Qazannyń toǵyzynda Baq.kz saıtynda «Myrzataı Joldasbekov: Túgel kóship, atajurtty tastap ketpeńder» atty materıal jarıalandy. Onda Myrzataı Joldasbekov: «Men burynnan aıtyp kele jatyrmyn. Tarıhı otanymyz Qazaqstan eken dep osynda údere kóship kelýdi doǵaryńdar. Mynaý Mońǵol jerinde otyrǵan qandastarymyzdyń basym bóligi kereıler, naımandar. Ózińniń ata jurtyń shyraǵym. Sen ol jerge esh jerden kóship barǵan joqsyń. Ol jerde Toǵyz Oǵyz deıtin memleket bolǵan mońǵoldan da buryn. Ol Kereılerdiń memleketi. Qypshaqtardyń bári Segiz Oǵyz memleketi boldy. Segiz Oǵyz memleketi ol Naımannyń memleketi. Bul kim – bul qazaq qurǵan memleketter. Mońǵolıada bir qandasymyz 37 myń sıyrym bar deıdi. Biraq atamekenge kóshkim keledi deıdi. Seniń 7 atań, túp atań sol jerde jatqan joq pa? Kerek bolatyn bolsa Shyńǵys handy da mońǵol degen joq. Shyńǵys handy Han kótergen quryltaı. Quryltaı degen mońǵoldyń sózinde joq menińshe. Qıat, Kereı, Naıman, Jalaıyr kótergen joq pa ony Han qylyp. Nege kóshesińder dedim. Sol sıaqty Qytaıdan da údere kóshýdiń qajeti joq. Altaı, İle, Tarbaǵataı ol qazaqtyń jeri. Babalaryń jatqan jer. Máselen Qytaıdan úlgi almaısyńdar ma? Sol Qytaı qazir Amerıkadan ózderiniń kvartaldaryn ashyp tastady», - deıdi.
Myrzataı Joldasbekovtiń qazaq kóshi jóninde aıtqan osy sózine baılanysty, óziniń qalamdastarynyń, kóshi-qon máselesin jıi kóterip júrgen qoǵam qaıratkerleriniń lebizin bilgen edik:
Qabdesh Jumadilov, Qazaqstannyń halyq jazýshysy:
Myrzataı Joldasbekov jasy seksenge taıap qalǵan aqsaqaldyń biri ǵoı. Biraq myna aıtyp otyrǵan sózi aqsaqaldardyń sózine emes, aljyǵan bireýlerdiń sózine uqsaıdy. Onyń basty kemshiligi rýshyldyǵy. Bir kezde Qytaıdyń osydan 12 ǵasyr buryn ótken Lı Baı deıtin klasık aqynyna talasty, Úısin eken, rýy Dýlat eken dep. Odan keıin Naımannyń Aqtamberdi jyraýyna talasty, súıegi Oshaqty eken dep. Osynyń bári eldi iritýge aparǵan, aqyry abyroısyzdyqpen aıaqtalǵan nárseler. Osy jolǵy sózderin oqydym. Onda sheteldegi, ásrese Shyńjańdaǵy, Mońǵolıadaǵy qazaqtar kelmeı-aq qoısa bolady deıdi. Jaı qazaqtar demeıdi, ondaǵy Naımandar men Kereıler kelmeı-aq qoısa bolady, óıtkeni olardyń atajurty sol jaqta, sol Altaıda, Jońǵarıada deıdi. Olar sol jaqta tura berýi kerek degendi aıtady. Bunyń astarynda Naıman men Kereıdiń bizge keregi joq degen sóz jatyr. Budan rýshyldyqtyń ısi múńkip tur. Sodan keıin aıtady, Qytaıdan úırenýimiz kerek qoı, qytaılar shetelde tarap júr. Keıbir elde, Amerıkada, basqada ózderiniń kvartaldary bar, úlken qalalarda óz aýdandary bar degendi meńzeıdi. Osyndaı logıka bola ma? Osyndaı qısyn bola ma? Qytaıdyń jalpy sany 2 mıllıard. Óz memleketindegi bir jarym mıllıardtan basqasy shetelde júr. Qytaılar óz azamattaryn shetelge ádeıi jiberedi. Men ony zerttegenmin. Qytaıdyń shetelge aǵylǵan bóligin «qara tasqyn» dep ataıdy. Qytaıdyń bul memlekettik saıasaty - sheteldi, mańaıdaǵy kórshilerdi oqsyz, soǵyssyz basyp alý dep atalady. Al endi, shettegisi bar, osyndaǵysy bar 15 mıllıonǵa tolmaıtyn qazaqty qytaımen salystyrýǵa bola ma? Biletin adam, ózin ǵalymmyn dep júrgen adam osyndaı sóz aıta ma? Qytaımen bizdiń jaǵdaıymyz birdeı me eken? Osyny qalaı aıtyp otyr, osyndaı dúmshelik jurtty shatastyrady. Myrzataı bar, sol sıaqty keıbireýler búginge deıin bir-bir júzdiń ǵana ıdeology bolyp kele jatyr. Oǵan ǵalymdar bar, basqalar bar toıtarys berý kerek. Bundaı pikir ulttyń birligin búldiredi. Ulttyń múddesine qaıshy pikirlerdi eshkimniń de aıtýyna jol bermeý kerek.
