Jazýshy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Muhtar Maǵaýınniń bes jyldan beri Pragada turyp jatqanyn ádebıettiń aınalasynda júrgender ǵana emes, jalpy kópshilik jaqsy biletin bolar. Sońǵy jyldary ónimdi shyǵarmashylyq jumyspen aınalysyp otyrǵan qalamger jýyrda Qazaqstanǵa kelgen edi. Osy saparynda jazýshy Almatydaǵy ortalyq murajaıǵa kelip, kitaptary men ózi saqtap kelgen birqatar qundy jádigerlerdi murajaı qoryna tapsyrdy. Jınalǵan oqyrmandarmen, jýrnalısermen júzdesip, az-kem áńgimelesti. Kezdesýge kelgen qaýym kókeıindegi saýaldaryn qoıdy. Biz jazýshy jaýabynyń aýdıonusqasyn jáne jazbasyn óz oqyrmandarymyzǵa usynýdy jón dep taptyq.
Muhtar Maǵaýındy aýdıo nusqada osynnan tyńdaı alasyz
ÁÝLETİMİZDİŃ QAZYNASYN ALYP KELDİM
Murajaıdy kórip shyǵaıyq, ári eskiden qalǵan dúnıeler bar edi, solardy tabystap keteıik dep kelgen edik. Jastar jınalady dep oılaǵan joqpyn. Murajaıǵa buryn qoldanysta bolǵan qamshylardy alyp keldim. Ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap qazaq atqa minýdi umyta bastady da, qamshy qoldanystan shyǵyp qaldy. Al qazir qaıta mine bastady. Ákelgenimniń barlyǵy – tabıǵı qamshylar. Úlken ákem qamshynyń tobylǵy sabyna jez shyrmaýyq orap, saryala qamshy jasaıtyn. Onyń da bir-ekeýin ákeldim. Úlken ákem Maǵaýıanyń keıin basqasha qalypqa túsken kúzen ishigi bolǵan edi, sondaı tonnyń eki juqanasyn ala keldik. Maǵaýıanyń aǵasy Berikbol degen sheber bolǵan eken. 33 jasynda qaıtys bop ketken. Sol kisiniń ań aýlaǵanda túıeniń tabanynan jasaǵan oq dári qutysy da bar. Ol eshbir murajaıda joq bolý kerek. Bul da bizdiń áýletimizdiń qazynasy dep esepteletin dúnıe.
Jeltoqsan oqıǵasynan keıin bir apta ótkennen soń alańǵa barǵan edim. Qar jaýǵan eken. Qalyń qardyń shetinen bir taıaqtyń sheti kórindi. Sýyryp aldym. Balalarymyzdy urǵan temir taıaqtar ǵoı. Sol kezde de alańda kúzetshiler júrdi. Taǵy baryp, ekinshi taıaqty taptym. Ol da esh jerde joq shyǵar dep, sol taıaqtardy da alyp keldim. Sol sıaqty usaq-túıek nárselerdi tabys ettim.
