Qamshynyń hat qorjynyna Qojyrbaıuly Muhambetkárim esimdi Mańǵystaý turǵynynan hat keldi. Onyń mazmuny tómendegideı.
Uly Atalarymyzdan qalǵan Tarıhat jolynyń Sopylyq iliminde Qazaq tarıhynyń tek qana bir aýyz sózben emes, bir dybys tańbamen de jazylatyny aıtylady. Zertteý barysynda buǵan kózim aıqyn jetti. Osy aıtqanyma dálel retinde «T» tańbasynyń maǵynasyn Sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynǵandy jón kórdim:
«T» tańbasynyń tolyq maǵynasy ATA. Iá, Iá kádimgi ózin «Men qazaqpyn» deıtin barlyq qazaq balasynyń kúndelikti aýyzdarynan tastamaıtyn jáne úılerimizdiń qaq tórinde otyratyn, aıtqan ósıetteri tek qana kózderiniń tirisinde emes, baqılyq bolǵannan keıin de eki etilmeı oryndalýǵa tıisti Atalarymyz.
Dálel me? Tyńdap kórińiz?
Atam Qazaqtyń rýlyq shejiresine sáıkes «T» tańbasy 30 tańbaly Qazaq Álipbıiniń tek qana 10 áribine jalǵanady:
- At (Ad) – Ad atamyzdyń (qaýymynyń) aty jáne sonymen qatar minis jylqysynyń, ıaǵnı
Qazan attyń avtory. Bizge osy atalarymyzdan sóz basy jáne sóz túbiri Ad (At), Ada (Ata), Adaı (Ataı), Adam (Atam), Qadam (Qaz Adam), Adamnyń aty (esimi), Minetin at (erdiń serigi), Atyshýly (áıgili), Ataq (abyroı), Ataman, Ataý, Atyraý, Atalyq, Adaq (Ataq), Adym (Atym), MAD (Mat), Madaı (Maadaı, Man Adaı, Mataı) t.t. qaldy.
- Át (Ád) – Átteń, Átesh, Átir, Átkenshek, Ádis, Ádil, Ádildik, Ádilet, Ádep, Ádet, Ádemi,
MÁD, Mádenıet t.t.
3. Et (Ed) – Et (et pen súıek), Etý, Etpeý, Etik, Ketik, Kete, Etistik (qımyl, áreket), Edi, Edil (Attıla), Edil (ózen), Edige t.t.
4. It (Id) – It eli, Itarqa, It balyq, It shana, Itelgi, It balyq, It júzim, Bıt, Kıt, Semıt, Hamıt, Qıdan, Qıdalaý t.t.
5. Ot (Od) – Ot, Ota, Ot ana, Otan, Otar (bir otar qoı, sol sıaqty aıdaǵan jaqqa júretin el), Otpan, Otyn, Otyrý, Otaý, Ottyq, Otyrdy (etistik), Odaq, Bodan, Odaǵaı, Qodar, Odan basqa. Eske usta! Qazaqta «Od» túbirimen osy beseýinen basqa sóz jasalmaıdy. Demek, shamań jetse óz otyńdy óziń jaǵyp, bólek jónińe otyrǵanyń durys, al Odaqty Odaǵaı dúnıe dep, ol bodandyqtyń jasyryn (balama) ataýy dep tur. Qazaqtyń áıgili eposy «Qozy Kórpesh Baıan Sulýdaǵy» Qodardyń roli Odaq pen Bodandy Odaǵaı dúnıe dep, odan basqanyń bárin jasańdar degendi bildirgeni. Qaıran atalarym, tarıh jazsań osylaı jaz. Osydan keıin senderdi qalaısha Qaz bı (Qas bı) dep atamassyń. Demek, uly atalarymyzdyń bizge eskertýi Kedendik odaq pen Eýro odaqtyń túbi jaqsylyqqa aparmaıdy dep tur. Sebebi, kúshti men álsiz, kóp el men az el, baı el men kedeı el, mádenıeti joǵary el men mádenıeti tómen el teń dárejede Odaq qura almaıdy. Onyń ústine Mádenıeti tómen el kópshilik bolsa, mádenıetti eldi búldiredi dep eskertip otyr. Kúni keshegi Keńester Odaǵy osy aıtqanymyzdyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq. Qysqasy, alpystaǵy dana qarıadan alty jasar balaǵa aınalasyń.
