Ókinishke oraı, búginde úılený ońaı, ajyrasý odan da ońaı bolyp barady. El ishinde shańyraqtyń shaıqalyp, bosaǵanyń berik bolmaýy ózekti máselege aınaldy. Aırandaı uıyǵan, tatý-tátti qazaq otbasylarynyń sany jyl ótken saıyn kemip bara jatyr. Búgin úılenip, erteń birin-biri talaq etip jatqan jas jubaılardyń qatary kún sanap kóbeıip keledi. Muny statısıka da, bilikti de bilimdi psıhologtar da rastaýda. Osy jaıt mazalap, «Otbasy.kz» otbasylyq esendik ortalyǵynyń dırektory ári psıholog, óz isiniń mamany Myrzabaev Erjan Qýandyqulymen suhbattasqan bolatynbyz deıdi «Qazaqstan-Zaman» gazetiniń tilshisi Jangúlim Hafız.
— Erjan myrza, búginde ajyrasýdyń beleń alǵanyn bilesiz, buǵan túrtki bolatyn qandaı negizgi sebepterdi atar edińiz?
— Iá, ajyrasý máselesi elimizde óte úlken problemaǵa aınalyp bara jatyr. Sońǵy kezderi memleket bul máseleni sheshýge tyrysqanymen, áli jetkilikti sharalar jasalǵan joq. Ajyrasý sebepteri óte kóp. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń statısıka komıtetiniń málimetine súıensek, sońǵy úsh jylda nekege otyrýshylar sany azaıyp, ajyrasý jyl ótken saıyn kóbeıip barady. Sonymen qatar, 2015 jylǵy «The Economist» Ulybrıtanıalyq jýrnaldyń statısıkasyna sáıkes, Qazaqstan dúnıejúzinde adam basyna shaqqanda eń kóp ajyrasatyn 10 eldiń ishine kiredi. Bul neni bildiredi? Bul bizdegi otbasy ınstıtýtynyń quldyrap bara jatqandyǵyn bildiredi. Bul — óte úlken problema. Bizdiń zertteýlerimiz boıynsha jastar arasynda sýısıdten Qazaqstan dúnıejúzinde alǵashqy orynǵa kirip bara jatyr. Sapaly otbasy bolmaǵan jerde sapaly urpaq týraly aıtý múmkin emes. Men ózim 13 jyldan beri mektep qabyrǵasynda jumys istedim. Sońǵy bir jyldan beri psıholog bolyp jeke jumys isteýdemin. Mektepte jumys istep júrgende baıqaǵanym — tártibi, úlgerimi nashar oqýshylar tolyq emes otbasylardan shyǵady. Ákesi ne sheshesi joq, ıaǵnı áleýmettik jetimder. Ata-ananyń teń tárbıesin alyp, baqytty otbasynan shyqpaǵan soń, olardyń tártibi nashar keledi. Biz buryn mektepterde bala tárbıesine baılanysty ata-analarǵa arnalǵan semınarlar uıymdastyratynbyz.
Búginde osy otbasy ınstıtýty quldyrap bara jatyr. Bizdiń ortalyqqa kómek surap kelgen jastardan ata-anasy, balalyq shaǵy týraly surasaq, olardyń áke-shesheleri de kishkentaı kezderinde osy problemaǵa tap bolǵan bolyp shyǵady. Sonyń kesirinen olar búgin sapaly ata-ana bola almaı jatyr.
— Atalmysh semınarlar ata-analarǵa qanshalyqty áser etti dep oılaısyz?
— Semınardan keıin ata-analar bizge jeke suraqtarmen kelse, demek olar úshin paıdaly bolǵany. Semınarǵa kelgen 200 adamnyń jartysyna bolsa da suraq týdyra alsaq, ol biz úshin jetistik. Semınardan keıin ata-analardyń jazǵan oı-pikirleri, bildirgen alǵystary, týyndaǵan problemalardyń sheshimin izdep, qosymsha suraqtarmen kelýleri óte úlken jemisin kórsetti. Biz erli-zaıyptylardyń arasyndaǵy qarym-qatynastyń bala tárbıesine qalaı áser etetinin ata-analarǵa jetkizýge tyrystyq. Odan keıin 2015 jyly mektep qabyrǵasynan ketip, Almaty qalasynda osyndaı jeke fırmada jumys istep, portal ashyp, qazir jalpy qoǵamǵa, halyqqa otbasylyq psıholog qyzmetin usynyp jatyrmyz.
— İzgi urpaq tárbıeleý úshin qandaı sharalar jasaý qajet?
