Adamzat qaýymyn ejelden oılandyryp kele jatqan suraqtar – ómir men ólim, jan men tánniń araqatynasy, sana men bolmys uǵymdarynyń mán-mazmunyn túsinýge talpyný san-alýan kózqarastar men teorıalardyń týyndaýyna arqaý boldy. Osy suraqtardan órbigen ıdealızm men materıalızm arasyndaǵy bitispes kúres barysynda ǵylymnyń atasy sanalatyn fılosofıa paıda bolyp, odan ári tarmaqtala kele, túrli qoǵamdyq ǵylymdardyń salalary týyndady. «Ideıa», «rýh», «jan» degen uǵymdardy túsindirýge umtylys kúsheıgen saıyn suraqtar da kóbeıip, bular máńgilik ǵylymı máselelerge aınaldy. Óıtkeni, ıdeıa shym-shytyryq bolsa, rýhanı jan dúnıe jumbaqqa toly, qaıshylyǵy men syry da sondaı kóp. Jan jeke tirshilik ıesine tán jalqy uǵym bolǵanymen, tirshilik ataýlynyń bári toptasyp tirlik jasaýy oǵan toptyq sıpat beredi. Sondyqtan da, qandaı da bir ulttyń ózindik erekshelikterin sıpattap kórsetý maqsatynda álemdik deńgeıdegi kóptegen ǵulama oıshyldar «jan» uǵymyn paıdalanady. Orys jany, nemis nemese fransýz jany, t.b. ulttardyń jandary týraly aıtylyp-jazylyp jatqanda, biz nege qazaqtyń jany týraly oı tolǵamaımyz? Qazaqy rýhty, ıaǵnı, «qazaqtyń janyn» nemese «qazaqy jan-dúnıeni» jan-jaqty zertteýdiń otandyq qoǵamtaný ǵylymy úshin mańyzy asa zor. Qazaqtyń janyn taný – qazaqty taný degen sóz, olaı bolsa, qazaqtaný máselesi bir maqalalyq emes, ózinshe bir ǵylym salasy bolýǵa suranyp-aq tur. «Jan» degen uǵymdy túsiný qandaı qıyn ári qarama-qaıshylyqty bolsa, «qazaqtyń janyn» túsiný de sondaı  kúrdeli másele.

Jalpy, «jan» uǵymy týraly ortaq pikir joq, ony árkim ózinshe túsinedi, sáıkesinshe, san-qyrly túsinikter qalyptasyp, kúndelikti qoldanysymyzǵa enip ketken: jan bir jaǵynan jeke (ár adamǵa tán), ekinshi jaǵynan kópshe túrdegi (ujymnyń, qaýymnyń, ulttyń, eldiń, ulttyń jany, ıakı, rýhy t.b.)  uǵym; jan – ishki rýhanı dúnıe (jan-dúnıe, rýhanı dúnıe); qandaı da bir sezimniń nemese is-árekettiń sapasy (mysaly, jan-tánińmen berilip súıý, janyńdaı jaqsy kórý, janyn salyp jumys isteý t.b.); minez-qulyqtyń sıpattamasy retinde (momyn jan, adal jan, abzal jan, jany jaısań t.b.); adam uǵymyna mándes sóz (sınonım) retinde (kóshede jan joq, bir úıli jan, «Mal-jan aman ba?»); ómirdi nemese ólimdi beıneleýshi (jandy, jansyz, shybyn jan), adamnyń áleýmettik-rýhanı azyp-tozýyn beıneleýshi (tiri ólik, jany joq adam, jany ashymas t.s.s.). Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazaqtyń jany da jumbaqqa toly, óıtkeni, qazaq ultynyń ózindik erekshelikteri óte kóp. Ol erekshelikter ǵasyrlar boıy qazaqtardyń turmys-tirshiligi ótken geografıalyq orta men tabıǵat qubylystaryna (klımatqa), ómir súrý salty men sharýashylyq júrgizý ádisterine, dinı nanym-senimderine, mádenıetine, salt-dástúrine, tarıhyna, kórshiles elderdiń tıgizgen áserine qaraı qalyptasyp, birte-birte damydy. Olaı bolsa, osy faktorlardyń qazaq janyna qalaı yqpal etkenin taldap kóreıik. Eń aldymen, qazaq janyna geografıalyq faktordyń tıgizgen yqpalyna toqtalsaq, qazaq ultynyń genezısi (shyǵý, paıda bolý tegi, qalyptasý kezeńi) bolǵan rý-taıpalardyń  turmys-tirshiligi ǵasyrlar boıy Eýrazıanyń keń-baıtaq dalasynda ótti. Qazaq eliniń jer aýqymy qandaı keń baıtaq