6. Ót (Ód) – Óte, Óten, Ótkir, Ótý, Ótkel, Ótirik, Ótkizý, Bóten, Kóterý, Kóde, Bódene t.t.
7. Ut (Ud) – Ud paıǵambar, Ut (Ud) qaýymy, Utys, Utyr, Utý, Utyr (utyryn tabý), Qut, But, Jut, Tut aǵashy, Udaıy, Qudaıy, Qudaıke (Qý Adaı Áke) t.t.
8. Út (Úd) – Útir, Kút, Kútý, Kútpeý, Kútimi bar, Údek sýy (Mańǵystaý), Údere kóshý t.t.
9. Yt (Yd) – Ytyr, Ytyrylý, Zytý, Zytty, Sytylyp shyqty, Shyt (mata), Ýyt (ýyty kúshti), Ydys, Qydyr ata, qydyrý, ydyrap ketý t.t.
Toǵyz sany Adaıdyń toǵyzynshy býyn urpaǵy Tobyshtardyń sandyq ataýy. Qazaq shejiresindegi Adam balasynyń zaıyry toǵyz ataǵa deıin jetedi, toǵyzdan keıin ydyraý bastalady deıtinderi osydan. Búkil álemdi bılegen Qazaq qaǵandarynyń barlyǵynyń bıligi toǵyz ataǵa deıin jetken. Bárinde de toǵyzynshy urpaqtan keıin ydyrap otyrǵan. Allataǵala toǵyzdan artyq jaratpaǵan dep, ejelgi shejirelerdiń bárinde aıtylady. Álemdi bılegen Qazaqtyń Altyn Ordasynyń uly qaǵany Shyńǵysqannyń da zaıyry Toǵyz atadan keıin ydyraǵan. Altyn Ordanyń eń sońǵy uly bıleýshisi Toqtamys Jary da Shyńǵys qaǵannyń toǵyzynshy urpaǵy bolatyn. Qaǵanat eki júz jylǵa jýyq búkil álemge bıligin júrgizdi. Al Ebreı men Orystar qurǵan Evangelıede aıtylǵandaı «Jerdegi Qudaı patshalyǵy» (ultsyz, dinsiz, el bıligine qoldaryna qarý alyp qarsy shyqqan qylmyskerler qurǵan KSRO) bar-joǵy jetpis jylda talqany shyǵyp, qaıta ońalmastaı bolyp kúırep, kúli kókke ushty. Bir memlekettiń ornyna qaıtadan on bes ulttyq memleket dúnıege keldi. Qazaqtyń ejelgi Ata salty (zańy) qaıta qalpyna keldi.
- İt (İd) - İt (birinshi býynda joq), keıingilerde Kitap (bilim jınaqtaýshy), Bitir, Bitirý, Bitisý,
Titirkený, İdiris paıǵambar, Kidirý, Dittegen jerge jetý, Kıit t.t. Ózderińiz kórip otyrǵandaı Bir men bastalyp Onmen aıaqtalady, ıaǵnı Adaı(m) Atamen bastalyp, Muńal Atamen aıaqtalady. Muńaldardyń Adaı atanyń qarashańyraǵynyń ıesi delinetininiń syry osy. On sany Muńaldardyń sandyq ataýy. Muńaldyń Qıan - Qıatynan shyqqan álem ıesi Shyńǵysqan qurǵan qaǵanattyń (ımperıanyń) Mońǵol atanyp júrgenderiniń syry osy. Shyńǵys qaǵannyń Toǵyz shashaqty týynyń bolýy, qasynda Toǵyz órlik atanǵan toǵyz bıi bolatynynyń da syry osy.
«T» tańbasy bastaýda turyp tek qana 11 túbir sóz jasalady. Olar : Ta, Tá, Te, Tı, To, Tó, Tú, Tu, Tý, Ty, Ti.