— Bizdiń «otbasy.kz» ortalyǵynyń zertteýi boıynsha, 1985, 1990, 1995 jyldary týylǵan balalarǵa, ókinishke oraı, ata-analar durys tárbıe bere almady. Óıtkeni ózi ósken ıdeologıa aktýaldy emes. Al 70 jyldyq ıdeologıanyń nátıjesinde qazaq halqy óziniń salt-dástúrin, tilin, dinin umytyp qaldy. Pıoner, komsomol bolý, partıaǵa kirý, partıa úshin qyzmet etý sekildi ıdeologıanyń barlyǵy quldyrap ketti. Sol úshin aldyn ala psıholog-medıatorlar usynylyp jatyr. Ajyrasýǵa aryz bergen juptardy psıhologqa jiberip, psıholog olarmen sóılesip, bul jupty qaıta tatýlastyrý joldarynyń bar-joǵyn qarastyrady. Bul — sheshý joldarynyń biri. Meniń oıymsha, birinshisi osy tarıhı kezeńniń otbasy ınstıtýtyna áseri.
Ekinshisi, negizi otbasylyq tarıhty zerttep qaraıtyn bolsaq, ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin bizde patrıarhaldy otbasy farmasıasy bolǵan. Úıde barlyq másele er kisi, ıaǵnı áke nemese atamen aqyldasyp sheshiledi. Barlyq máselege ol aralasady, ol ruqsat beredi nemese tyıym salady. Odan keıin ekinshi dúnıejúzilik soǵys saldarynan er kisiler qatary sırep ketkendikten, áıelder er kisilerdiń jumysyn atqaryp, basshylyq laýazymdardy da qolǵa ala bastady. Sol sebepti de matrıarhaldy otbasy farmasıasy alǵa shyǵa bastady. Keıin 70-80 jyldary bala ortalyqtandyrǵan otbasy farmasıasy, ıaǵnı otbasynyń ortasynda bala bolatyn. Erli-zaıyptylar bir-birin jaqsy kórmese de, ekeýi de bala ákesiz, anasyz óspesin dep, bir-birine shydamdylyq tanytty. Keıin, 1990-2000 jyldardan beri qaraı kele jatqan farmasıa árkim óz lázzaty úshin ómir súrgisi keledi. Batystyń da buǵan áseri bar. Batys búkil qoǵamnyń ortasyna ındıvıdti qoıady. Eger bir jerde bolý maǵan unasa, onda men sol jerde bolamyn. Eger maǵan unamasa, men eshkimge shydaýǵa májbúr emespin degen farmasıanyń áseri bar. Sondyqtan qazirgi kezde ásirese jastar kishigirim problema týyndaı qalsa, bir-birine shydaǵysy da, bir-biriniń minezin kótergisi de kelmeıdi.
Sonymen qatar, bizdiń keńesimizge júgingen jastardyń shaǵymy men jasalǵan saýalnamanyń nátıjesinde bul máselede úlken býynnyń da áseri baryn baıqadyq. Iaǵnı, qate tárbıe. Máselen, otbasynda týyndaǵan túsinispeýshilikten «balamdy alyp ketemin» degende ata-enesi kelinniń kóńilin aýlaýdyń ornyna «Ne bopty, shydasańshy. Biz shydadyq qoı» deıdi. Olar Keńes úkimeti kezindegi mentalıtetpen qazirgi zaman jastaryna keńes bergisi keledi. Alaıda bul tárbıe túri qazir aktýaldy emes. Eshkimniń bireýge shyda deýge quqyǵy joq. Qazirgi tańda kópshilik joǵary bilimdi, karera qýyp, qyzmet istegen, olardyń eshkimge baǵynǵysy kelmeıdi. «Bireýge shydaý úshin emes, baqytty bolý úshin úılenemin» degen túsinik qalyptasqan.
Biz semınarlar, saýalnamalar júrgizgende ońtústik jaqta «ene problemasymen» kóp kezdestik. Kelin men ene qarym-qatynasy óte qıyn jaǵdaıda. Kóbinese kelinder eneleri úshin ajyrasyp ketedi. Enelerdiń otbasyǵa kóp aralasýy ajyrasýǵa septigin tıgizedi. Áke-sheshe jastarǵa bostandyq berýi kerek. Olar óz aldaryna januıa bolýdy úırenýleri qajet. Jańadan táı-táı basqan balanyń súrinip qulap, qaıta turyp júrýge talpynatyny sekildi jańadan otaý qurǵan jastar da súrinedi, jyǵylady. Osylaısha aıaqtarynan turyp ketedi. Sol sátte olardyń arasyna túsip, otbasylyq kıkiljińderine, ómir súrý daǵdylaryna úlkender tarapynyń aralasýy jón emes. Ata-ana jastardyń máselesine kóp aralasqysy kelip turady. Bul — qatelik.
