon kórermendi de artynan birge alyp ketti. Ol qalaı?! Dımashtyń óner kórsetkenin kórgisi kelgen ár qazaq, mindetti túrde Qytaı kolorıtine toly shoýdyń úzindisin kórip shyǵady. Tipti báz bireýler, tolyq nusqasyn da tamashalaıdy. Osy kúnge deıin qytaı mádenıetinen sýsyndamaǵan kórermen úshin bir-eki baǵdarlamadan keıin atalmysh shoý múldem tańsyq emes bolyp shyǵa keledi. Tipti, bul maýsymdyq shoý aıaqtalyp, kelesi jyly múldem qazaq qatyspaǵan «I am singer» bastalsa da, Qazaqstandyqtardyń ishinen, Qytaı shoýyna kózi úırenip qalǵandyqtan, ǵalamtordan izdep taýyp ta qaraıtyndar endi mindetti túrde tabylady. Tipti kóptep... Sebebi bizde dál sondaı sheber uıymdastyrylyp, sheber túsirilgen shoý joqtyń qasy. Ony Qytaıdyń «I am singer» jobasyn tamashalaǵan sátte-aq baıqaýǵa bolady. Shynymen, kórip otyrǵan kózińiz kásibı jasalǵan kadrlar men montajdan «medıa-orgazmdy» sezinedi. Iaǵnı bul da azdap esirtkige uqsap qalatyn nárse. Alaıda, esirtkiden de jaman jeri shoýdy tamashalaý sýtegin... Qysqasy, Qytaı eń aldymen belgili bir mólsherde bizdiń halyqtyń arasynan-aq óz aýdıtorıasyn lezde qalyptasyryp aldy.
2. «I am singer»-di tamashalap otyrǵandardyń ishinde jas ta, kári de bar. Dál qazir Qytaı oıǵa alǵan medıa shabýylǵa tótep bere alatyn, aqyl toqtatqan sanaly kórermenmen qatar, sanasy endi jetilip kele jatqan jetkinshiktiń de bary belgili. Álbette, ózge ulttyń naqyshyna toly shoý, jas jetkinshek úshin aıtarlyqtaı áser etedi. Onsyz da, orys pen amerıkandyq kolorıtke ulttyq ımýnıteti tótep bere almaǵan qazaqtyń búldirshini endi azıattyq kelbeti ózine uqsap qalatyn qytaı mádenıetin tez-aq sińirip alady. Tipti, qyzyǵýshylyǵy oıanyp ketip júrse, «I am singer»-dy bylaı qaldyryp, basqa da medıa-materıaldaryn izdep-taýyp, kóre bastaıdy. Elikteıdi, uqsaǵysy keledi, uqsap baǵady. Al sońynda Qytaı medıa-mádenıetiniń tap-taza tutynýshy ókili bolyp shyǵa keledi.
3. Qytaı erteli-kesh jolyn taýyp, bizge shúıligedi degen úreı bar-dy. Alaıda bir eldiń 100 paıyzdyq aýdıtorıasyn bir sátte jınaqtap alý, China medıa-mamandary úshin aıtýly jeńis. Dese de, 16-aq mıllıon halqy bar Qazaqstan kórermenin beri qaratý Qytaı úshin aıtarlyqtaı jetistik emes dep te oılarsyz. Alaıda jalpylama kórsetkishke saı, aǵylshyn tiline shorqaq Qytaı medıasy álemdik naryqqa emin-erkin kire almaıtyny belgili. Al ózge álem derjavalarynyń medıa-mádenıetin qanyna tolyqtaı sińirip úlgermegen qazaqty óz baptaýlaryna saı, ózgertýge taptyrmas múmkindik alý, rasymen de, Qytaı úshin qýanarlyq nárse. Qysqasy, ózimizge tán medıa-prodakshndy aıaqqa turǵyza almaı jatqan sátte, ózgege tán mádenıetti ustanyp, kete barýymyz ǵajap emes.
