Jaqynda belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri bolǵan, el basqarǵan Nurtas Ońdasynovtyń ózi týraly jazǵandarynyń ishinen myna bir joldardy kóshirip aldym:
Birinshiden – qıyn kezderde (1938-1951) el basqardym, biraq eshkimniń jany men qany moınymda joq. Arym taza!
Ekinshiden – eshkimnen para alǵan emespin. Qolym taza!
Úshinshiden – eshkimdi de rýǵa, júzge bólgen emespin. Júzim taza!
Peıishte nuryń shalqyǵyr asyl azamattyń ózi týraly ant sýyn iship turǵanda aıtylar aqıqat sózderin osy kúngi ákim-qaralardan bastap búgingi bıliktiń shyrqaý shyńyna shyqqan dókeılerdiń eshqaısysy aıta alady dep oılaısyz? Aıta almaıdy, aıtsa solardyń ishindegi eń ımansyzy aıtady.
Nur-aǵamyzdyń (...Nurtas Ońdasynovty aıtyp turmyn, oıbaı!) bul sózderin esime alyp otyrǵanyma jáne bir sebep bar: Osydan biraz buryn (28.04.2017) «Qazaq ádebıeti» gazetine «Maǵan jolap neń bar edi, qulynym?!» degen álde maqala, álde janjalnama (áıteýir jýrnalısıkanyń esh janryna jatqyzý ońaıǵa túspeıtin) jarıalandy. Meni Qobylandynyń qolynan qaza tapqan Aqjol bıge teńedi me, álde men bále qýǵan adammyn, maǵan nege jolaısyń dedi me qaıdam áıteýir, jazǵan dúnıesine ataqty jyrdaǵy «Qaraqypshaq Qobylandyda» degen sózdi «maǵan jolap» dep ózgertipti. Osy janjalmany oqyp bolǵasyn shynynda da azdy-kópti pikir aıtsań eshnárseniń paryq-parasatyna túsinbeı, jatyp kep týlaıtyn osyndaılarǵa jolap nem bar edi, dep ózime-ózim renjigenim de ras. Janjalnama avtory K.Panzabekovke meniń maqalamda bir kezde obkomdy basqarǵan Asanbaı Asqarovtyń atyn ataǵanym nege unamaı qalǵany da túsinikti. Al Qonaevqa arnap, B. Momyshulyna arnap júzdegen óleń jazdym dep maqtaný shyn aqyn adamnyń sózi emes degen pikirimmen Kópbosyn degen aıtqan eken dep qaıta almaımyn. Osy Kópbosyn Panzabek A.Asqarovty kóptegen qala, aýdan, aýylda kóshe, mektepterge aty berilgen, qalyń qazaq alaqanǵa sap ardaqtaıtyn adam deıdi. Búginde kóshe men mektepke kimniń aty berilmeı jatyr, biraq A. Asqarov degenniń ózi basqaryp turǵan jyldary Shymkent oblysynyń qazaqtarynyń arasyna dýlat, qońyrat degen qos syna qaǵyp, bir aımaqtyń qazaǵyn ekige jaryp ketkenin sol mańaıdyń turǵyndary áli zar ılep aıtady ǵoı deımin ishteı. Kópbosyn Panzabek degen aǵataıym úshin A.Asqarovtyń qaıta-qaıta Lenın ordenin alǵany da Allataǵalanyń meıirim-shapaǵatynan kem emes sıaqty. Al so zamanda Kremlde otyrǵandar óz ultyna, onyń ishinde qazaqqa qyrýar jaqsylyq jasaǵan adamǵa bes qaıtara Lenın ordenin bermeıdi. Kópbosynekemniń munysy Stalındi maqtaýǵa sóz tappaı «qınalǵan Jambyl jeri osynyń» keri sıaqty eken,! –Apyr-aý, qazaqty qynadaı qyrǵan Goloshekınniń de Kremlden almaǵan ordeni joq edi ǵoı,-deımin taǵy da.
