GÝLAG-tyń alǵashqy oshaqtary KSRO terıtorıasynda 1930 jyly tikeleı Stalınniń buıryǵymen paıda boyp, kóp uzamaı bul lagerler alyp azap ımperıasyn aınaldy. «Halyq jaýlary», tegin jumys kúshi retinde, sol kezdegi «úlken» óndiris pen halyq sharýashylyǵynyń ártúrli salasyn «órkendetýge» jegildi. Zulmatty jerde bolǵan adamdardyń kóbi "halyq jaýlary" dep atalǵandardyń áıelderi, bala-shaǵasy bolǵan. Nazarlaryńyzǵa GÝLAG-ta bolǵan, azapty jaıttardyń kýágeri bolǵan orys áıelderiniń áńgimesinen estelikter men profesorlardyń jazbalarynan úzindilerdi usynbaqpyz.
Túkke turǵysyz zat
Katorgadaǵy áıelderdi lagerge ákelgen kúni olardy sheshindirip monshaǵa jiberedi, kádimgi taýar retinde qaraǵan dese de bolady. Monshada sý bar ma, joq pa, mańyzdy emes, alaıda shashtarynda bıttiń bar ne joq bolýyn mindetti túrde tekseretin. Ol jerde lagerdiń jumysshylary da qosa júredi, ıaǵnı erkekter. Áıelderdi tekseriske bir-birden jiberetin, al dálizde ańdyp jumysshy erkekter júretin. Sóıtip, óz aralarynda qyz tańdaýǵa kirisip te ketedi. (GÝLAG-ta tutqynda bolǵan áıeldiń áńgimesinen).
Lagerge kire beristegi mańdaıshada jazýly plakat ilinip turady. Sondaǵy jazý mynadaı: «Kim áli kelmese, mindetti túrde keledi, al kelgender eshqashan umytpaıdy!».
Tutqyndaǵy áıelderdi ózge erkekterge ashyna etý lagerde daǵdyǵa aınalyp ketken.
Saýdaǵa salý
«Kem lageriniń topbasshysy Chıstákovtyń aınalasynda tutqyn-áıelder úıirilip júredi. Tamaǵyn daıyndap, kirin jýyp, odan qalsa, ózin de jýyndyratyn. Ol úshin jas ári tartymdy qyzdardy tańdaǵan. Negizinen, tutqyndardyń úsh túri bolǵan: «rúbldik», «jarty rúbldik» jáne «on bes tıyndyq». Eger lager ákimshiligi ózine jas ári symbatty qyzdy qalasa, «rúbldik» qyz dep suraǵan.
Solovkadaǵy ár bedeldi qyzmetkerdiń 3-5 tutqyn-áıeli bolǵan. 1924 jyly Kem komendanty basshysynyń kómekshisi bolǵan Toropovtyń lagerde jeke garemi bolǵan. Ol jerge eń sulý qyzdar jınalǵan.
Ár kúni 24 tutqyn qyzyl áskerlerge qyzmet kórsetý úshin tańdalatyn, jaýyngerlerdiń erinshektigi sonsha, áıelder olardyń tósekterine deıin salyp beretin.
Tutqyn bolýdan bas tartqan áıelge ashtyq jarıalanatyn. Kóp uzamaı ondaı áıelder týberkýlez syndy aýyr dertten qaza taýyp otyrǵan. Solovesk aralynda mundaı jaǵdaılar jıi qaıtalanatyn. Azyqtyń jetispeýshiligi de jıi bolǵan. Jańa novıgasıa bastalyp, azyq-túlik kelmeıinshe birneshe áıel qyrylyp qalatyn. (Shıráev Borıs. «Óshpeıtin shamdal» («Neýgasımaıa lampada»).
Qarsy kelgen áıelder tek ashtyqtyń qurbany ǵana bolyp qoıǵan joq.
«Birde Solovkaǵa óte sulý qyz jiberildi – jasy shamamen 17-de. Ol qyz Toropovtyń kózine birden túsken. Alaıda oǵan qarsy kele alatyndaı kúshi de bar edi. Qyzdan kek almaq bolǵan Toropov ony komendant keńsesine ákelýge buıyryp, «kontrrevolúsıalyq qujattardy jasyrý» nusqasyn alǵa tartyp, qyzdy tyrjalańash sheshindirgen. Lager kúzetshileriniń kózinshe jalańash denesin túgel sıpap, qujattardy jarysa alatyn oryn izdeıdi.
Aqpannyń aıazdy kúninde áıelder turyp jatqan úıge bir top iship alǵan kúzetshiler kirip kelgen. Kúzetshilerdiń basy qasynda chekıs Popov ta boldy. Ol áıelderdiń jamylyp jatqan kórpelerin alyp tastap, árqaısysyn kezekpen zorlaǵan, bir de bireýi qashyp qutyla almaǵan» (Malsagov Sozerko. Tozaq araly: Soltústiktegi túrme)
Gýlag. «Halyq jaýlary» áıelderiniń taǵdyry (Dansıg Baldaev «Sýrettegi Gýlag»)
Jaza
Áıeldi ózderine baǵyndyrý úshin jazalaýdyń túrli ádisteri paıdalanylǵan.
1.Er adamǵa tán eńbek
Júktelgen jospar oryndalmaǵan jaǵdaıda tutqyndarǵa qosymsha jumys tapsyrylǵan. Aýyr bórenelerdi bir orynnan ekinshi orynǵa tasý nemese sýǵa toly úlken shelekti dál solaı tasý syndy fızıkalyq kúsh ketetin jumystardy istetken.