- Ta - Ata, Tar, Tarqa (Tarıh Aǵa), Tarıh Ata, Tarıh (bolyp ótken dúnıe endi eshqashan
ózgermeıdi), Taz, Taraz, Tarazy, Taq, Tań, Tas, Taz, Taý, Tatar (halyq), taraq, taraqty (rý), tary, tajal, tarǵyl, tam, tamyr, tap, tapqyr t.t.
- Tá - Táz, Tázike (sóz túbirinde (óz túbinde) qazaqtyń Áz ákesi men Áz áýlıesi tur), Táj, Táji
(túbirinde Áje tur), Tájen, Tájik, Tájrıbe, ótken tarıhtyń tálim, tárbıesi, Táýekel, Táte, Tásil, Tártip, Tálimger t.t.
Túsinikteme: Qazaqtyń handary men qaǵandary bastaryna kıetin tájderine Ájelerin esimin qoıǵan bolyp tur. Anaǵa degen budan asqan qurmettiń bolýy múmkin be?
- Te - Tez, Tek (Ata tek), Teke (rý aty), Ter, Teri, Teris, Teriskeı, Terek, Temir, Temir-tersek,
Temirqazyq, Tel, Telim, Tep, Tebý, Tes, Tesý t.t.
- Tı – Tıdi, tımedi, tıgen, tımegen, tıtteı, tıek, tıyn, tıme t.t.;
- To - Tor, Tory, Tory at (Taýrat), Toryǵý, Tomar, Toq, Toqý, Toqym, Toba, Tobysh
(rý aty), Tobyl (ózen), toǵyz, toqsan, toqsan toǵyz t.t. (Tobyshtardyń sandyq ataýy), top, topyraq, toǵaı, toq, toı (toıǵan adam ǵana toı jasaı alady), ton t.t.;
Atam Qazaqtyń sóz jasaý júıesi osy besinshi býynda turǵan osy uǵymdardyń bárine bes, ıaǵnı
óte jaqsy degen baǵa qoıǵan.
6. Tó – Tór, Tóre (Tór ıesi), Tórt, Tórge shyǵý, Tórelik aıtý, Tóbe, Tóbege shyǵý, Tós, Tósek, Tól, Tóle, Tólesin t.t.
Túsinikteme: Búgingi Ata-tegin eshkim ajyrata almaı júrgen Tórelerdiń tegi osy. Tórt sany Adaıdyń eki balasynyń kishisi Kelimberdiniń úlken uly, ıaǵnı tórtinshi býyn urpaǵy Qunanorystardyń jáne osy Tórelerdiń sandyq ataýy.
7. Tú – túz, túzý júrý, túp, túp-túbiri, túr, Túrik (Túr jigi (rýy)), túren salý, túk, túgel, tún, túnek, túń, túńilý, tús, tús kórý, túsik, tút, tútin, tútik, túmen, túıe, túıme, túleý t.t.
8. Tu – Tuq, Tuqym, Tuǵyr, Tuz, Tujyrym, Tuq, Tuqym, Tur, Turý, Turaq, Turan, Turar, Turaq, Tul, Tulym, Tum, Tumar, Tumsa, Tunjyraý, Tuńǵysh, Tus, Tusaý, Tut, Tut aǵashy, Tulpar t.t.
9. Tý (jalaý, Tý baılar, Týý (bala týý (kóbeıý)) t.t.
10. Ty - Tyń, Tyńdaý, Tynys, Tymaq, Tyz, Tyz etý, Tym bolmasa, Tys, Tysqary, Tyrma, Tyrna, Tyrnaqtaı, Tyr jalańash, Tyshqan, Alty, Altyn t.t.
11. Ti - tik, tik turý, tike júrý, tiken, tiz, tize, til, tilek, tiri, tirlik, tireý, tis, tiz, tize, jeti, jetige jetpegen jetim t.t.
Ózderińiz kórip otyrǵandaı, «At» pen bastalyp, «İt» pen aıaqtalǵan On atalyq júıeni «Ta» men «Ti» dep keri qaraı oqysaq maǵynalary taǵy da «T» dan bastalatyn kelesi býynnyń tarıhynan tolyqtaı málimet beredi jáne ol sol burynǵy On ata kúıinde qalady.
