Qytaıdyń Shyńjań uıǵyr avtonomıaly ólkesinde 5 ultqa avtonomıaly oblys bar. Sonyń biri İle qazaq avtonomıaly oblysy. Bul ákimshilik aýmaq Altaý silemderinen Altaı taý silemderine deıingi alyp aımaqty qamtıdy. Tutastaı Qazaqstanmen shektesedi.
İle Qazaq avtonomıaly obylysy Qytaı Respýblıka retinde ózin jarıalaǵannan keıin, 5 jyldan soń 1954 jyly 22 qarashada resmı túrde qurylǵan. Tabıǵaty baı mıneraldarǵa, mol resýrstarǵa toly. Taýly, qyratty aımaq bolyp keletindikten, aýyldy jerlerde negizinen qazaq sharýalary mal sharýashylyǵymen jáne dıhandyqpen aınalysady. Qytaıdaǵy etnıkalyq qazaqtardyń basym bóligi osy oblysta, qalǵan bóligi Shyńjańnyń ákimshilik ortalyǵy Úrkimji men Gansý ólkesiniń Aqsaı qalasynda ornalasqan.
Oblys - Qytaıdyń avtonomıa ishindegi avtonomıalyq ákimshilik-aýmaqtyq birligi. Oblys ortalyǵy - Qulja qalasy birmezgilde İle aımaǵynyń da ortalyǵy bolyp tabylady. Qytaıdaǵy birden bir orynbasar ólke dárejeli avtonomıaly oblys. Oblysqa İle, Altaı, Tarbaǵataı aımaqtary qaraıdy.
İle oblysyn basqarǵan tulǵalar:
1. Pátiqan Súgirbaev – 1926 jyly Altaı aımaǵynyń Altaı qalasynda dúnıege kelgen. Ortasha bilimdi bolǵan ol Shyńjańdaǵy ishki soǵystarda «Úsh aımaq tóńkerisi» atalǵan soǵysqa qatysqan. Altaı áskerı sharýashylyq bóliminiń bastyǵy, Altaı ákimshilik úgit bóliminiń bastyǵy, Qazyna basqarmasynyń bastyǵy, Altaı aımaqtyq ákimshilik mekemesiniń Ýálıi(1949 jyl, jeltoqsan – 1954 jyl, qarasha) bolyp qyzmetter atqarǵan.
Pátiqan Súgirbaev – İle qazaq avtonomıaly oblystyq halyq komıtetiniń tuńǵysh tóraǵasy(1954 jyldyń qarashasy – 1955 jyl, maýsym) boldy. Shyńjań uıǵyr avtonomıaly ólkesiniń orynbasar tóraǵasy syndy mańyzdy basshylyq qyzmetter atqarǵan. Araǵa on jyl salyp, Shyńjań saıası máslıhat keńesiniń (5, 6, 7 shaqyrylymdarda) turaqty múshesi bolǵan. Ol, 1996 jyly Úrimjide baqılyq boldy.
2. Jaǵda Babalyq – 1922 jyly(Keı derekte 1917 jyl) Tarbaǵataı aımaǵynda dúnıege kelgen. Ol da Úsh aımaq tóńkerisine qatysqan. 1950 jyly Qytaı komýnıstik partıasyna múshe bolǵan. Ol Shyńjańdaǵy ishki soǵysta jaýynger, Shaǵantoǵaı aýdany partızandar qosynynyń bastyǵy, Dúrbiljindegi Qobyq 2-inshi atty ásker polk komandıriniń orynbasary, ulttyq armıanyń atty áskerler polkiniń saıası komısary bolǵan. Podpolkovnık shenin alyp,Qytaı memlekettik armıasynda túrli basshylyq qyzmetter atqarǵan.
Jaǵda Babalyq – Qytaı respýblıka bolyp qurylǵan soń, Tarbaǵataı aımaǵynyń ýálıi, 1955 jyldyń maýsym aıynan 1957 jyldyń aqpanyna deıin İle qazaq avtonomıaly oblysynyń ýaqytsha bastyǵy, 1958 jyldyń mamyryna deıin tóraǵasy boldy. Sonymen qosa, 1955 jyldyń aqpanynan, 1959 jyldyń qyrkúıek aıyna deıin Shyńjań ólkelik saıası máslıhat keńesiniń 1-inshi shaqyrylymynda orynbasar tóraǵa mindetin qosa atqarǵan. 1959 jyly Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan.
Jaǵda Babalyquly – Qazaqtyń salt-dástúri, yrymdary týraly mol derek jınaqtaǵan ǵalym-zertteýshi. Qazaq turmys-tirshiligindegi jeke ataýlar men umyt bolyp bara jatqan sózderdiń maǵynasy týraly oı tolǵaǵan zertteý maqalalar men "Qyrandar" atty kitaptyń avtory. Qajyǵumar Shabdanuly óziniń alty tomdyq «Qylmys» romanynda Jaǵda Babalyqulyn adal azamat, bilimdar tulǵa, naǵyz qazaq zıalysy retinde sýretteıdi. Bir «qyzyǵy», keıipkerleriniń aty-jónin túgel ózgertken (máselen, Buhara Tyshqanbaevty Halyq Qasqyrbaev dep ózgertedi jáne t.b.) avtor Jaǵda Babalyqulynyń aty-jónin sol qalpynda, ózgerissiz qaldyrǵan. Shamasy, romandaǵy Jaǵda Babalyqulynyń jaǵymdy beınesine eshkimniń de daý aıta almasyna senimdi bolǵan sekildi.2010 jyly dúnıeden ótti.
