Búgingideı almaǵaıyp zamanda qazaq sıaqty sany az, onyń ústine 300 jyldan astam Reseı ımperıasynyń qursaýynda bolyp tili de, dini de adam nanǵysyz alakúlik kúıge túsken ulttyń urpaǵynyń ulttyq sanasyn, ulttyq búkil bolmysyn aman saqtap, alǵa jeteleýdiń eń qýatty qarýy da Televızıa ekenine eshkim daýlasa qoımas. Álde sol ǵasyrlar boıy otarshyldyq-kolonızatorlyq saıasattyń tabanynda taptalyp qalǵan ulttyq qalpymyzǵa qaıta kelýdi, ulttyq rýhymyz ben ulttyq namysymyzdy oıatýdy 25 jyl boıy durys jolǵa qoıýdy qolǵa almadyq pa, álde olaı etýge ishimizdegi úlken bir jasyryn kúshter jol bermedi me qaıdam, áıteýir búgingi telearnalar biryńǵaı jeńil-jelpi kórsetilimderdiń, ásirese ánshi deýge kelmeıtin sóıte tura «juldyz» atanyp júrgenderdiń, mátininiń ne máni, ne mazmuny joq, elirme aýrýy bar adamdarsha árnárseni óleń qyp aıtyp turǵandardyń, KVN sıaqty ártúrli arzan-kúlkili oıyn-saýyqtardyń oshaǵyna aınalǵany aqıqat. Jáne kez-kelgen memlekettiń telearnalary qaı tilde kóbirek sóılese, sol eldiń halqy negizinen sol tilde sóıleýge kóship baratqanyn ózderi de baıqamaı qalady. Qazirgi Qazaqstan telearnalary negizinen orys tiliniń qursaýynan shyqpaǵandyqtanda qazaq tili óz elinde ógeı kúı keship otyrǵany sonyń dáleli. El úkimeti men parlamentiniń oryssha túgel oryssha sóıleıtini-aq osynyń dáleli. Sondyqtan oǵan qarsy daý aıtamyn dep áýre bolmaı-aq qoıyńyz. Bunyń bári kúnige derlik aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Biraq bul teleaýrýlardyń «beti beri qaraıtyn» túri joq. Tipti, aýrýy meńdep bara jatyr ma dep te qorqamyz. Jaqynda ulttyq arna dep atalatyn «Qazaqstan» TRK-syna bastyq bolyp Erlan Qarın degen jigit kelgende qazaqylyǵy bar jigit qoı, endi bir sylasy bolar» dep kóńildenińkirep qalǵanbyz. Kóp uzamaı bul arnaǵa bas prodúser bolyp Nurlan Qoıanbaev degen ne jýrnalıs, ne saıasatker, ne til mamany emes, áıteýir «Túngi stýdıaǵa» ár salanyń ókilderin kezekpen shaqyryp alyp arzanqol ázil, qaljyń uıymdastyryp otyratyn jigit, al «Tań-SHolpanǵa» jýrnalısıkaǵa ásirese telejýrnalıstıkaǵa qyryq qaınasa da sorpasy qosylmaıtyn jáne ánshiliginiń ózi onsha «alyp bara jatpaǵan» Gúlnur Orazymbetova kelipti degendi estigende myna «kadr saıasatynan» júregimiz muzdaı boldy. Óıtkeni, ulttyq dep atalatyn telearnańnyń basshylyǵynda ázilkeshter men ánshiler otyrsa ondaǵy tilińniń, dilińniń, ulttyq dúnıetanymyńnyń, ulttyq urpaq tárbıesiniń ne kúıge túserin kókiregińizde sál sańylaý bolsa túsine berińiz. Ásirese, akademık Marr bir kezde álemdegi eń baı, eń kórkem tildiń biri dep ataǵan túrki tiliniń ishindegi shyraıly da shuraılysy qazaq tilin sońǵy on-on bes jyl ishinde orys tiliniń kóshirmesine aınaldyryp jibergen de telearnalar ekenin qansha jyldan beri qaqsap, qaqyldap aıtyp ta, jylap-eńirep jazyp ta kelemiz. Qattyraq aıtsaq keshirińiz, sonyń birde-birin qystyryp jatqan ne joǵarǵy, ne tómengi jaq joq. Televızıanyń óte qýatty qarý bolýmen qatar, qaýip-qateri de óte zor. Teledıdar ony kórip otyrǵan adamnyń mıyna, sanasyna tikeleı qatty