Oıymyzdy ary qaraı jalǵastyryp, T-ny (Atany) basyna, ortasyna A-ny (Adany, ıaǵnı bastaýdy) qoıyp sóz jasar bolsaq, Qazaq Álipbıiniń 30 tańbasynyń teń jartysyn ǵana, ıaǵnı 50/50 paıyzyn quraıtyn sóz jasalatynyn kóremiz:
1.Tab, 2. Taǵ, 3.Taj, 4.Taz, 5.Taı, 6.Taq, 7.Tal, 8.Tam, 9.Tan, 10.Tań, 11.Tap, 12.Tar, 13.Tas, 14.Tat, 15.Taý.
Bárin túgel taldap jatpaı-aq, tek qana bir mysal keltire keteıin: Úshinshi bolyp turǵan «Taj» degen túbirden tajaldan basqa sóz jasalmaıdy. Nege? Sebebi, úshinshi býyn urpaq Nuq paıǵambar zamanynda topan sýda opat bolǵan.
Taǵy bir mysal: Búkil álem elderinde «karta» degen oıyn bar. Osy oıynda «Tuz»-dyń barlyq kartaǵa bas bolyp, bárin basatyny osydan.
Ejelde barlyq dúnıe toǵyz sanymen eseptelgen. Mysaly, búgingi qazaqta toǵyz qumalaq (oıyn), toǵyz-toǵyzdy qalyńmal (uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnıe-múliktiń ár birin toǵyz-toǵyzdan jasap berý, tipti minetin aty toǵyz, artatyn túıesi toǵyz bolady).
Toǵyz aıyp (beriletin jazanyń salmaǵyna oraı – bir toǵyz, eki toǵyz, úsh toǵyz dep, ony toǵyz-toǵyzǵa kóteredi). Bir toǵyz-toǵyz besti-bes jasar at. Al osy aıyp toǵyz-toǵyzǵa barǵanda «toqal toǵyz» dep atalǵan. Bul toqsan at.
«Toǵyz bıe tartý ǵyp
Aldyna alyp baraıyq (340 bet).
…Jiberdi tartý qylyp toǵyz adam («Qambar batyr» 344 bet).
«Toǵyz qabat torqańnan – toqtashyqtyń terisi artyq» degen mátel de erteden beri aıtylyp keledi.
«Ómirdegi bolatyn nárselerdiń toǵyzdan asatyny bolmaıdy», dep danyshpandar aıtqan. (Ábilǵazy «Túrik shejiresi»).
«Túrik halqynda ne nárseni bolsa da, toǵyzǵa aparatyn ádet bar, qudaıtaǵala odan artyq jaratpaǵan» (Sharafýtdın Iezdı «Zafarnama»). Aıtsa aıtqandaı, Shyńǵys qaǵan negizin qalaǵan «Altyn Ordanyń» eń sońǵy uly hany Toqtamys Shyńǵysqannyń toǵyzynshy urpaǵy bolyp tabylady.
«T» tańbasy: Ult (ul bala ósip-ónip, kóbeıip ultqa aınalyp tur), jut (Jýdy eliniń (Qazyǵurt ejelde Jýdy taýy dep atalǵan) malynan eshteńe qalmaǵan), sút (sýdyń aǵarǵan eń sapaly túri), syrt (ishte eshkim qalmaǵan), jylt (kórindi de joq boldy), órt (bári janyp ketken), bult – bý jınalyp bultqa aınalǵan, Noǵaıly kóbeıip, Noǵaıtyǵa, Kún batyp Túnge aınalǵan t. t. bolyp kete beredi.
Qazaqta «Jurt - Ata jurt», «Salt - Ata salty» degen sóz tirkesteri bar. Basy Ata men Anany syılaýdan bastalyp, arty áke men shesheni, aǵa men jeńgeni jáne árbir qazaq balasy ózinen úlkenderdiń bárin syılaýmen jalǵasady. Men qazaqpyn degen janǵa bul qaǵıda ózgermeýge tıis.
