Kóp jaǵdaıda áskerı mekemeler óz memleketterindegi ıadrolyq qarýdyń kólemin qupıada ustaıdy. Sarapshylardyń esebine qaraǵanda álemdegi ıadrolyq qarýdyń 93%-y AQSH pen Reseıge tıesili. Osy oraıda Reseı men AQSH úlken masshtabta ıadrolyq soǵys bastasa bizdiń ǵalamsharymyzdyń jaǵdaıy ne bolady degen suraq týady.
Árıne, jaǵdaı óte nashar bolady.
Jalpy alǵanda, ıadrolyq qarý osy ýaqytqa deıin eki ret qoldanylǵan. Japonıalyq Hırosıma men Nagasakı qalalarynda 1945 jyly oryn aldy. Alaıda sol kezdegi qarý men qazirgi zamanýı qarý jaraqtyń kúshteri salystyrýǵa kelmeıdi. Iadrolyq qarýdyń saldaryn úshke bólip qarastyrýǵa bolady: bir sáttik, biraz ýaqyt ótsen soń ornaıtyn jáne uzaq ýaqytqa sozylatyn zardaptar.
Bir sátte paıda bolatyn zardaptar
Iadrolyq jarylystyń temperatýrasy birden birneshe mıllıon Selsı gradýsqa deıin jetedi. Bul degen sóz jarylys oryn alǵan jerden jaqyn radıýsta ornalasqan adamnyń denesi birden joq bolyp ketedi. Hırosımada 3 shaqyrym jerde ornalasqan adamdardan tek tasqa túsken kóleńkeleri ǵana qalǵan.
Ǵımarat ishindegi adamdar jylý effektilerinen nemese ǵımarat qulaǵan kezdegi onyń qıyndylarynan óledi. Birden ólý 90% quraıdy.
Kóptep ornaǵan órttiń sebebinen ottegini ózine sińirip alǵan daýyldar soǵady. Órt daýyldary jolyndaǵy turǵan nárselerdiń bárin joıady. Mundaı órtti daýyldardyń kishirek mysaldary Gambýrg pen Tokıo qalalarynda qarapaıym bombanyń áserinen de ornaǵan. Tipti daýyldan tiri qalǵan adamdardyń ózderi atmosferadaǵy barlyq otteginiń joıylý sebebinen tynys ala almaı qaıtys bolady.
Biraz ýaqyt ótken soń ornaıtyn zardaptar
Aman qalǵandar birneshe kún boıy radıoaktıvti shógindilerdiń esebinen ózderin nashar sezinedi. Iadrolyq bombanyń qalaı jarylýy da onyń zardaptaryn aıqyndaıdy. Máselen, eger bomba jerge tıip baryp jarylsa atmosferaǵa túsken radıoaktıvti qoqystar kólemi kóbirek bolady, al bomba aýada jarylsa onyń zardaptary áldeqaıda aýyryraq bolady.
Tiri qalǵandar úlken qıyndyqtarǵa dýshar bolady. Júkti áıelder balalaryn joǵaltady nemese múgedekter, kemisterdi bosanady. Jaralar óte baıaý emdeledi, adamnyń ımýndyq júıesine nuqsan keledi.
Uzaq ýaqytqa saqtalatyn zardaptar
Barlyq álemdi radıpasıalyq obyr aýrýlary jaılaıdy. Radıasıalyq obyr, aq qan aýrýlary balalar arasynda da taralady.
Ǵalamshardy ıadrolyq qys kútedi. Zertteýlerge qaraǵanda, tipti ıadrolyq qarýdy shektep bir ǵana aýmaqta júrgizgenniń ózinde, ol ǵalamshardyń orta temperatýradan 1,5 radýs Selsıge túsýine áser etedi. Sonyń saldarynan dándi daqyldar ósirý ýaqytynyń buzylýynan búkil álemde ashtyq oryn alady.
Jahandyq ıadrolyq soǵys oryn alatyn jaǵdaıda ǵalamshar ómirine apattyq nuqsan keledi. Álemde ıadrolyq qarý bir ǵana memlekette bolǵannyń ózinde barlyq ǵalamsharǵa qaýip tónedi. Adamzat pyshaq ústimen júrip kele jatqan sekildi. Al siz qalaı oılaısyz?
Aýdarǵan: Nazerke MUSA