STÝDENT KEZDE BASTAǴAN «ALTYN DÁPTERİM» BAR
Jazýyma eshqandaı bóget bolmasa da, tynyshtyq kerek bolǵannan keıin Pragada turatyn ulymnyń qolyna kettim. Ol jaqqa barǵannan keıin úlken jumysty bastaý kerek boldy. Jeti kúnnen keıin-aq jazýǵa otyrdym. Aldymen bir shaǵyn áńgime jazdym. Sodan keıin «Jarmaq» degen kólemi úlken bolmasa da, salmaǵy aýyr roman jazdym. Óte tez jazyldy. 18 kúnde jazyp bitirdim. Bir top áńgime jazdym. Sodan keıin «Shyńǵys hanǵa» otyrdym. Shyńǵys handy jazýymnyń kóp sebebi bar. Aıtylmaǵan sóz qalǵan joq, bárin aıtqanbyz. Meniń «Altyn dápter» deıtin stýdent kezde bastaǵan úlken dápterim boldy. Sonyń ishinde bolashaqta jazatyn barlyq shyǵarmalarymnyń sújeti, sulbasy bir aýyz sózben aıtylǵan. Sonyń ishinde, mysaly, «Alasapyrannyń» sulbasy bar, odan 15, 20, 25 jyl ótkennen keıin jazylǵan shyǵarmalar bar. Qolma-qol jazylǵan shyǵarmalar da bar. Biraq, sonyń ishinde Shyńǵys hannyń sulbasy joq. Óıtkeni, sovet zamanynda Shyńǵys hannyń atyn atamaý kerek boldy. Ataıtyn bolsań, tek jamandaý kerek. Shyńǵys han – búkil álemge tanylǵan tulǵa. Uly tulǵa, uly qolbasy. Uly memleket, uly ımperıa qurǵan adam. Ony Sezarmen de, Napoleonmen de, Atıllamen de salystyrýǵa bolmaıdy. Ol bárinen joǵary. Shyńǵys han qazaqtyń uǵymynda áýlıe, uly han. Ańyz boıynsha, Táńiriniń nurynan jaralǵan. Óziniń asyl týmysyn dáleldeý úshin halyqtyń aldynda sheshesi «sadaǵyńdy kúnniń sáýlesine ildir» deıdi. Kıiz úıde shańyraqtan túsip turǵan sáýlege sadaǵyn atqanda, jebesi sol sáýlege ilinip turyp qaldy desedi. Al qalǵan bılikke talasqan Shyńǵystyń týystarynyń oqtary ilinbeıdi. «Sadaǵyn saǵymǵa ildirgen Shyńǵys han» dep aıtatyny sodan. Bul, árıne, ańyz. Biraq, Shyńǵys hanǵa degen senimniń kórinisi.
700-800 jyl boıy, onyń ishinde qazaq handyǵy qurylǵan zamannan bastap Shyńǵys han áýlıe boldy. Qaztýǵan jyraýdyń atynan aıtylǵan Murat aqynnyń zaryn maqalalarymda talaı ret aıtyp keltirgenmin:
Oıyl da Qıyl, Jem, Saǵyz,
Qaıran salanyń jatqan ańǵary-aı.
Aq shalmaly pirlerdiń
Meshitke jaqqan shamdary-aı!
Kápirden teńdik alýǵa,
Qaıtyp ta keler deımisiń,
Musylmannyń balasy,
Shyńǵystan týǵan handar-aı...
Murat – azattyq jyrshysy, otarshyldyqqa qarsy óleńder shyǵarǵan. Ǵasyrdyń basynda halyq kósemi, aǵartýshy Ǵumar Qarash aıtady:
Shyńǵys, Batý handyq quryp turǵan el,
Qaraqypshaq Qobylandylar týǵan el,
Eregesken dushpan-jaýyn qýǵan el
Emes pe ediń – jurtym saǵan ne boldy?!.
Osy sózdi dál qazir aıtýǵa bolady. Al Maǵjan «Adamzatta Shyńǵystaı er týmaıdy» degen. Shákárim, Sultanmahmut, Abaılar «Qazaq rýlary Shyńǵys hanǵa ózi qosyldy» dep aıtqan. Orys sovet ıdeologıasy kelip jetkenge deıin búkil qazaq Shyńǵys handy qurmettegen, qadir tutqan. Al odan keıin ulttyq sanamyzdan aıyrylǵanymyz sonshalyq, orystyń ıdeologıasymen, orys bolǵanda úlken ǵylymnyń ıdeologıasymen ǵana emes, mektep oqýlyǵy dárejesindegi shovınısik ıdeologıamen ábden mıymyz ýlanǵan. Shyńǵys handy áli kúnge jaýyz dep júrgender sol sanadan áli aryla almaı otyr. Qazaqtyń jaǵdaıy túsinikti. 