Sonymen qatar, otbasynyń shyrqyn buzatyn nárse — enelerdiń uldaryn qyzǵanýy. «Meniń álpeshtep ósirgen balam qalaısha syrttan kelgen qyzǵa bas ıedi? Men 20, 25, 30 jasqa deıin baǵyp jetkizdim» dep, analar qyzǵanysh otyn mazdatyp, jastardyń arasyna iritki salady. Balasynyń áıeline jyly qabaq tanytqanyn qyzǵanady. Olar balasynyń áli kishkentaı bala emes, otaǵasy ekenin qabyldaǵysy kelmeıdi. Al bir januıanyń otaǵasy bolý — úlken jaýapkershilik alý, belgili bir mindetterdi oryndaý degen sóz. Ata-enesine kelin syrttan kelgen qyz bolyp kóringenimen, ol er-azamat úshin onyń súıgen, tańdap alǵan jary, balasynyń anasy. Úlkender sol kózqaraspen ózderin balasynyń ornyna qoıyp, empatıa jasaı almaıdy. Kelin — órisiń, oshaǵyńnyń ıesi, urpaǵyńdy jalǵastyrýshy. Ol ordańa kirip ketken «sur jylan» emes, ulyńnyń ómirlik serigi. Úlkender kelinge osyndaı kózqarasta qaraýy kerek.
Sonymen qatar, er kisilerdiń otbasyna jaýapsyzdyǵy da ajyrasýdyń bir sebebi. Keıbir semınarlarda menen otbasy baqyty kimge baılanysty dep suraıtyn. Iaǵnı, er kisige me nemese áıel adamǵa ma dep. Meniń maman retinde aıtatynym: otbasy baqyty 99% er kisige baılanysty. Óıtkeni áıel jaratylysynda súıikti bolýdy qalaıdy. Ol bireýge unaý úshin qolynan kelgenniń bárin jasaýǵa daıyn. Al er kiside bireýge jaǵyný, unaý degen uǵym joq. Ol kiside jaýapkershilik bolsa, mindetti atqarady, bolmasa atqarmaıdy. Eger bizdiń ortalyqqa er adam «jubaıymmen túsinise almaı jatyrmyn, ne istesem bolady» dep aqyl-keńes surap kelse, bizge bul ońaı sheshiletin másele bolyp kórinedi. Óıtkeni, otaǵasy jaýapkershilikpen qarap, otbasyn saqtap qalýǵa tyrysýda. Al áıel kisi keńesimizge muqtaj bolsa, bul túıinniń sheshimin tabý óte uzaqqa sozylady. Áıel kisi sezimtal, al er kisi tabıǵatynan salmaqty bolǵandyqtan, áıel adamnyń emosıonaldy ózgerýlerine túsinistikpen qaraýy tıis. Al, jaýapkershiliksiz er adamdar «sońǵy sóz meniki bolý kerek» dep, qarsy jaýap aıtýǵa umtylyp turady. Al bul urys-keris aqyr sońynda ajyrasýǵa alyp keledi. Bizdiń praktıka osyndaı nátıjeni kórsetip otyr.
— Elimizde shańyraqty shaıqaltpaý úshin semınarlar ótkizip, psıholog-medıatorlar kómegine júginýden basqa joldar bar ma?
— Úkimettiń árbir otbasynyń jeke problemasymen aınalysýǵa múmkinshiligi joq. Olar jastar baqytty bolsyn, ekonomıkalyq jaǵdaıdy jaqsartaıyq deıdi. Jastarǵa, memlekettik qyzmetkerlerge úı, jer berip, jaǵdaıyn jasap, aılyǵyn kóterip jatyr. Osynyń barlyǵy jastarǵa kómek. Biraq materıaldyq jaǵdaı jasaǵannan másele sheshilmeıdi. Eń basty másele adam psıhologıasynda. Sondyqtan bul máselede otbasylyq psıhologtardy qoldap, mamandardyń jumysyn arttyrý kerek.
— Ajyrasý máselesi elimizdiń qaı óńirlerinde kóbirek beleń alady?
— Soltústik óńirinde. Petropavl, Qostanaı, Pavlodar qalalarynda. Men bul kórsetkishti jeke tájirıbem nátıjesinde aıtyp otyrmyn. Al Ońtústikte eń az kórsetkish. Iaǵnı, qazaqshylyq saqtalǵan jerde ajyrasý az oryn alyp otyr.
Jalpy, ózgelermen salystyrsaq, qazaqtarda jastar arasynda ajyrasý óte kóp. Ózge ulttarda, mysaly, orystarda 40-50 jastaǵy býyn arasynda ajyrasý óte kóp.