2.Karser
«Aná tyńshylyq úshin sottaldy. Ol ózine taǵylǵan aıyppen sońyna deıin kúresti. Basshyǵa baǵynbady, basshylyqtyń kózinshe qatty, dóreki sóıledi, ruqsatsyz terezelerdi ashyp tastady. Sóıtip júrip, karserden biraq shyqty. Al karserdiń jaǵdaıy tipten soraqy edi: terezesiz sýyq bólme, kúnine 400 g. nan men 2 staqan ystyq sý. Karserge 4 kúnnen 20 kúnge deıin qamalǵan. Al Aná basshylyqtyń yzasyna qatty tıgen kórinedi, 20 kúnge qamaldy. 5 kúnnen keıin áıelder mindetti túrde ol jerden aýrý bolyp shyǵatyn. Al Aná sońyna deıin shydady. Bul jaǵdaıdan soń Aná bizdiń úıde 1 aı jatty. Onyń jaǵdaıy máz emes edi, aýzynan qan aǵatyn, sóıtip aýrýhanaǵa túsip, 2 kúnnen soń qaza boldy. Onyń jasy nebári 21-de bolǵan». (GÝLAG tutqyny Adamova-Slıozberg O.L. esteliginen).
«Aıbalta taýy. Ol jerde karserler ornalasqan. Bir qabyrǵadan ekinshi qabyrǵaǵa deıin qoldyń qalyńydyǵyndaı qadalar ornatylǵan. Jazalanǵandar kúni boıy sol qadanyń ústinde otyrǵan. Qadalar uzyn bolǵan, otyrǵanda aıaq jerge tımegen. Al eń qıyny tepe-teńdikti saqtaý. Biraq, bul jazanyń jeńil túri bolyp sanalǵan eken. Keıbirin 365 satysy bar baspaldaqqa shyǵaryp, arqalaryna aýry bóreneni baılaıdy. Al satylardyń úlkendigi sonshalyq, jaı kúnniń ózinde júrý yńǵaısyz. Al áıelder aýyr bórenemen satydan tómen túsýi kerek. Nátıjesinde, tutqyndar aqsaq bolyp qalady.
3.Adamdardy muzdatý
«Solovkada Fınkelshteın esimdi basshy bolǵan. Birde ol 34 tutqyndy túnge oraı 30 gradýs aıaz bolyp turǵan Aq teńizdiń muzyna turǵyzǵan. Saldarynan áıelderdiń úsip qalǵan aıaqtaryn kesip tastaıtyn. Kóbi shydamaı qaıtys bolyp ketetin. Keıin anyqtalǵandaı álgi chekıs júıke júıesi aýrýyna shaldyqqan eken». (Profesor I.S. Dúnıedegi psıhopatologıa. «Vozrojdenıe» jýrnaly. №9. Parıj)
4.Egeýquıryqtardyń azyǵyna aınalý
Jertólelerde iri-iri egeýquıryqtar júretin. Tutqyndy kishkentaı torǵa qamap, egeýquıryqtardyń ordasyna tastaıtyn. Tordyń ishinde adam qozǵala almaǵan, esesine egeýquıryqtar erkin kirip, adamdardy tirideı jegen.
5.Bul jaǵdaılar aman qalǵan ár adam úshin óshpes qara belgi bolyp qalady. Chekıser áıelderdi qınaý úshin qoldarynan kelgenin istep baqqan, tipti er adamnyń qolynan kelmeıtin aýyr isterdi áıelderdiń moınyna júktegen.
«Solovka jáne Sibir konslagerlerinde men vrach-psıhıatr bolyp jumys atqardym. Maǵan psıhıkalyq aýrýǵa shaldyqan adamdar keletin. Birde bir áıeldi ákeldi, tergeýshiler ony jaqsy jumysshy, tek esinen aýysqan, óz basyna qaınaǵan sýdy basyna quıyp jibergen», - dep jazdy profesor I.S. – 50 jastar shamasyndaǵy áıeldiń kózqarasy áli kóz aldymda. Kózderi qorqynyshqa tolǵan, beti tas bolyp qatyp qalǵan. Ekeýmiz ońasha qalǵan sátte, ol ún qatty, aqyryn ǵana, birsaryndy qalyppen: «Men esýas emespin. Tek partıa múshesi edim. Biraq endi partıada bolǵym kelmeıdi!».
Atý jazasy
Kúnderdiń birinde lager tutqyndary úshin jańa jaza oılastyryldy. Sottyń, zańnyń qatysynsyz ótetin.
«Kúnde bir adam óltirildi. Atý jazasy qarańǵy batqan ýaqytta, qarańǵy bólmelerde nemese zırat mańynda bolatyn. Biz zıratqa aparatyn joldy «Atý jazasy» kóshesi dep atap kettik».
GÝLAG-ta jumys istegen chekıs te sol jyldardaǵy atý jazasy jaıynda sóz qozǵady.
«Atý jazasyna alyp bara jatqan áıeldiń qoly symmen baılanatyn. Oǵan alǵa qaraı júr dep buıryq beriledi, al qolynda qarýy bar chekıs onyń artynan barady. Kerek kezde «oń jaq», «sol jaq» dep nusqaý beriledi. Dittegen jerde aǵash jońqalary men qum daıyn turady. Sóıtip, dál basynan atylady. Ata salyp, bar kúshimen teýip jiberedi. Sebebi, qan áskerı formaǵa shashyrap ketpeýi tıis».
Sholýshy: Gúlim Jaqan