3. Qurmanáli Ospanuly – 1924 jyly Qazaqstannyń Almaty obylysy, Kegen aýdany, Toǵyzbulaq eldimekeninde dúnıege kelgen. Otbasy 1930 jyldary ásirese solshyldyqtyń qaraborany úıirilip, ashtyq pen uly jut qabattasqan tusta úrikken elmen birge Quljaǵa ótedi. Quljada oqyǵan Qurmanáli «Qyzjibek», «Láıli-májnún» qatarly ondaǵan dastandy 15 jasynda jatqa aıtatyn bolǵan. 1943 jyly gımnazıany tamamdaǵannan keıin alǵashqy eńbegin Nylqy aýdanynda oqytýshylyqpen bastaǵan. 1945 jyl mamyr aıynda qulja qalasynan shyǵatyn «Tóńkeris tańy» gazetine bas redaktor bolǵan. 1950 jyly shildede Qytaı Komýnıstik partıasyna múshe bolǵan. İle gazetinde redaktor, redaksıa meńgerýshisi, bas redaktor qyzmetterin atqardy.
1958 jyly maýsym aıynan, 1963 jyly qyrkúıekke deıin İle qazaq avtonomıaly oblysynyń tóraǵasy boldy. Sondaı-aq, Shyńjań ólkelik ádebıet-kórkemónershiler birlestiginiń tóraǵasy, 7 kezekti ólkelik halyq quryltaıynyń orynbasar meńgerýshisi, partgrýppa múshesi bolǵan. Qytaı jazýshylar qoǵamy, Shyńjań jazýshylar qoǵamynyń múshesi bolǵan. Qoǵam qaıratkeriniń artynda 6 tom shyǵarmalary qalǵan. 1999 jyly 11 naýryzda dúnıeden ozdy.
4. Erǵalı Ábilqaıyruly – 1926 jyly sáýirde Tekes aýdanynda týǵan. 1942-1944 jyldary İle gımnazıasynda bilim alǵan. Alǵashqy qyzmetin aǵartýshylyqpen bastaǵan ol 1952-1963 jyldar arasynda Shyńjań ólkelik halyq prokýratýrasynyń orynbasar bastyǵy, Shyńjań ádebıet-kórkemónershiler birlestiginiń orynbasar bas hatshysy, bas hatshysy, Shyńjań ólkelik mádenıet mekemesiniń bastyǵy bolyp qyzmet atqarǵan.
Ol, 1963 jyldyń qyrkúıek aıynan 1969 jylǵy mamyrǵa deıin İle qazaq avtonomıaly oblysynyń tóraǵasy qyzmetinde boldy. Erǵalı Ábilqaıyruly da shyǵarmashylyqpen aınalysqan, Qytaı jazýshylar qoǵamynyń múshesi boldy. 1982 jyly 1 shildede qaıtys boldy.
1966 jyldyń mamyr aıynda Qytaıda ishki alaýyzdyq ornap, «Mádenıet» tóńkerisi dep atalǵan alasapran bastaldy. 1976 jylǵy mamyr aıyna deıin Qytaı 10 jyl áskerı túzimmen basqaryldy.
5. Chuń Lıań Sho – 1917 jyly Qytaıdyń Jıań Chı ólkesinde týǵan. Áskerı qyzmet atqarǵan ol 1969 jyly İlege áskerı salanyń saıası komısary bolyp kelgen. 1969 jyldyń mamyrynan, 1970 jyldyń mamyryna deıin İle qazaq avtonomıaly oblysynyń tóńkeristik komıtet basqarýshysy boldy.
6. Ýań Jyn Juń – 1927 jyly Shan Duń ólkesinde týǵan. Áskerı salada qyzmet atqarǵan ol 1970 jyly mamyr aıynan 1975 jyldyń shildesine Qazaq statýsy bar avtonomıany basqardy.
7. Shıe Gaý Juń – 1975 jyly shildeden 1975 jylǵy qyrkúıekke deıin eki aı İle qazaq avtonomıaly oblysyn basqardy. 1921 jyly San Shıde týǵan.
8. Jánábil Smaǵululy – 1934 jyly Altaı aımaǵynyń Qaba aýdanynda dúnıege kelgen. Qytaıdyń Partıa mektebinde oqyp, túrli qyzmetterde bolǵan. 1974 jyldan 1978 jylǵa deıin Shyńjań partkomnyń turaqty múshesi, Shyńjań tóńkeristik komıtet múshesi boldy.
1975 jyldyń qyrkúıeginen, 1978 jylǵy Aqpanǵa deıin İle qazaq avtonomıaly oblystyq partkomnyń birinshi sekretary boldy. Odan soń bir jyl Shyńjań ólkelik halyq úkimetiniń orynbasar tóraǵasy, 2005 jylǵa deıin Shyńjańda joǵary basshylyq qyzmetter atqardy. Ol Qytaıdaǵy iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri.
9. Qasymbek Seıitjanuly – 1927 jyly Dúrbiljinde týǵan. Alǵashqy qyzmetin aǵartýshylyqpen bastaǵan ol 1949 jyly Jeltoqsannan 1956 jyly Sáýirge deıin Shıhý aýdandyq mádenıet, oqý-aǵartý bóliminiń bastyǵy bolǵan. 1962 jyldan 1975 jylǵy tamyzǵa deıin Tarbaǵataı aımaqtyq partkomnyń hatshysy, aımaq ýálıi bolǵan. 1978 jyldan 1979 jylǵy naýryzǵa deıin Shyńjań ólkelik halyq prokýratýrasynyń bas prokýrory, 1979 jylǵy naýryzdan 1983 jylǵy sáýirge deıin İle oblysyn basqardy. 2008 jyly dúnıeden ótti.
(Jalǵasy bar)