70 jyldyń ishinde ulttyq sanasynan, dástúr-saltynan aıyryldy. Qymyz ishýdi, qurt qaınatýdy umytyp, barynan aıyryldy. Ol túsinikti jaǵdaı, ıdeologıa solaı boldy. Qazaqqa kiná qoımaı-aq qoıaıyq. Al arǵy jaqta – Qytaıda bir jarym mıllıon qazaq otyr. Elimiz bar, jurtymyz bar dep kóńilge medeý tutatyn edim. Olardyń qazirgi zamandaǵy saıttary – «Kúltegin» men «Sen – qazaqty» qarap otyramyn. Qytaıdaǵy qazaq sovet ıdeologıasynan tys boldy. Onyń ústine, Qytaı ıdeologıasy boıynsha, Shyńǵys han Uly memleketti negizdeýshi adam. Shyńǵys han bastady, al Shyńǵys hannyń nemeresi Qubylaı birjolata bekitti. Sonda sol jaqtaǵy qazaq nege Shyńǵys handy balaǵattap jatady? Mundaǵylar jaýyz dep sypaıy aıtsa, ondaǵylar túgin qaldyrmaı, aram qalmaq, pálen-túgen dep balaǵattaıdy, onyń ishinde «nege jazady?» dep men de ketip jatamyn. Qaıran qalatyn nárse. Sovet ıdeologıasynan tys boldy, Qytaıdyń búgingi ıdeologıasynda da Shyńǵys han jaman degen nárse joq. Sonda qaıdan keldi bul? Anyǵyn aıtý kerek, bul eldiń, halyqtyń azyp-tozyp, ulttyq sanadan birjola derlik aıyrylǵanynyń kórinisi. Biraq, basqa halqymyz joq, osy halyqtyń sanasy ashylý kerek, osy halyqtyń ishinde sanasy joǵary azamattar bar, jastar da kóp, arǵy bette de azshylyq bolsa da sondaı azamattar bar, solar túsinýi kerek. Shyńǵys handy qansha jamandaǵanmen, jaman bop qalmaıdy. Búkil dúnıejúzi moıyndap otyr. Shyńǵys han jóninde neshe myń maqala, zertteý, júzdegen kitap jazylǵan. Aǵylshyn jazdy, fransýz jazdy, nemis jazdy, amerıkan jazdy, japon jazdy. Shyńǵys handy japon ózine tartady, qytaı ózine tartady, qazir orystar Shyńǵys handy slaván boldy dep ózine tartyp jatyr. Al shyn murageri, shyn urpaǵy bola tura, biz odan qashyp qutyla almaı jatyrmyz. Qanshama kitap jazylsa da, aınalyp kelgende Shyńǵys han áli joq. Shyńǵys handy uly qolbasy, danagóı saıasatker, uly ımperıa qurǵan deıdi. Shyńǵys hannyń jasaǵan isteri keıingi zamanǵa jalǵasty deıdi. Halyqtardyń arasyndaǵy qatynas, dinge kózqaras týrasynda, halyqaralyq quqyqtar salasynda Shyńǵys hannyń ashqan jańalyqtary óte kóp. Eýropa soǵan endi jetip jatyr, áıtpese jetpeı de qalyp jatqan jaılar bar.
Shyn máninde, Shyńǵys hannyń beınesi, shyn tarıhı tulǵasy áli ashylǵan joq. Sonymen qatar, Shyńǵys hanǵa qatysty kóptegen derekter burmalanady, naqty jerine jetpeı aıtylady. Óıtkeni, qalaı degenmen, Shyńǵys hannyń óziniń jurty emes, jat jurt, jaýlasqan jurt. Monǵol aǵaıyndarǵa bul rette rıza bolý kerek. Olar sovet zamanynda da, ıdeologıa zamanynda da Shyńǵys hannan eshqashan aıyrylǵan joq. Ol kezde aqtaý úshin Shyńǵys hannyń mońǵoldyń memleketin qurǵan áýeldegi qyzmeti durys boldy, keıingi kezdegi jaýlaýshylyǵy teris boldy dep ekijaqty etip shyǵardy. Shyńǵys hannyń 800 jyldyǵyn toılady. Sol toıdy uıymdastyrǵan, eskertkish qoıǵan Monǵolıanyń kompartıasynyń ekinshi hatshysy qýdalanyp, aqyry azaptalyp óltirildi. Biraq, báribir aınyǵan joq. Olar – birjaqty. Shyńǵys handy tek monǵol dep qaraıdy.