Ata saltymyzdyń shejirelik tarıhy Adam Atadan bastalyp, Aǵa men Aqıqattyń avtory besinshi býyn Aqpandarmen aǵaryp, týystyǵy bólinbeıtin jetinshi Ata Buzaý Jemneılermen jetisip, toǵyzynshy býyn Tobyshtarmen tolysyp, sońǵy núktesi qoıylǵan Atalarymyzdyń saltqa aınalǵan dástúri bolyp tabylady.
Bul búgingi tilmen aıtqanda, Ata zań (Konstıtýsıa) dep atalady. Búgingi Ata zańymyzdyń negizinde, tek qana bizdiń emes búkil álem elderi zańdarynyń negizinde Qazaqtyń Ata salty jatyr. Aıyrmasy Qazaqtyń Ata salty 70 000 jyldan beri ózgermeı kele jatsa, búgingi zańdar azǵana bıleýshi qaltaly toptardyń yńǵaıyna qaraı kúnine «myń qubylady».
Jurt - Jý, Ur degen eki birikken sózden jáne «T» dybysynan turady. Jý eli, Jýdy taýy qazirgi Qazyǵurttyń (Qazyq jurttyń) ejelgi ataýy. Al Ur (Úr) – Turan men Túriktiń túp ataýy. Soǵan sáıkes, Er jigittiń úsh jurty bar. Olar: óz jurty, naǵashy jurty jáne qaıyn jurty delinedi.
Týrki demekshi, Túrik, Túrki, (Tur jigi), Turannyń «týra, týra jol" degen de maǵynasy bar. Týranyń taǵy bir maǵynasy oq, oqtaı túzý, ári jyldam jáne týra joldan taımaıtyn, shynshyl degen sóz. Sonda Turan ataýy týrashyl, shynshyldar eli degendi bildiredi.
Qozǵaýshy kúshi jebreıler bolǵan Keńestik Qyzyl úkimet ary da uly babalar, beri de uly Shyńǵys qaǵan qurǵan alyp memleketti (Túrkistan) qaıta qalpyna keltirýge barynsha jan salǵan Alashorda arystaryn túgeldeı qyrǵynǵa ushyratty. Burynǵysha búkil túriktiń basyn qosyp úlken Túrkistan memleketin qalpyna keltirýge barynsha jantalasqan Mustafa Shoqaı bylaı dep jazypty: «Búgin Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan, Túrikmenstan hám Tájikstan dep jat úkimet kúshin alty júmhúrıetke bólip turǵan Túrkistan – bólinbes, aırylmas bir ólke. Halqynyń qany bir, tili bir, dini bir». «...Túrik halqy – batyr halyq. Túrik halqy – arystan er halyq. Kimnen taıaq jegendeı bizdiń túriktiń balasy, aldyryp júrgen dushmanǵa aýyzynyń alasy».
Týra osyndaı ósıetti bizge Qojabergen jyraýda qaldyrǵan:
«Alashqa jatqan alty eldiń,
Túpki atasy Turannan,
Jańylmańdar qazaǵym,
Alash baba urannan».
Mine osy Turannyń túbiri "Uran" bolady. Iá,Iá! Kádimgi Án uran degenimizdegi Uran, ıaǵnı ejelgi qazaqtardyń rýlyq urany. Sol urannyń aldyna "T" tańbasy qoıylyp Turan bolyp búkil álemge týra joldy kórsetip tur.
Demek, "T" dybys – tańbasynyń negizgi syry, onyń týra joldy kórsetetinde.
«T» tańbasy Man Atadan sanaǵanda jetinshi býyn. Bul joǵaryda aıtqanymdaı, aldyńǵy jetinshi býyn Buzaý-Jemeneıdiń tolyp, tolysýy. Astyń atasyn «Tuz» dep ataıtynymyz osydan. Buz ben Tuzdyń túbirles bolatyny da osydan.
Alyp bıdiń (Álippeniń) eń basynda turǵan A, Ad, Ada, Adaı, Adam osy «T» dybys-tańbasyna jetkende tolyp, tolysyp At, Ata, Ataı, Atam bolyp shyǵady.
