Ústimizdegi jyldyń 9 qazany kúni KTK telearnasynyń jańalyqtarynan «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» RMM-ne qarasty asqana tóńireginde týyndaǵan máselelerge qatysty habar berildi. 2-3 mınýttyq habarda máseleniń aq-qarasyn ashyp kórsetip, túsindirý de, kórermenge ony túsiný de ońaı emes. Al odan 1-2 kún aldyn «Namys.kz» jáne «Serke.org» saıttarynda «Iasaýı kesenesiniń basshysy kásipker áıeldi bopsalap júr» degen taqyryppen sol KTK tilshilerin shaqyryp, eldi shýyldatyp júrgen jeke kásipker E.Mahambetovanyń el aǵalaryna arnaǵan shyndyqqa esh janaspaıtyn, eshqandaı dálel-dáıeksiz jazyla salǵan aryzy-jalasy jarıalandy. «Tıse terekke, tımese butaqqa» degen «ustanymdaǵy» ylas oıly adamdardyń qoǵamdyq pikirdi shatastyrmaýy úshin máseleniń mán-jaıyn naqty dáleldermen ashyp kórsetýdi jón kórdim. Al máseleniń shyndyǵy mynaý: Jeke kásipker Esenkúl Mahambetova 2010 jyldan bastap, 5 jylǵa jýyq ýaqyttan beri «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» RMM-ne qarasty asqana ǵımaratyn jalǵa alyp, jumys istep keledi. Qazaqstan Respýblıkasy «Múlik týraly» zańynyń talaptaryna sáıkes kez kelgen memlekettik mekemeniń jalǵa beriletin nysany sol mekemeniń kelisimi negizinde aýmaqtyq memlekettik múlik jáne jekeshelendirý departamentiniń buıryǵymen bir jylǵa ǵana jalǵa beriledi. Jalǵa berýshi aýmaqtyq memlekettik múlik jáne jekeshelendirý departamenti bolyp tabylady jáne kelisim shart ta osy departamentpen jasalady.
Ońtústik Qazaqstan memlekettik múlik jáne jekeshelendirý departamentiniń 2014 jylǵy 4 naýryzdaǵy № 46 buıryǵynyń jáne № 65 Turǵyn emes jaıdy jaldaý Kelisimshartynyń negizinde Túrkistan qalasy, Táýke han dańǵyly, 70 mekenjaıynda ornalasqan «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» RMM-niń ǵımaratynan jalpy alańy 85 sharshy metr turǵyn emes jaı taǵy da jeke kásipker Mahambetova Esenkýl Mahsýthanqyzyna jalǵa berilgen bolatyn. Kelisimshart talaptary boıynsha jaldaýshy «qabyldanǵan obektini shartta kózdelgen maqsattarda ǵana paıdalanýǵa» (10 bap, 3 tarmaq), «obektini tıisinshe tártipte ustaýǵa, obektige nemese onda ornalasqan ınjenerlik komýnıkasıalarǵa zaqym keltirýi múmkin áreketterdi jasamaýǵa (10 bap, 4 tarmaq) jáne «jalǵa berýshiniń aldyn-ala jazbasha ruqsatynsyz obektini, onda ornalasqan jeliler men komýnıkasıalardy qaıta ornalastyrýdy nemese qaıta jabdyqtaýdy júzege asyrmaýǵa» (10 bap, 7 tarmaq) mindetti. Alaıda jeke kásipker E. Mahambetova óz mindettemelerin oryndamaı, kelisimshart talaptaryn óreskel buzýǵa jol berdi. Atap aıtqanda:
- «Jaldaýshy», ıaǵnı jeke kásipker E.Mahambetova obektini «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» RMM qyzmetkerlerin ǵana tamaqtandyrý maqsatynda jalǵa alyp, jaldaý aqysyn jeńildikpen (8501 /segiz myń bes júz bir/ teńge) ǵana tólep kele jatqandyǵyna qaramastan, birinshi kezekte zıaratshylar men týrıserge qyzmet kórsetýdi jolǵa qoıyp otyr. Mundaı jaǵdaıda ol jaldaý aqysyn birneshe ese artyq tóleýge tıis bolatyn. Alaıda E.Mahambetova aldaý arqyly memleket qarjysyn qaltaǵa basyp keledi. Bul qylmys emes pe?
- Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdary men kelisim shart talaptaryn aıaqqa taptap, jalǵa berýshiniń aldyn-ala jazbasha ruqsatynsyz obektige japsarlastyryp qosymsha qurylys salyp, obektini aıtarlyqtaı ózgeriske ushyratty.