Bir sózben aıtqanda, Shyńǵys hanǵa qatysty derekterdiń bári jer astynda jatqan joq. Halyqaralyq tilderge aýdarylǵan, onyń ishinde orys tiline túgeldeı derlik aýdarylǵan. Shyńǵys hannyń beınesin jańadan jasaý kerek. Boldy! Arada jazǵan Rashıd-ád-dın, Júzjanı, Júveını bar, qytaı derekteri bar, taǵy basqa Eýropanyń derekteri bar. Barlyǵyn da jınaqtap, qarap kelgende, Shyńǵys hannyń basqa beınesi shyǵady. Asylyq aıtqanym emes, Shyńǵys hannyń eń tolyq, eń naqty, eń ádil baǵasyn aıǵaqtaıtyn, Shyńǵys hannyń búkil ǵumyrbaıanyn tolyq qamtıtyn, sol Shyńǵys han ǵana emes, Hİİİ ǵasyrdaǵy búkil túrik qaýymynyń, Ortalyq Azıanyń tarıhyn aıqyndaıtyn kitap jazdym dep oılaımyn. Anyq aqıqaty sol. Úsh kitap bitti. Úshinshi kitaptyń kúni keshe ǵana alǵashqy danasy shyqty. Birer aıdyń ishinde taralyp, satýǵa túsý kerek. Alda tórtinshi kitap qaldy. Táńiri qýat berse, bir jarym, eki jyldyń ishinde ony da bitirip qalamyz.
«OTYRARDY QIRATTY» DEGEN ORYNSYZ SÓZ
Shyńǵys han «Otyrardy qıratty» degenge baılanysty talaı ret aıttym da, jazdym da. Otyrar Qarahan áýletiniń quramyndaǵy shaǵyn ǵana memleket-qala bolǵan. Ilek handardyń basy, sultandardyń sultany degen Osman Samarqanda otyrǵan, Osmannyń inisi Qadyr Ferǵanany bılegen, sosyn kishi qalalarda kishi týystary bolǵan. Osmannyń nemere inisi Táj-ád-Dın Bilge han Otyrardy bılep otyrǵan. 1210 jyly parsy patshasy Horezmshah Aladdın Muhammed Samarqandy basyp alady. Táj-ád-Dın Bilge handy tutqynǵa alady. Osmandy bir jyldan keıin óltiredi. Otyrardy tonaıdy, qanshama halqy qyrylady, qanshamasy shetke qashady. Otyrar baı qala, kópesterdiń barlyǵy tatar dalasy Shyńǵys hanǵa qaraı qashady. Otyrardy musylman dinbasylaryna deıin tastap ketedi. Artynan Táj-ád-Dın Bilge hannyń basyn alǵan. Ol týraly ekinshi kitapta tolyq jazylǵan. Sodan keıin óziniń ornyna Otyrardy bıleýge óziniń sheshesiniń álde aǵasynan, álde inisinen týǵan Qaıyr handy otyrǵyzady. Al Shyńǵys han kelip, Otyrardy azat etken. Kerýenniń tonalýy jáne basqa da tolyp jatqan jaǵdaılar bar. Bizde sovettiń tarıh ǵylymynyń azyp-tozǵany sonshalyq, qaraqshylardy jaqtaı biledi. Tarıhshylardyń barlyǵy Otyrarda kerýenniń qyrǵynǵa ushyraýyn úlken jaýyzdyq dep baǵalaǵan. Adam qaıran qalatyn jaǵdaılar bolǵan. Mysaly, ózimizdiń Saraıshyq qalasy. 1480 jyly Ermak Saraıshyq qalasyn basyp alady. Sodan qaladaǵy búkil halyqty qyrady. Eń sońynda Altyn Orda handarynyń kúmbezderi bar qabirdi, súıekterdi qazyp alyp, úıip órteıdi. Sony kezinde Ivan Groznyıdyń ózi aıyptaǵan. Osyny Tájikstanda bári jaýyzdyq dep aıtady. Al sovet tarıhshylary durys jasady deıdi. Qalany tazartý kerek dep esepteıdi. Sol sıaqty jaǵdaılar óte kóp.