Batysta turmys qurǵan qyzdyń mindeti — joldasynyń áıeli bolý. Al bizde olaı emes. Kelinge batpan júk artylady. Ol kúıeýiniń ǵana emes, ata-eneniń, qaıyn jurttyń, quda-jekjat, týys-juraǵattyń, áýlettiń, tipti, búkil aýyldyń kóńilin tabýǵa tıis tómen etekti dep sanalady. Osylaısha kelin árqaısysyn rıza qylamyn dep júrip qınalyp ketedi. Munyń sońy ajyrasýǵa kep tireıdi.
— Balanyń psıhologıasyna ajyrasýdyń áseri qandaı?
— Tolyq emes otbasynan shyqqan bala kóbinese ózine senimsiz bolady. Janashyrlyq, meıirim jetkiliksiz bolyp óskendikten, qatygezdigi basymyraq bolady. Kópshiligi bolashaqta óziniń otbasyna nemquraıly qaraıdy. Óıtkeni «men de ákesiz óstim, ólgen joqpyn» degen oı týyndaýy múmkin. Árıne, bul jaǵdaı úlgili otbasy kórmegenniń saldarynan. Kóbinese qylmysqa beıim bolady. Ata-ana bala tárbıesine 12-13 jasqa deıin ǵana áser ete alady. Ary qaraı balaǵa mektep, dostary, ıaǵnı qorshaǵan ortasy, ınternet, qoǵam, kórgen fılmderi áser etedi. Solardy kórip alyp, bala ata-anasyna qarsy shyǵýy múmkin. Ata-ana balaǵa áser ete almaıdy. Sonymen qatar, áke meıirimi men qorǵanyshyn, januıa jylýy men súıispenshiligin kórmegen bala túrli sektalar arbaýyna óte ońaı túsedi. Bireý aldap, «baýyr bolamyn», «áke bolamyn» dep kishkene meıirlense, júrekteri eljirep ketýi ábden múmkin. Sektalar osyndaı álsiz, ómirine ókpeli jandardy izdeıdi. Solardy tańdap alyp, qoǵamǵa qarsy adam retinde tárbıelep shyǵarady. Otbasyndaǵy problema ýshyǵyp, osyndaı qoǵamdyq ózekti problemaǵa aınalady.
— Bul máseleni sheshý úshin ne isteý kerek?
— Eger ózgerister jasalmasa, otbasynyń óte bulyńǵyr keleshegin kórip turmyn. Maman retinde mynadaı usynystarym bar: qoǵamda otbasy ınstıtýtyn kúsheıtý, otbasylyq psıhologqa barý máselesin halyqqa nasıhattaý kerek, óıtkeni bul uıat nárse emes. Iá, buryn biz bul mamandarǵa barǵan joqpyz. Biraq buryn bul sekildi problemalar da bolǵan joq.
Sonymen qatar, memleket qarajat bólýi tıis. Máselen, tender jarıalaý arqyly. Iaǵnı psıhologqa barýǵa qaltasy kótermeıtin jandarǵa memleket tarapynan kómek kórsetilse. Almaty qalasynda psıholog qyzmeti 3000-20000 teńge aralyǵynda. Degenmen qazirgi kezde de halqyna janashyr jandar óte kóp. Óz tájirıbemizde ondaı adamdardy kórdik. Olar qarajat bólip, keńeske muqtaj jandardyń psıholog qyzmetine júginýine jaǵdaı jasaıdy. Osynaý kómekke jany qumar adamdardyń yqpalymen de otbasyny saqtap qalýǵa atsalysamyz.
— Siz otbasyn saqtap qalý úshin psıholog retinde qoǵamǵa qandaı keńes beresiz?
— Otbasylarǵa mynadaı keńes berer edim. Birinshiden, áıel er kisiniń, er kisi áıel kisiniń psıhologıasyn oqysyn. Máselen, kólik aıdaý úshin júrgizýshi kýáligin alý kerek, al kýálik alý úshin kóptegen erejelerdi jattap, emtıhan tapsyrý kerek. Sol kýálik arqyly siz temirdi júrgize alasyz. Al otbasyn júrgizý — kólik júrgizýden de jaýapty is. Qazirgi tańda kúıbeń tirshilik dep erli-zaıyptylar bir-birine kóńil bólmeıdi. Alaıda, bir-biriniń kóńilin aýlaý úshin ýaqyt izdemeı, árbir sátti utymdy paıdalanyp, barynsha meıirimge bólegenderi abzal. Árdaıym bir-birine alǵys bildirip júrse, nur ústine nur bolmaq. Oǵan qosa múmkindiginshe otbasylyq semınarlarǵa da barýdyń paıdasy mol.