Nesipbek Aıtuly, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
Myrzekeń bul sózdi Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde ótken Halyqaralyq óner festıvalinde aıtqan. Ol kisi óz sózinde «qandastarymyz kóp qonystanǵan elderdegi, Mońǵolıa qazaqtarynyń, Qytaıda otyrǵan qazaqtardyń óziniń qonys tepken jerinde mádenıetin damytyp, salt-dástúrin umytpaı otyrǵanyn aıtady. Ol jerler - belgili bir tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty shekaranyń syrtynda qalyp qoıǵan atam zamanǵy qazaqtyń jerleri» deıdi. Biraq, qazaqtar ulttyń máıegin saqtap otyrǵan sol elderde qazaq ultynyń dıaspora retinde ómir súrýine jaǵdaı bar ma, sol memleketter qazaqtyń mádenıetinen aıyrylmaı ómir súrýine jaǵdaı jasaı ma? Qazaqstanda basqa ulttarǵa jasalatyn syı-qurmet, ulttyq mádenı ortalyq sıaqty erekshelikter sheteldegi qazaqtarǵa da dıaspora retinde qoldaý kórsetile me? Bul endi basqa másele. Myrzekeń buny eskermeı aıtty. Men kelesi bir jınalysta, qytaıtanýshy Dúken Másimhannyń elý jyldyǵyna baılanysty ótken ǵylymı konferensıada sóılegen sózimde Myrzekeńe qarata qytaıdaǵy jaǵdaıdy aıttym. Alaıda, Qytaıdaǵy qazaqtardyń jaǵdaıy qazir óte múshkil, ana tilinde oqytatyn mektepter túgeldeı jabyldy. Olardyń basty kúnkóris kózi bolǵan mal sharýashylyǵynyń ary qaraı óristeýine de múmkindikter qalmady. Qazaqtyń ıeligindegi jaılaýlardyń bári qytaıǵa týrızm, basqada túrli syltaýlarmen ótip boldy. Barlyq qazaqtardy aýylǵa ákelip, taýyqtyń uıasyndaı úılerge otyraqtastyryp jatyr. Sondyqtan óte-móte qytaıdaǵy qazaqtar aldaǵy ýaqytta qazaq bolyp jan baǵa almaıdy. Osy sebepten olardy tezdetip elge ákelý kerek. Myrzekeń Qytaıǵa jaqyn ýaqyttarda barǵan joq, múmkin ol kisi Qytaıdaǵy qazaqtardyń qazirgi jaǵdaıynan habarsyz shyǵar. Ol jaqta ulttyq dástúrdi saqtap qalýǵa, tildi damytýǵa esh múmkindik joq.
Qarjaýbaı Sartqojauly. Tarıhshy, profesor:
Bul kisi keıde olaı, keıde bulaı sóılep qoıatyn adam. Men bul kisimen buryn onshaqty jyl birge istegen edim, týǵan aǵamdaı bolyp edi. Sońǵy kezde qartaıyp bara ma bilmeımin, oı túısigi de, kóz qarasy da, túsinigi de ózgerip barady. Ol kisiniń sózine baılanysty aıtarym: Sovet úkimetiniń tusynda sanynyń azdyǵynan, bıliktiń qysymynan qazaqtar ne kórmedi. Orystar basqynshylyq ta jasady, tonaý da jasady, zorlyqty da istedi, qazaqqa ábden qorlyqty kórsetti. Osy qıynshylyqty Myrzataıdyń ákesi de kórdi, atasy da kórdi, babasy da kórdi, týǵan týysy da, ózi de kórdi. Ol qıynshylyqty Myrzataı qansha jasy ulǵaısa da umyta qoıǵan joq shyǵar dep oılaımyn. Sondyqtan Myrzataı aǵamyz bundaı sóz aıtpaý kerek edi. Durys qartaıý degen bolady, aǵamyzdy men syılaımyn, keıingi jastarǵa kúlki bolmaı úlgi bolyp, óziniń Myrzataı bıiginde qartaısa eken deımin. Múmkin ol kisi aýyryp ta júrgen shyǵar, keshire bilińder. Estimedimge salyńdar.