Shyńǵys hannyń zerttelmegeni sonshalyq, Otyrar, ondaǵy qyrǵyn máselesi jáne odan keıingi jaǵdaılar da teris paıymda baıandalady. Mysaly, Shyńǵys han onyń aldynda Qytaımen soǵysty. Soltústik Qytaıdy qıratyp, baǵyndyrdy. Oǵan Jalaıyr Muqaly-noıandy qoıdy. Qytaıdy birjola talqandaý kerek edi. El esin jıý kerek edi. Ońtústik Qytaı taǵy tur. Sol kezde myna jaqtan jańa maıdan ashýǵa májbúr boldy. Óıtkeni kerýendi tonady, elshilerdi óltirdi. Osy týraly ekinshi kitapta aıttym. Soǵys jarıalaǵan Shyńǵys han emes, soǵys jarıalaǵan Horezmshah Aladdın Muhammed. Al Shyńǵys han qabyl alǵan. Tilegeniń soǵys bolsa, alasyń degen.
Bir sózben aıtqanda, Shyńǵys hannyń naqty tarıhy, Shyńǵys hannyń naqty murageri, eń negizgi murageri – qazaq halqy. Óıtkeni Shyńǵys han tý kótergen kezde keıin monǵol dep atalǵan tatar dalasyndaǵy 25 rý – tikeleı bizdiń babalarymyz sonyń astynda bolǵan. Sosyn barlyq dástúr-salty da monǵol emes, túriktik. Shyńǵys hannyń móri týraly ekinshi kitapta arnaıy taraý jazdym. Mórdiń beti túrikshe jazylǵan. Ony eshkim teriske shyǵara almaıdy. Al endi oılap qarańyz, Orys memleketiniń móri aǵylshyn tilinde, fransýz tilinde bolýy múmkin be? Anglıa koróldiginiń móri nemis tilinde bolýy múmkin be? Túrik memleketi – túrik tilinde. Sol sıaqty tolyp jatqan máselelerdiń bárin naqtylaýǵa týra keldi.
Táńiri qoldap, úsh kitapty jazyp shyqtyq. Endi tórtinshi kitapty jazsaq, Shyńǵys hannyń jeke basy támam bolady. Onyń ar jaǵynda taǵy basqa áńgime shyǵyp jatatyn bolady.
AÝDARMA – MASHAQATY MOL JUMYS
Aýdarý degen – kúrdeli másele. «Abaı jolynyń» ózi áli kúnge deıin durystap aýdarylǵan joq. «Abaı» kórkem shyǵarma boǵlandyqtan, ony aýdarýdyń qıyndyǵy bar. Al Shyńǵys handy aýdarý úshin tarıhtan habary bar, orys tilin jaqsy biletin maman kerek. Aldaǵy ýaqytta bolatyn shyǵar. Dál qazir oǵan alańdaýdyń qajeti joq dep oılaımyn. Adamnyń ǵumyry shekteýli. Men qazir 74-ke keldim. Júzge kelsek te, jazatyn nársemiz taýsylmaıtyn sıaqty. Kezinde áńgimelerimdi aýdarta bastadym da, sonshalyqty mashaqaty kóp ekenin baıqap, toqtatyp qoıdym. 70-jyldyń aıaǵynda aýdarylý kerektigin ańdaǵannan keıin, kerek bolǵasyn aýdarta bastadym. Óte kóp ýaqytym ketti. Mysaly, «Alasapyrannyń» eki kitabyn eki-úsh aıda jazdym, al eki kitapty aýdartýǵa eki jyldaı ketip qaldy. Jolma-jol aýdarma jasalady, birden aýdaratyn adam aýdarǵasyn taǵy qaraısyń. Sony zaıa ketken bos ýaqyt dep keıin jazdym da. Endi elimiz ornynda turatyn bolsa, halqymyz aman bolatyn bolsa, dúnıe ońalatyn bolsa, biz barmyz ba, joq pa, joqshysy tabylý kerek. Al kerek bolmaıtyn bolsa, jazǵan nárse eskertkish bolady da qalady. Álgi quryp ketken halyqtardyń qurdymǵa ketken tilderi bar ǵoı. Sol sıaqty. Biraq, Qudaıǵa shúkir, Qazaqstan sheginde 11 mıllıon qazaq bar. 1 mıllıon halyqtyń ózi joıylýy múmkin emes nárse. Qazaq – úlken halyq. Dúnıe ońalady dep oılaımyn.