Áńgimeniń qysqasy, «T» tańbasynyń tolyp tolysqan Atalar degendi bildiretini ejelgi Shyǵys ǵulamalary eńbekteriniń bárinde aıqyn jazylǵan.
Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.
«T» tańbasy atyna zaty saı «Asa taıaq» beınesinde jasalǵan. Taıaqtyń ústi beınelep aıtqanda jabylǵan. Bul «T»-ǵa jetý dúnıeniń shegi, ary qaraı asa almaısyń degen sóz. Mine «T» dybysy osylaı sóıleıdi.
Aıryqsha atap ótetin jaǵdaı, bútkil jer betinde «T» tańbasynyń syryn tolyqtaı asha alatyn jalǵyz ǵana ilim bar. Ol Tarıhat (Tarıh Ata) joly, ıaǵnı Sopylyq ilim» dep atalady. Ol el arasynda Ar ilimi, Hal ilimi, Haq ilimi, Jan ilimi dep te atala beredi. 360 áýlıeli kıeli Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorym qulpytastaryndaǵy osy «Asa taıaq» beınesiniń kóptep kezdesetinderiniń de syry osy. Sopylyq ilimdi ustanýshylardyń basty sımvoly «Asa taıaq» bolatyny da osydan.
Qazaq arasynda taıaq (bir syzyq) beınesindegi álip, kóseý, baqan, jebe dep atalatyn tańbalardy ıemdenetin rýlarǵa Qańly, Sıqym, Ysty, Oıyq, Tana, Qyzylqurt, Qoja t.t. jatady. Eki taıaq beınesin Qypshaq, Tama, Kereıitter ıemdense, ushy úshkir jebeni Adaı, týra «T» nyń ózin Jaǵalbaıly rýy ıemdenedi, biraq ony ózderi balta dep ataıdy.
Qazaq Álipbıiniń sońǵy otyzynshy tańbasy «İ»-men belgilenip, ústine núkte qoıylǵan. Nege degen suraqtyń jaýabyn ózderińizge qaldyrdym.
Taǵy qaıtalaımyn, osy tańba alǵashqy Ad qaýymynyń tolyp, tolysqan urpaqtaryn - Adam atyna (Atyń Kim?), Adany – Ataǵa, Adaıdy – Ataıǵa, Adamdy – Atamǵa (meniń Atama) aınaldyryp tur. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, osy «T» dybys tańbasy bolmasa, ATA degen qasıetti uǵym dúnıege kelmegen bolar edi.
Aqıqatynda, Atasyn moıyndamaıtyn birde-bir el joq. «T» tańbasy ejelgi qazaqta da, Latynda da, Kırılde de (Latyn Kırılde de) dál osylaı belgilenedi. Demek, bul ejelde búkil álem elderiniń tek qana bir tilde, ıaǵnı Qazaqtyń Ana tilinde sóılegenin kórsetedi. Keleshekte muny búkil álem elderi tolyqtaı moıyndaıtyn bolady. Ol kún alys emes.
Sózimniń sońynda aıtarym, qazirgi tańda latyn álipbıine ótý máselesi, shyndap qolǵa alynyp otyrǵany barshamyzǵa belgili. Qazaqtyń til men tarıh ǵalymdary da, ózgeler de óz oılaryn ortaǵa alýda. Alaıda, bir ókinishtisi solardyń birde-biri árbir dybys-tańbanyń syryn ashyp, qazaqtyń shejire deregine sóıkestigin dáleldep, dáıekti derekter keltirip otyrǵan joq.
Óteıin dep otyrǵan dybys tańbalarymyzdy «tıse terekke, tımese butaqqa» degendeı qalaı bolsa, solaı belgileı salý aqyl-oıy tolyspaǵan, bilim deńgeıi mektep oqýshysy deńgeıinen aspaǵan, Uly Atalarymyzdyń shejire-tarıhynan maqrum qalǵan máńgúrtterdiń isi bolmaq. Latyn Álipbıin usynyp otyrǵan Til men Tarıh ǵylymy mamandary árbir usynǵan tańbalaryńyzdyń syryn dál osylaı dáleldep berýlerińizdi jáne ony halyq talqysyna salýlaryńyzdy U S Y N A M Y N!
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