Rahym Aıypuly, qoǵam qaıratkeri:
Men Myrzekeńdi qazaqtyń muńyn, qasiretin túsinbeıdi, bul sózdi bilmeı aıtyp otyr dep oılamaımyn. Ol kisi 1992 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynyń basy-qasynda bolǵan, qazaqtyń kóshi atamekenge qaraı kerýen tartýyna yqpal etken adam. Syrttaǵy qazaqtardyń sherin, atamekenge saǵynyshyn, syrt mekende qalaı ómir súrip jatqanyn óte jaqsy biledi. Soǵan qaramastan ondaı sózderdi aıtýy meni qatty tańǵaldyrdy. Ol kisini jańylyp aıtty, bilmeı aıtty deýge bolmaıdy. El aldynda júrgen kisiniń osyndaı sózin qandaı oımen, qandaı pıǵylmen aıtqanyn túsiný aýyr. Ol kisi ǵalym adam, qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyn jaqsy biledi. Ol kisiniń ózi zerttegen sonaý Kúlteginderden, Túrki qaǵanatynan qalǵan tastaǵy jazbalarda «Túrkiler birligin saqtaǵanda ǵana úlken, qýatty el bolatyny» týraly jazylǵan. Túrki qaǵandarynyń aıtyp ketken birlik týraly sózin Myrzekeń bile tura, osyndaı sóz aıtty degendi qabyldaı almaımyn. «Shettegi qazaqtar elge kelmeı otyra berse» degen sózdi aıtýda Myrzekeńniń nıeti túzý dep aıtýǵa meniń aýzym barmaıdy. Shynyn aıtý kerek, Qytaıdaǵy qazaqty sol jerde otyra bersin degeni olardy múldem sol jerde joq bop ketsin degen sózi ǵoı. Qytaıdyń shetelderdegi kvartaldary týraly aıtqany múldem kúlkili jaǵdaı. Sheteldiń ózin adam sanymen Myrzekeń aıtqandaı jaýlap alǵysy kep otyrǵan, adam sany terıtorıasyna syımaı otyrǵan Qytaı ózinde otyrǵan qazaqtary jutyp jibermeıdi degenge kim senedi.
Otyz tisten shyqqan sóz otyz rýly elge barady degendeı, Myrzekeńniń aıtqan sózin biraz adamdar basqasha oılap qalýy múmkin. Osy turǵydan bul kisiniń sózderi onsyz da aqsap turǵan ulttyq kóshke, memlekettik saıasatqa salqynyn tıgizedi. Bul sebepten Myrzekeń el-jurttan keshirim surap, óz sózin halyqqa túsindirip berýi kerek dep sanaımyn.
***
Qazaqstannyń táýelsizdiginde mańyzdy oryn alatyn bılik saıasatynyń biri ári bastysy - Elbasynyń sheteldegi qazaqtardy atajurtqa shaqyrýy bolatyn. Bıylǵy esep boıynsha kóshi-qon saıasatynyń arqasynda elge kelgen qandastarymyzdyń sany mıllıonǵa jaqyndaǵan. Sońǵy jyldary aqsap qalǵan qazaq kóshine pármen berý týraly Prezıdent bıyl da, 6 tamyzda ótken úkimettiń jalpy otyrysynda aıtty. Depýtattar da arakidik Úkimetke qarata saýaldar joldap, sheteldegi qazaq dıasporasyn elge ákelý jáne olardy ornalastyrý máselesine kúıinýde. Elbasynyń ózi bastama bolǵan, qazaq halqy asa múddeli bolyp otyrǵan bar qazaqtyń basyn qosý, álemde tarydaı shashylǵan qazaqty elde uıystyrý prosesi eldiń ishi-syrtyndaǵy qańqý sózderge bola toqtamaıdy dep senemiz.
(Sýretter: azattyq.org, ortcom.kz, adebiportal.kz, myrzatay.kz)
Nurǵalı Nurtaı