SHÁKÁRİM - BAQYTSYZ ADAM...
...Shákárim óte baqytsyz adam, óliminen keıingi búkil shyǵarmashylyq taǵdyry da solaı... Ózbek pen grýzın sıaqty qazaqtyń óziniń batyldyǵy bolǵanda, ony baıaǵyda jaryqqa shyǵarýǵa bolar edi. Sovet ókimeti qulaǵan soń jarıaǵa shyqty. Shákárimdi shyǵarýǵa áldeneshe ret talap boldy. Ádı Sháripov degen óte parasatty, óte keń aqsaqalymyz bar edi. Ǵylym akademıasynda qyzmet atqarǵan kezimde maǵan Shákárimniń bes-alty júz bettik mashınkaǵa basylǵan qoljazbasyn berdi. Qazaqsha árippen, qazirgi kırıll qarpimen basylǵan. Oqyp shyqtym da: «Mynaý túgeldeı qate eken, óleń ólshemi joq, basqa qateler bar. Bul qalpynda baspaǵa jaramaıdy. Biraq, negizinde materıal jasaýǵa bolady», – dedim. Ol kisi sony kóterem dep júrgende, ózi basqa jaqqa aýysyp ketti. Aqyrynda Shákárim jarıaǵa shyqqan kezde, onyń óleńderin shyǵarý kerek boldy, sol kezde jańaǵy qoljazbaǵa akademıadaǵy birneshe qyzmetker ıe boldy. Dırektordyń seıfinde jatqan nárse Zákı Ahmetovtyń qolyna tústi. Zákı óziniń aınalasyndaǵylarǵa berdi, olar aldy da bar qatesimenen úzip alyp, top-tobymen anda-munda bere bastady. Sol kezde men aptasyna bir áńgime jazyp, óte jaqsy jumys istep jatyr edim. «Jalyn» baspasynda Qoǵabaı Sársekeev degen jigit otyrǵan, úlken jazýshy, parasatty azamat, sol Shákárimniń jınaǵyn daıyndap berýdi ótindi. Sosyn men Shákárimniń jınaǵyn daıyndadym. Jumysymdy qoıyp, tórt aı otyrdym. Onyń áńgimesi kóp. Shyǵartpaýǵa kúsh salǵandar da boldy. Soǵan qaramaı, «Jalyn» baspasy shyǵardy.
Akademıanyń shyǵarǵan jınaǵyn men qoljazba kúıinde qaradym, qanshama qatesin aıttym. Myń qateniń qanshasyn aıtasyń, birneshe myń qate bolsa, birneshe júzin aıttym. Olar túzetti. Men aıtpaǵan qate sol betinde qaldy, kitap shyqqannan keıin kitaptaǵy qateler týraly jazdym taǵy da. Shákárimdi shyǵarý óte kúrdeli másele emes, az-maz arabsha hat tanıtyn azamattar kerek. Óleń ólshemi de qıyn problema emes. Shákárimniń óleń ólshemi meniń shaǵyn kitapshamda bar. Mysal úshin aıtaıyq, «Qorqyt, Qoja Hafız túsime endi» degen óleń bar, sonyń ólshemin aıaqtaý úshin men eki-úsh kún otyrdym. Óıtkeni, ishki uıqas bar eken, kúrdeli eken. Al sol ólshemmen taǵy birneshe óleń bar. Soǵan salýǵa bolar edi, ol qıyn nárse emes, bolashaqta sheshilýi kerek. Sol kezderde ekinshi bir másele boldy, Qudaı degen sózdi aıtqyzbady. Qudaı degen sózdi tabıǵat dep ózgerttirdi, taǵy sol sıaqty sumdyqtar boldy. Sondyqtan, jalǵyz Shákárim emes, búlingen nárse kóp. Endi ǵylym alǵa basýy kerek.