- Jalǵa alǵan 85 sharshy metr jaıdan bólek, jalpy kólemi 100 sharshy metrden astam bastyrmany ruqsatsyz paıdalanyp, ony jyńǵylmen qorshap alǵan jáne sol arqyly ǵımarattyń sáýletine nuqsan keltirdi.
«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» RMM tarapynan jasalǵan eskertýlerge qaramastan «Jaldaýshy», ıaǵnı jeke kásipker E.Mahambetova zańsyz áreketterin toqtatpady. Sodan soń biz osy máselelerdi atap kórsetip, Ońtústik Qazaqstan memlekettik múlik jáne jekeshelendirý departamentiniń basshysy M.R.Sábdenovke ótinish jazyp, jeke kásipker E.Mahambetovamen jasalǵan kelisim shartty merziminen buryn buzyp, jalǵa berilgen obektini «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» RMM-ne qaıtarýdy suradyq. Ótinishimiz qanaǵattandyrylyp, departamenttiń 2014 jylǵy 16 shildedegi №142 buıryǵymen jeke kásipker E.Mahambetovamen jasalǵan kelisim shart merziminen buryn buzylyp, kúshi joıyldy. Osy buıryq bizdiń qolymyzǵa tıgen kúni, ıaǵnı ú.j. 24 shildesinde E.Mahambetovaǵa buıryqtyń kóshirmesin tirkeı otyryp, arnaıy habarlama hat jazyp, asqana ǵımaratyn bosatyp, bastapqy qalpynda qoryq-murajaıǵa qaıtarý qajettigin habarladyq. Mine, sodan beri úsh aı jýyq ýaqyt ótse de ol memlekettik mekeme ǵımaratyn bosatyp bermeı, zańsyz kásibin jalǵastyryp keledi. Osy aralyqta maǵan salmaǵan adamy qalǵan joq. Onysynan túk shyqpaǵan soń túrli ósek-aıań taratty, qoqań-loqy jasady. Endi mine, maǵan jala jaýyp, jan-jaqqa aryz jazýǵa kirisipti.
E.Mahambetova «4 balaly jesir áıelmin» depti. Ia, jesir áıel ekeni ras. Biraq jesir bolǵanymen jerde jatqan jan emes. Basqalaryn aıtpaǵannyń ózinde balalarynyń bári jetilgen. Bir sózben aıtqanda E.Mahambetovanyń bireýdi bopsalamasa, bireýden bopsa kóretin jaǵdaıy joq.
Sózimniń dáleli retinde mynany aıtsam da bolady. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı jesir áıel-jeke kásipker E.Mahambetova jalǵa alǵan 85 sharshy metr jaıdan bólek, jalpy kólemi 100 sharshy metrden astam bastyrmany basyp alyp, ony jyńǵylmen qorshap, odan bólek mekemeniń gúl egetin jerlerin taptap, taǵy da 100 sharshy metrden astam jerge tapshan, shatyrlar quryp qoıǵan. Gúl egilýge tıisti 40-50 sharshy metr jerge qazan-oshaqtary men shashylyq pisiretin mangalyn, shaı qaınatatyn tıtandaryn qoıyp tastaǵan. Osylaısha E.Mahambetova jalǵa alǵan 85 sharshy metr jaıdan bólek taǵy da 250-300 sharshy metrdeı jerdi basyp alyp, memlekettik mekeme qyzmetkerleriniń ol jerlerde jumys júrgizýine múmkindik bermeı otyr. Ońtústik Qazaqstan memlekettik múlik jáne jekeshelendirý departamentiniń buıryǵymen kelisim sharty merziminen buryn buzylǵandyǵyna qaramastan, E.Mahambetova jalǵa alǵan ǵımarat turmaq, zańsyz paıdalanyp júrgen jerlerin de bosatyp bermeı qasarysýda. Ǵımaratty bosatýdy talap etip mekemeniń jaýapty qyzmetkerleri barsa nemese tapsyrmaǵa sáıkes sol mańda jumys júrgizýge jumysshylar barsa E.Mahambetova zańsyz áreketterge baryp, týǵan-týysqandaryn jınap, ses kórsetip, shý shyǵarady. Eki jarym aıdan berigi jaǵdaı osy. Muny az deseńiz túrli deńgeıdegi adamdar habarlasyp, «Mahambetovaǵa tıiskenińdi qoımasań seni de jaıyńa qoımaımyz» degendeı doq kórsetedi. Mine, kimdi kim bopsalap júrgendigi osydan-aq anyq kórinip turǵan joq pa?