4. Qytaı Dımashty óz sahnasyna shyǵarýdan buryn da óte kóp oılandy, árıne. Jeti ret ólshep, bir ret kesýge daǵdylanǵan «Jýńgo» medıasy, bir esepten, osy sátte asqan táýekelge baryp otyr. Ózge eldiń ónerpazyn óz sahnasyna shyǵaryp, óz shoý-bıznesinde erkin kósilýge múmkindik berýiniń ózinde de úlken mán bar. Birinshiden, eger Dımashtyń ornynda eýropoıdtyq, ne bolmasa negroıdtyq násildegi ónerpaz bolǵan jaǵdaıda, Qytaı dál osyndaı qadamǵa barmas edi. Sebebi, ózge násildi dáripteý, «qysyńqy kóz» azıat Qytaı úshin naǵyz aqymaqtyqqa tán. Óziniń, «tfaı-tfaı», týa bitken 2 mıllıard kórermenin bir sátte ózge mádenıettiń kóshine qosyp bere salý – basqa-basqa, Qytaı isteıtin is emes. Al Dımash Qytaı mádenıetiniń barlyq talaptaryna saıma-saı keldi. Sol sebepti de eshteńeden seskenbeı, emin-erkin áreket etýiniń syry osynda. Kezinde «Orda» toby Reseı shoý-bıznesine kirýge nıet bildirgen sátte orystar toptan azıat násildi eki jigitti alyp tastap, onyń ornyna eýropa násildi úsh orys jigitti qosyp, óz kolorıtterine ólshep baryp qana óz sahnasyna shyǵarýǵa kelisken. Munyń ózi de Reseıdiń óz mádenıetiniń buzylmaýyna alańdaýshylyǵy bolyp tabylady. Naqtyraq aıtsam, Qytaıdyń bizdiń ónerpazdy ulyqtaı qalýynyń astarynda aıqyn maqsattyń jatqany beseneden belgili.
5. Sońǵy tarmaqta Qazaqtyń qazirgi ulttyq medıa-naryǵyna toqtala keteıik. Postkeńestik elderdiń ishinde Reseıden keıingi jaqsy damyǵan bizdiń naryq, osy kúnge deıin belgili bir deńgeıge jetip qaldy, ras. Ásilinde, 16 mıllıon halyqty «naryq» dep ataý qıyn. Dese de, shoý bıznesimizdiń órkendeýine toı bıznestiń qosqan úlesi orasan. Sol sebepti de ánshilerimiz shalqyp, bıshilerimiz balqyp ómir keship júr. Áńgime toı bıznes ókilderi jaıly bolyp jatyr. Deı turǵanmen toıǵa «qoı» dep aıta almaımyz qazirgi sátte. Jaqsy bolsa da, jaman bolsa da, sol toı bıznes ókilderi ulttyq kalorıtke toly mýzyka mádenıetiniń irgesin qalap, ińirin jaýyp jatyr. Alaıda, otandyq mýzykaǵa jańalyq ákeldik dep keýde qaqqan «91» sekildi jas toptardyń da arǵy maqsaty aıqyndalyp qaldy. Negizgi prıorıteti bizdi sol «Aspan asty» men «Kún shyǵystyń» mádenıetine súıreý. Bizben násildes káris, japon, qytaıdyń medıa-naryǵyn dáripteý. Aınalyp kelgende, dáriptelip te bastadyq. Endi ózimizdiń ulttyq naqyshtaǵy medıamyz aıaqqa turǵanǵa deıin káris, japon, qytaı prodýksıasyn eksporttap, kolorıtin emes, tilin ǵana qazaqshalap, kórermenge usyný trendke aınalady, aıtpady demeńiz. Aınalyp ta úlgerdi. Qalasaq ta, qalamasaq ta, endigi urpaǵymyzkáris-qytaı mádenıetiniń aıqyn qoldaýshylarynyń qatarynan tabylady. Aspanǵa bult tóndirgim joq, alaıda «In-Án» belgilengen úsh basty alyp aıdahardyń qylǵytpaı jutýynyń dál aldynda turǵanymyzdy tilge tıek etkim keldi, bar bolǵany...
Basynda-aq aıtqanymdaı shyn talanttyń týa bitken darynyna eshkimniń de, eshqandaı shek keltirýine qaqysy joq. Áste, men de shek keltirýshilerdiń qatarynan emespin. Jáne eshkimdi de kinálamaımyn. Ásirese Dımashty. Qazaǵymnyń atyn álemge áıgileımin dep, bar yntasy men yntyzarlyǵyn salyp júrgen Dımashtyń da eshqandaı kinási joq bul jerde. Kerisinshe, Dinmuhamedteı birtýar ónerpazdyń basqa emes, qazaqta týyp, qazaqqa tán ekendigine shyn máninde qýanyshtymyn. Sátin salsa, áli de talaı óner dodalarynda kók baıraqty barynsha bıikke sharyqtatatynyna kámil senimdimin. Solaı bolǵaı!
Tursynbek Yqylas
