Naıman - erte dáýirlerden beri olar 20 dan astap ımperıa men qaǵanattardy bılese, búginde Qazaqstandaǵy eń sany kóp rýlardyń biri. Boljamdar boıynsha, dúnıe júzinde naımandardyń birneshe mıllıon ókili bar kórinedi, dep jazady Qamshy aqparattq agenttigi Caravan.kz saıtyna silteme jasaı otyryp.
Naımandardyń tolyq tarıhyn jazý úshin gazettiń bir beti jetpeıdi, sondyqtan negizgilerine ǵana toqtalaıyq deıdi, sarapshy Rahymǵazy Qabdykárim. Ol byltyr ǵana “Velıkıe kaganaty ı ımperıı naımanov” atty kibatyn jaryqqa shyǵarǵan bolatyn.
Atalǵan kitapta óte qyzyqty kóptegen aqparattar bar bolyp shyqty.
Oǵyzdar memleketiniń bıleýshisi - Oǵyzhan boldy (Ókiresh Naıman) Bul memlekettiń ómir súrýi bizdiń eramyzǵa deıingi 1764 jylǵa sáıkes keledi. Iaǵnı 4 myń jyl buryn.
Bul naımandardyń ata-babalary týraly alǵashqy jazbasha derek.
Arab tarıhshysy ári geografy Muhammed ıbn Musa «Skıfıa – bul túrkiler eli» dese, Reseı tarıhshysy T. Kalınına óz eńbekterinde «Skıfıa – bul toǵyz-oǵyz túrkileriniń eli» dep jazdy. Al toǵyz-oǵyz ben toǵyz-tańbaly naımandardyń bir etnos ekenin jáne onyń qazaq taıpalaryna jatatynyn búginde búkil álem biledi.
Al «naıman» ataýynyń shyǵýy týraly tarıhı ádebıette 20 dan astam boljam bar. Al Rahymǵazy Qabdykárim «naıman» sóziniń shyǵýy týraly 14 túrli joramal keltiredi.
Orys etnografy Arıstov «naıman» ataýyn soltústik Altaıdaǵy Katýn ózeniniń saǵasy bolyp tabylatyn ári keıbir naıman rýlary turatyn Maımy ózenimen baılanystyrady.
Al I.Samoılovıch bylaı dep jazypty: «Qysqasy Shý alqabynyń baǵanaly-naıman, býra-naıman, qarataı-naımandaryna jatatyn naımandary arǵyndardyń Qaraǵandy, Pavlodar jáne Semeı aınalasyndaǵy jerlerge qonys tebe bastaýyna baılanysty XVIII ǵasyrdyń sońy men XIX ǵasyr basynda týystas katýn naımandaryna qaraı kóshti».
840 jyly ortalyq azıada mańyzdy oqıǵa boldy. Uıǵyr qaǵanatyn qyrǵyzdar men naımandar talqandady. Uıǵyrlar astanasy Ordabulaqty basyp aldy.
847 jyly toǵyz-oǵyz naımandary qaǵanatty qaıta qalpyna keltirýge tyrysqan uıǵyrlardyń sońǵy hany Iýkýkty óltiredi.
Naımandar óz hanyn saılap, óz memleketin jasaqtaı bastaıdy. Osy kezeńnen (840 jyl) bastap Naıman qaǵanatynyń qurylǵan kezi bolyp esepteledi.
Mońǵol Halyq Respýblıkasynyń tarıhy men jaǵrapıa boıynsha mektep baǵdarlamasynda Túrik qaǵanaty men Uıǵyr qaǵanaty kezindegi toǵyz-oǵyzdardyń turǵan jeri Shyńǵysqannyń naımandardy jaýlap alǵanǵa deıingi terıtorıasymen tolyq sáıkes keledi. Sondaı-aq onda naımandar – burynǵy toǵyz-oǵyzdar dep kórsetilgen.
Naımandar memleketiniń dárýirleý kezeńderi men kúıregen tustary kóp boldy. Naıman halqy únemi óz memleketin qurý týraly armandady. Túrki qaǵanatyna kórsetken ǵasyrlar boıǵy qarsylyǵy men Shyńǵysqan ordasymen 25 jylǵy soǵysy osynyń dáleli.
Shyńǵysqannan jeńilse de naımandar mońǵoldar ımperıasynda ózderin táýelsiz ustady.
Kók Orda ydyraǵan kezde naımandardyń bir bóligi Qazaq handyǵy quramyna ense, bir bóligi Sheıbanıtter handyǵyna ketti. Qazaq handyǵy kezinde naımandar oırattar tarapynan eń kóp shabýlyǵa ushyrady. Ortaq shekaranyń kóp bolýy sebepti kóp adam soǵystarǵa qatysyp otyrdy. Naıman batyrlarynyń sany barlyq qazaq rýlaryn qosqandaǵy batyrlardan kóp bolýy da osymen túsindiriledi.
Naımandar búginde ózge rýlarǵa qaraǵanda shetelderde eń kóp turatyn rý bolyp esepteledi. Etnos búkil Azıa men Eýropaǵa taraǵan. Olar Reseı, Soltústik Kavkaz, Altaı, Iakýtıa, Qytaı, Monǵolıa, Aýǵanstan men Iran, Túrkıa, Ózbekstan sıaqty taǵy basqa kóptegen elderde turady.
Tarıhshylardyń kórsetýinshe, mońǵoldar dáýirine deıin naımandardyń sany bir ǵana Naıman qaǵanatynda bir mıllıonnan artyq bolǵan, deıdi Rahymǵazy Qabdykárim
Sóz sońynda “Velıkıe kaganaty ı ımperıı naımanov” kitabynyń avtory naımandardy halyq fólklorynda nelikten «qazaqtyń evreıleri» deıtin sózge túsinikteme berdi:
- Mundaı anyqtamany mende ınternette keziktirdim. Bilesiz be nelikten? Uly júz ben Orta júzdiń bir bóligi uzaq ýaqyt Qoqan handyǵynyń ezgisinde boldy. Qazaqtar Jetisýdi qaıtarǵanǵa deıin bul aımaq umyt qalǵan ólke boldy. Al naımandar shyǵys pen soltústik, Ulytaý men Altaıǵa deıingi jerdi jaılady. Uzaq ýaqyt orystarmen aralasty, saýattyraq, bilimdirek, alystan boljaı biletin kóregen boldy, dedi Rahymǵazy Qabdykárim