áser etedi. Onyń jýrnalısi qalaı sóılese, kórermen de solaı sóıleıtin kúıge túsedi jáne ony ózi baıqamaıdy. Qazir ekiniń biri sóz arasynda «...quraıdy», «jánegi», «janagy», «belgili bolǵanyndaı», «qaıda barmasań da» dep sóıleıtini de osy telearnalardaǵy ári saýatsyz, ne jýrnalısıkadan, ne ádebı tilden habary joq ánshi, kvnshy, ázilkeshterdiń nemese bilim-biligi tómen áıteýir jańalyqtardy shatty-butty, baldyr-batpaq tilmen baıandap shyǵatyn shalaǵaılardyń kesirinen bolyp otyr. Ondaılar sóz ataýlynyń jazylýy men aıtylýynyń arasynda úlken aıyrmashylyq (orfografıa, orfoepıa) bolatynyn da bilmeıdi. Mysaly «Aq Orda» sózi aıtylǵanda –«Aǵorda», «kókónis» sózi «kógónis» deliný kerek bolsa olar sony jazylǵan kúıinde «aqorda, kókorda» deıdi. Bul óte qate. Qazaqtar Qudaıdaı úlgi tutatyn orystar da «chelovek», «opozdat», «chto» degen sózderdi túgel dybysymen aıtpaı «chelak», «chelok», «shto», «apazdat» t.b. deıdi ǵoı. Mysaly «tamaq jep jatyr», «toılap jatyr», «jumys istep jatyr» dep bárin jatyrǵa jatqyzyp búkil dybysty túgel aıtyp jatpaı-aq «tamaq ishibatyr», «jumys istebatyr», «ne qylasyń?»–degendi «neǵylasyń», «aspanǵa uqsaǵan kókpenbek» demeı «aspanqusaǵan» dese esh aıyby joq. Túrki tektes ázirbaıjan, ózbek, tatar, qaraqalpaq solaı sóılep-aq memlekettik tilin tórge shyǵaryp, orystardyń ózin ázirbaıjansha, ózbekshe sóıletip qoıdy. Jáne sol áirbaıjanǵa da, ózbekke de, qaraqalpaq pen tatarǵa da qatysy joq Qyzylorda, Aqtóbe, Atyraý, Aqtaý, Oral ýálaıattarynyń qazaqtary da aýyzeki tilde sóz ortasynda «j»-ny, («jatyrdy») aıtpaı-aq uǵynysady. Osy kúni keıbir kelinshek túgil saryqaryn qatyn-qalashtardyń qulaǵyna kúıeýim, erim, otaǵasym deýdiń ornyna «joldasym», otbasy, shańyraq, úı-ishi t.b. «januıa» degen ersi sózderdi de osy telearnalar ázilkesh, demekshi qazir teledıdardyń betin bermeıtin ázilkeshterdiń biri Tursynbek Qabatov degen jigit. Osy jigittiń aıtyp turǵan ázilderin ázil deýge de kelińkiremeıdi. Ár ázildiń óz salmaǵy, mán-mańyzy, mazmuny bolýy kerek. Tursekeńde ol joq. Oǵan qaraǵanda bet-aýyzdy jybyrlatý, qybyrlatý basym. Meıli, onyń sol deńgeıdegi óz kórermenderi bar ǵoı deıikshi. Eń jaman jeri sol ol sahnada turyp qajetti de, qajetsiz de jerde orys sózderin aralastyryp qoldana beredi.
Bunyń bári sóz arasynda jáı aıta salǵan pikirimiz ǵana. Biraq teledıdarshylardyń tómendegi baldyr-batpaǵynan kóp uzamaı tilimiz quryp bitýge taıap qalǵanyn shynymen baıqamaısyz ba? Myna sóz saptaýlardy deni saý qazaqtyń sóz saptaýy deı alasyz ba? Qarańyzshy:
1.Turǵyndarǵa merekelik kóńil-kúı syılady
2.Ómirge 2000-ynshy sábı syılap (25.03.2017. «STV»)
3.Mereke jylylyq syılady (7.03.2017)
4.Qýanysh syılady
5.Daıyndyq ýaqyty 3-4 saǵatty qurady
6.Kelesi joly sáttilik joldas bolady («Habar-24». 26-03.2017)
7.Buzý jumystary qyzý júrgizilýde («KTK»)
8.Onyń qalyńdyǵy 70 sm-dy quraıdy (Ulan Nurahmetuly «KTK» 24.03.2017)
9.Kezekti er adam iz-túzsiz joǵaldy («KTK» 15.03.2017)
10.Qubyrlardy aýystyrý jumystary jalǵasýda (KTK).(Aýystyrylýda dese boldy ǵoı!)