El aǵalaryna jazǵan aryzynda E.Mahambetova asqananyń jaryǵyn qıyp tastaǵandyǵymyzdy aıtyp , «2 aı boıy motor qosyp jumys istep jatyrmyz Kúnine 2 myń teńgege benzın quıamyn, oǵan jalǵyz 1 tońazytqyshty qosamyz. Tońazytqyshta turǵan 70 keli et, 5 keli sary maı, 100 lıtr qymyz ben 150 lıtr qymyran sasyp ketti. Sebebi, bizde 28- shildeden beri jaryq joq. Meniń asqanamnan keseneniń jumysshylary da tamaqtanady. Olar ne iship jese de barlyǵy 150 teńge ǵana. Jaz boıy 15 adam tamaqtanyp turdy. Qys mezgilinde 5-6 adam ǵana qalady... Al men bolsam zańdy túrde salyǵymdy tólep, 15 januıany jumyspen qamtamasyz etip otyr edim» depti. Sóz túsinetin adamǵa E.Mahambetovanyń zańsyz áreketteri onyń osy óz sózderinen-aq belgili bolyp tur ǵoı.
Birinshiden, jeke kásipker E.Mahambetova asqana ǵımaratyn «Áziret Sultan» qoryq murajaıynyń ujymyn ǵana tamaqtandyramyn dep óte tómengi baǵamen jalǵa alǵan. Al qoryq murajaı ujymynda dál qazir 120 adam jumys isteıdi. Bul ujymnyń barynsha yqshamdalǵany. Ótken jyldary 160 adamǵa deıin jumys istegen bolatyn. Osynsha adamnyń 15-i ǵana jaz aılarynda, 5-6-sy ǵana qys mezgilinde E.Mahambetovanyń asqanasynan tamaqtanypty. Kórip otyrǵandaryńyzdaı bul jeke kásipkerdiń óz sózi. Al sonda qoryq-murajaıdyń qalǵan adamdary tústigin qaıdan iship júr? Óz asqanamyzdyń tamaǵy nashar ma? Joq álde túski úzilis ýaqytynda asqanada oryn bolmaıdy ma? Biz ol jaǵyn qazbalamaı-aq qoıaıyq. Biraq, qoryq-murajaıdyń óz aýmaǵynda ujymy úshin arnaıy jumys isteıtin asqana turǵanda, ujym músheleriniń 90 paıyzy odan bezip, alystaǵy asqanalardy jaǵalap júrse, muny qalaı túsinýge bolady?
Ekinshiden, eger ol qoryq-murajaıdyń 15 adamyna ǵana ózi aıtqandaı 150 teńgeden tamaq berip otyrsa, onyń taza tabysy motorǵa benzın quıyp otyrǵan 2 myń teńgesin de jappas edi.
Úshinshiden, kúnine 15 adamǵa ǵana tamaq beretin asqanamen qalaısha15 januıany jumyspen qamtamasyz etedi? Álde E.Mahambetova qol astyndaǵylarǵa eńbekaqy bermeıdi me?
Tórtinshiden, «Tońazytqyshta turǵan 70 keli et, 5 keli sary maı, 100 lıtr qymyz ben 150 lıtr qymyran sasyp ketti» deıdi. 150 teńgeden 15 adamdy ǵana tamaqtandyryp otyrǵan asqanaǵa osynsha et pen qymyz-qymyrannyń ne qajeti bar?
Aıta bersek jeke kásipkerdiń aryzynda onyń óziniń kim ekendigin dáleldeıtin mysaldar barshylyq. Biraq, osynyń ózi-aq jeke kásipker-jesir áıel E.Mahambetovanyń «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» RMM-ne qarasty asqanany «murajaı qyzmetkerlerine ǵana tamaq beremin» dep aldap, jeńildikpen jalǵa alyp, al shyn mánisinde Qazaqstan Respýblıkasynyń zań talaptaryn da, kelisim shart talaptaryn da belden basyp, memlekettik mekemeniń asqanasyn úlken zańsyz saýda ortalyǵyna aınaldyrǵandyǵyna jetkilikti dálel bolmaıdy ma? Álde jesir áıel-jeke kásipker zańǵa baǵynbaýy kerek pe?
M.Sadyqbekov,
«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı
qoryq-murajaıy» RMM-niń dırektory.
Túrkistan qalasy.