KEIİNGİLERDEN KİM BAR, KİM JOǴYN BİLMEIMİN
Men buryn jýrnalda otyrdym, kim shyǵyp kele jatyr, bárin biletinmin. Al sońǵy segiz jylda qadaǵalaǵan joqpyn. Jańa shyǵyp kele jatqan jastardan kim bar, kim joǵyn bilmeımin. Bajaılap oqyǵam joq. Sondyqtan olaı-bylaı dep aıta almaımyn. Qazirgi kezde senzýra joq, eshkimniń aýzyn eshkim baılap otyrǵan joq. Tolyq erkindik bar.
Keter jyldary jastardyń báıgelerin ótkizdim, músháıra jasadym. Sonda baıqaǵanym, sol kezdegi jastar, bizdiń aldymyzdaǵy aǵalarymyzdyń jaǵdaıy jaqsy bolǵan, bizdiń kezimizde zaman taryldy dep oılaıdy eken. Men sonda barlyq ýaqytta qıyn bolǵanyn aıttym. Biz de páterde turdyq. Biz de tıyn sanadyq. Eń bastysy, baspaǵa jol tabý óte qıyn bolatyn. Árbir sózińdi tekserip qarap otyratyn. Senzýra boldy. Qazir de qıyndyq kóbirek shyǵar. Ol – turmys qıyndyǵy. Biraq, eshqandaı baqylaý, senzýra joq. Jazýshy úshin eń basty nárse – shyǵarmalyq erkindik, oı erkindigi. Sol erkindik bar. Al erkindik bar jerde ádebıet jańadan qaýlap ósýi tıis. Poezıanyń damýyna eshqandaı shek joq. Prozanyń jaǵdaıy sál qıynyraq. Ol úshin otyrý kerek. Jaǵdaı kerek, ýaqyt kerek.
Táýelsizdik zamanynda qazaq ádebıeti turalap qaldy, keıin ketti degen kózqaras bar. Ádebıettiń deńgeıi kitaptyń sanymen eseptelmeıdi. Kitaptyń sany qazir de burynǵydaı kóp shyǵatyn bolýy kerek. Eseptep qarańyz, 20-jyldardan ne bar, Áýezovtiń áńgimeleri bar, «Qarash-Qarash» bar, «Qıly zaman» bar. 30-jyldardan ne bar, Isa Baızaqovtyń poemalary bar. Isa Baızaqov – qazaqtyń sol zamandaǵy eń úlken aqyny. 40-jyldardan «Abaı jolynyń» eki kitaby bar, 40-jyldyń aıaǵynda «Ómir mektebi» jazyldy. Sanaýly, bir kitap, eki kitap qana. Al endi senzýra joıylǵan 90-jyldan bastap óte úlken shyǵarmalar jazyldy, buryn qamtylmaǵan taqyryptar qamtyldy. Bekejan Tilegenov degen óte úlken jazýshy shyqty. Men ol týraly jazdym, aıttym. Ol klasıkalyq eki roman jazdy, biri «Qara jel» dep atalatyn polıgon týraly shyǵarma. Ekinshisi «1986 jyl» dep atalady, ol Jeltoqsan oqıǵasy týraly emes, partnomenklatýra týraly klasıkalyq roman. Basqa da kóptegen shyǵarmalar jazyldy, qamtylmaǵan taqyryptar qamtyldy. Partıa qaıratkerleri týraly óte jaqsy shyǵarmalar jazyldy. Biraz ýaqyt ótkennen keıin, teńiz qaıtqan kezde jartastardyń qaıta shyǵatyny syndy, ne jazylǵany aıqyndalýǵa tıis dep oılaımyn. Esenberlınniń árbir romanyn qandaı qıyndyqpen shyǵarǵanyna men ózim kýá boldym, ol týraly aıttym