Bolmaıtynyn bilseń de jaza jeńil, Aıtqyzbasty aıtqyzar nala kóńil» dep edim ózim bir óleńimde. Kópbosyn kókem Balǵabek Qydyrbekulyna, onyń «Túp-tuqıan...» kitabyna nege jarmasasyń dep aıtpasty aıtqyzǵaly otyr. Áıtpese, sol Balǵabek Qydyrbekulynyń «Túp-tuqıannan ózime sheıin» dep atalatyn, ne estelik, ne esse, ne roman, ne basqa deýge kelmeıtin, basy men aıaǵy túgil ortasy da joq, aq qaǵaz baıǵustyń betine aıaýsyz salǵan shımaıy týraly ne aıtylmady?! Tipti, ondaǵy jazylǵandardyń kóbi ótirik ekeni de, ony Qazbek bek Taýasaruly emes osy ózimizdiń zamandastyń biri oıdan jazyp shyqqany, bul kitaptyń búgingi sóz saptaýymen (stılimen) jazylǵanynan-aq kórinip turǵany talaı ret baspasózde jazyldy da. «Eger sen Balǵabekteı belgili qaıratker, kórnekti jazýshy bolsań, Qudaıy tamaq berer eń» deıdi Kópbosekeń. Óz basym marqum Balǵabek Qydyrbekulynyń keremet belgili qaıratker boldy degendi estigen emespin. Bolsa kompartıanyń soıylyn soǵyp sóıleıtin redaktor bolǵanyn ǵana bilemin. Al óz basym B.Qydyrbekuly sıaqty jazýshy bolǵansha Shalqaryma baryp teplovozdyń qaramaıyn súrtkenim durystaý bolatyn shyǵar degen de oıǵa ketip otyrmyn. Kópbosyn kókemniń myna sózderin oqyp otyryp. Jýrnalısıkaǵa sińirgen eńbegine keler bolsaq, B.Qydyrbekuly aǵamyzdyń uzaq jyldyq tárbıesi men tájirıbesinen ótken «Egemen Qazaqstan» gazeti 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisine qatysqany úshin qazaq qyz-jigitteri sottalyp, atý jazasyna buıyrylyp jatqanda sonyń bárin «Ádil jaza» degen (álde «Ádil sot») aıdarmen jelpildetip berip otyrǵanyn qalyń qazaq biledi. Ol kisiniń satırasy da osy Kópbosyn Panzabek aǵamdikiniń o jaq, bu jaǵy ǵana bolatyn. Panzabekov aǵamyz birnárseni óte ras aıtqan: Men ol kisige myna Jazýshylar Odaǵynyń basshysy Nurlan Orazalınniń osynda otyrǵanyna 20 jyldan asyp barady. Aý, ádebıettegi azýy alty qarys Ǵabeń, Sábeń, İlıastar da 3-4 jyldan artyq otyrǵan joq edi ǵoı. Al Nurlan Orazalın osyǵan qatysty talaı-talaı aýyr sózderdi estidi. Qanshama maqalalar jazyldy, sonyń bireýine de selt etetin emes. Mine, bir top jazýshy taǵy hat jazyp jatyrmyz degenimde ekiushtylaý jaýap berip ketkeni bar. Sony aıtyp otyrǵan Kópekeńniń maqalasyn «Qazaq ádebıeti» baspaǵanda kim basady.
Al «Túp-tuqıandaǵy» Taýasarulynyń birese Mekkede, birese Vatıkanda neǵyp júrgenin bilmeıtinim ras. Biraq qazir Qudaıǵa shúkir Áýe joly deısiz be, temirjol deısiz be, ne kóp jol qatynasy kóp. Jáne Qazaqstan álemniń barlyq elderimen tatý-tátti qarym-qatynasta. Tarıhymyzdy túgendep jatyrmyz deımiz. Budan da jamanymda toıǵa barǵanmyn degendeı, sonaý 1990 jyldary áli de isher as, kıer kıimge jarymaı otyrǵanda da belgili jazýshy, ǵalym Q.Salǵarındi Qytaıǵa uzaq ýaqytqa issaparǵa jiberip tarıhymyzdyń tumandy tustaryna sáýle túsirtip alǵanbyz. Endeshe, meniń Qazbek bı Taýsaruly Vatıkanda bolǵanyna keltirgen kúmánim seıiltý úshin Vatıkanǵa bir-eki zertteýshi ǵalymdy jiberip, ol kisiniń sonda bolǵanyn rastap alýǵa Qazaqstannyń qarjysy jetetin shyǵar dep oılaımyn. Tipti, ánebir joly Astanaǵa Rım papasy kelip, ul-qyzdarymyzǵa sonyń saýsaqtaryn súıgizip jatqanda da «Siz Qazbek bek Taýasaruly týraly birnárse estip kórip pe edińiz?» dep suraý da esimizge kelmegen eken (papanyń ózi de Taýasaruly týraly birnárse bilse aıta qoıýy kerek edi, óıtpedi). Qalaı baıqamaǵanymdy qaıdam, jaqynda bir aqyn azamat «Erinbeseń ashyp qara onda uıǵyr dep atalatyn úlken bir ulttyń atyna aıtylmaǵan turpaıy sóz qalmaǵan»-dedi. «Qoıshy, sol «Túp-tuqıanyńdy qolyma ustaýǵa jırenemin. Ony aıtasyń-aý, osy bir Kópbosyn degen aǵataıymnyń ózinshe meni qatyrdym dep oılaıtyn ár nárseniń basyn shalǵan shatpaǵyna jaýap jazýǵa da erinemin. Qudaı-aý, dúnıede eń bolmasa ne aqyndyǵy, ne jýrnalısigi, ne basqa bir nársesi ózińmen deńgeıles adammen daýlasqanǵa ne jetsin»-dedim de osy maqalama núkte qoıdym.
Myrzan KENJEBAI, aqyn