11.Suranysqa ıe syılyqty satyp jatyr (KTK)
12.İzdeý jumystary jalǵasyn tabýda («Qazaqstan» 24.03.2017). (Áli izdestirilýde)
13.Bul shash úlgisi áıelder arasynda joǵary suranysqa ıe bolǵan (Habar)
14.Suranysqa ıe gúlder («31 arna»)
15.»Júregi úlpildeı (Bıbigúl Jeksenbaı («Habar» –«Tulpar» degen habar)
Iá, táýelsizdik aldyq dep 25 jyl kúndiz-túni bas-aıaǵy joq toı-toılaǵan qazaqtyń 25 jyl ishinde ana tiline orysshadan táýelsizdik ápermek túgil eń baı, eń shuraıly da shyraıly túrki tiliniń biri – qazaq tilin orysshanyń tikeleı aýdarmasyna aınaldyryp qorlap qoıǵanyn joǵaryda biz keltirgen sóz saptaýlar-aq dáleldep tur. Osyndaǵy qurady, suranysqa ıe, syılady, jalǵasyn tapty degen sózder-aq qazaq tilin, qaıran ana tilimizdi orysshadan tikeleı tárjimalanyp búldirip, bylǵap, sol arqyly orysshanyń otar tiline aınaldyryp tur. Áıtpese, ulttyq sanasynan, ulttyq namysynan aırylyp qalmaǵan, ne sóılep turǵanyna jaýap bererlik aqyl-esi túzý qazaq eshqashan joǵarydaǵydaı «kóńil-kúı syılady», «sábı syılady», «qýanysh syılady» deı qoımaıdy. Onyń ornyna «merekelik shattyqqa bóledi», «qýanyshqa qaryq qyldy», «bir qýantyp tastady» der edi ǵoı.Al anaý «syıladylar» oryssha «darıt», «podarıl», «jalǵasyn tabýdasy-prodoljaetsá» degen orys sózderinen nekesiz baladaı týǵan sózder. Nemese «3-4 saǵatty qurady», «70 sm-di qurady», «zeınetaqysy 40000 teńgeni qurady» dep te deni saý qazaq aıta qoıýy ekitalaı. Osy sóılemderdiń sońyndaǵy «quradyny» aıtpaı-aq «...70 sm», «40000 teńge», «3-4 saǵat» deı salsa da sóılem ádemi aıaqtalady. Bul jerde habar júrgizip turǵan qazaqty «sostavláet 70 sm» degendegi «sostavláetty» alyp tastaýǵa onyń baıaǵydan qanǵa sińgen qulminez jibermeı tur. «Suranysqa ıe syılyq», «joǵary suranysqa ıe», «suranysqa ıe gúlder» degen de sol óziniń bilim-biligi tómen, onyń ústine orysshadan aýdaryp sóıleýge daǵdylanǵan qulminezden arylmaǵan adamnyń sóz saptaýy ekeni aıdan anyq kórinip tur. Joǵarydaǵy «Qazaqstan» arnasynyń jýrnalısi «İzdeý jumystary jalǵasyn tabýda» deýi de sol bilim-biliktiń joqtyǵynan paıda bolǵan syrqat. Al kózin ashqaly telearnada kele jatqan Bıbigúl Jeksenbaıdyń «júregi úlpildeı» deýine jol bolsyn! Júrek ne, úlpildeıtin maqta ma, álde qustyń júni (mamyǵy) nemese eshkiniń túbiti me eken? Júrek lúpildeıdi ǵoı.
Búgingi telearnalardyń ultymyzdyń ulttyq san-sezimin, ulttyq rýhyn oıatyp, tilin, dilin kúsheıtýdiń ornyna ánshi emes ánshilerdi, sazger emes sazgerlerdi, ne óleń, ne qarasóz deýge kelmeıtin baldyr-batpaq mátinderdi, tolyp jatqan «Túngi stýdıada Nurlan Qoıanbaev» sıaqty saıqymazaq ári arzan nemese «Nysana» sıaqty kórgensizdikke toly ázilderi kóp kórsetilimderdi nasıhattaıtyn, KVN-shilerdiń arzan oıyn-saýyq, qoıylymdarynyń áıelderdiń uıattylaý kerek jaraǵynyń jarnamashysyna, eń soraqysy tilimizdi shubarlaıtyn qaterli quralǵa aınalǵan týraly aıtylyp kele jatqanyna talaı jyldyń júzi boldy. Biraq sonyń eshqaısysynan eshqandaı nátıje shyqqan emes. Soǵan qaraǵanda Qazaqstanda qazaqtyń sózi jelge ushyp, kerýenge qarap sháýildegenmen birdeı boldy ma dep te qorqamyz. Buǵan arjaǵy aqparat mınıstrligi, berjaǵy «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń jetekshi mamandyǵy qyzmetine N. Qoıanbaev sıaqty ázilkeshti, G.Orazymbetova sıaqty eń ári ketkende ortaqol («ortańqol emes!) ákep qoıǵan basshylar ne der eken?
Myrzan Kenjebaı, aqyn, QR Mádenıet qaıratkeri