da, jazdym da. Sondyqtan, qazaq ádebıetiniń bolashaǵyn kesip aıtýǵa bolmaıdy. Qazirgi jastar qazaq ádebıetin jańa bıik deńgeıge, burynǵydan joǵary deńgeıge kóteredi dep oılaımyn. Endigi eskeretin másele, Batys ádebıetin jaqsy tanyp bilý jaıy. Muhtar Áýezov qana óz tusyndaǵy batys ádebıetin jaqsy tanydy, jaqsy bildi. Sol arqyly úlken nátıjege jetti. Bizdiń qatardaǵy jazýshylar da shetel ádebıetin jaqsy tanyp, jaqsy bildi. Túgel bolmaǵanmen de. Qazir jalpy álem ádebıeti degen alaqanda tur ǵoı. Úırenýge, ártúrli kórkemdik tásilderdi alýǵa múmkindik bar. Kitap shyǵarý máselesiniń biraz qıyndyǵy bar. Biraq ony da shyǵarýǵa bolady. Eń bastysy, senzýra joq. Sondyqtan men keıingi balalaryma úlken tabys tileımin. Olar úlken nátıjege jetedi dep oılaımyn. Qazaqtyń ótkeninde jazylmaǵan nárse kóp, búgingi kún týraly da neshe túrli shyǵarmalar jazylýy kerek.
ESENBERLINNİŃ, MUQANOVTYŃ TİLİN ÚIRENÝ KEREK
Iá, «Men» ǵumyrbaıandyq romanymda jazýshy bolamyn degen jas talapkerge álem ádebıetiniń tizimin usynǵanmyn. Áli de sony aıtamyn. Óıtkeni HH ǵasyrdyń sońyna taman úlken jazýshylar shyqqan joq búkil álemde. Álem ádebıeti keri ketti dep aıtýǵa bolady. Latyn amerıkasynyń ádebıeti 60-70 jyldary kóterildi, al japon ádebıeti toqyrady, óziniń ulttyq sıpatynan aıyryla bastady. Sondyqtan, men aıtqan tizim áli kúshinde. Oǵan qosa, qazaqtyń qazirgi ádebıetin oqý kerek. Muhtar Maǵaýındi jáne taǵy basqalardy oqý kerek. Ulttyq tamyrdan aýlaqtap ketip, jaqsy dúnıe shyǵarý múmkin emes. Eń bastysy, qazaqtyń tilin jaqsy bilý kerek. Bizge leksıa oqyp otyrǵanda Muhtar Áýezov: «Meniń tilimde Abaı tiliniń mádenıeti bar», – dep aıtqan edi. Ony aıtqan Áýezov, estigen – men, shyǵarǵan da – menmin. Al meniń tilimde Abaı jáne Áýezov tiliniń mádenıeti bar. Sonymen qatar, búkil qazaqtyń orta ǵasyrdaǵy ádebıetiniń, orta ǵasyrdaǵy shaǵataı ádebıetiniń, keıingi qazaq ádebıetiniń barlyq tildik qoryn paıdalandym. Jastarǵa aıtarym, jas kezinde adam úlkendi ǵana moıyndaıdy, iri klasıkti ǵana moıyndaıdy. Ortasha jazýshylardy elemeıtin jaǵdaılar bolady. Qazaqtyń ádebı tili, qazaqtyń eń baı tili 40-jyldarda, 60-70 jyldarda jasaldy. Áljappar Ábishevtiń, Dıhan Ábilevtiń, İlıas Esenberlınniń, Ǵabdol Slanovtyń tilin úırený kerek, oqý kerek. Sábıt Muqanovtyń baı tili bar. Olardyń nashar degen shyǵarmalarynyń ózin oqý kerek, baǵalaý kerek. Ol – sabaq. Zaman ózgeredi, aqıqat, shyndyq ózgermeıdi.
Kitap.kz