bolsa, qazaq ultynyń jan-dúnıesi de sondaı keń. Qazaqtardyń jany erkindik pen keńshilikke qumar bolýy sondyqtan. Dala demokratıasy da qazaq janynyń ashyqtyǵyna negizdeldi, erkindik pen jarıalylyqty qazaqtyń jany súıedi. «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» degen qazaq sóz bostandyǵyn ejelden qasterleı bilgen. Tipten, «Dat, taqsyr» dep, kádýilgi qarasha da, ólim jazasyna kesilip bara jatqan aıyptalýshy da, talap-tilegin nemese aqtyq sózin basqa emes, Hannyń ózine de aıtýyna quqyǵy bolǵan. Qazaq ádiletti ári aqylmen aıtylǵan sózge toqtaı bilgen halyq. Eýropalyq sot ınstıtýty qazaq jerine kelmeı jatyp-aq, «Esim hannyń eski jolyn», «Qasym hannyń qasqa jolyn» ustanǵan qazaqtarda burynnan bıler soty bolǵan. Bı ataný úshin adamnyń boıynda ádildikpen qatar ushqyr oı, sheshendik, batyldyq, ótkirlik, kóregendik, danyshpandyq sıaqty asyl qasıetter keshendi túrde bolýy tıis. «Bı» ataǵy eshqashan muragerlikpen berilmegen, halyq bıdiń harızmatıkalyq («Qudaı bergen», ıaǵnı, týmysynan beriletin erekshe qasıet, daryn, qabilet) bıligin ózi moıyndap, legıtımdi (zańdy) túrde «Bı» degen asqaq ataý bergen. Daý-damaılardy bıler ádil sheshken, «Qara qyldy qaq jarǵan» týra bılerdiń jasaǵan bátýasyna júginýshi taraptar árqashan rızashylyqpen moıynusynǵan. Kompensasıany da qazaqtar erteden qoldanyp, Áz-Táýkeniń «Jeti jarǵysy» negizinde qun tóleýdi, er men jer daýyn, jesir daýyn ádil ári mádenıetti túrde sheshe bilgen. Qazaq dalasynda zyndan, túrme sıaqty adamdy bostandyǵynan aıyratyn tar qapastar bolmasa da, qazaqtyń jany ádildik pen teńdikke, zańdy saqtaý men tártipke baǵynýǵa áýel bastan-aq ıkemdelgen. Jany erkindikti súıetin qazaqtardyń aqyryp teńdik suraǵan ult-azattyq kóterilisteri de tarıhta kóp bolǵan. Bárin tizip aıtpasaq ta, Reseı ımperıasy men Hıýa, Qoqan sıaqty Ortalyq Azıa handyqtarynyń otarshyl ozbyrlyqtaryna qarsy halyq kóterilisterin bastaǵan Syrym Datuly, Kenesary Qasymuly, Aǵybaı batyr, Isataı Taımanuly men Mahambet Ótemisuly, Baızaq Datqa, Janqoja batyr Nurmuhameduly, Eset batyr Kótibaruly, Amankeldi Imanuly t.b., Qytaı otarshyldaryna qarsy kúresip,  «Úsh aımaq» kóterilisin bastaǵan Demejan, Bóke, Zýha, Ospan, Elisqan, Ákbar, Seıit, Búrkitbaı, Sulýbaı, Dálelhan t.b. batyrlar, Keńes Odaǵy kezinde «qyzyl terrordyń» 1928-1934 jyldary aralyǵyndaǵy zobalańyna qarsy shyqqan Adaı, Batpaqqara, Sozaq, Yrǵyz, Bostandyq jáne t.b. júzdegen irili-usaqty kóterilisteri, Shubar-Balqash-SHoqpar narazylyqtary, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi  qazaqtyń janynyń erkindik súıgish jáne kúreskerlik qasıetterin dáleldeıdi. Qazaq jany – batyr, erlik jasaý – qazaqqa tán sapalardyń biri. «Nar táýekel!» qazaqtyń jaqsy kóretin sóz tirkesteriniń biri. «Batyrlar jyryn» sábı kezinen uıyp tyńdap, jatqa aıtqan jas qazaq óse kele, namysy órekpigen, batyldyǵy men kúsh-qaıraty tasyǵan er azamatqa aınalatyn bolǵan. Al, batyr ataný úshin er azamat Otany úshin otqa túsip, jaýmen soǵysqanda erjúrektigimen, qaıtpas qaısarlyǵymen, ádildigimen, tapqyrlyǵymen kózge túsip, batyrlyǵyn is júzinde dáleldeýi kerek. «Bı» sıaqty, «Batyr» ataǵy da eshqashan muraǵa berilmegen, naǵyz er batyl is-áreketi arqyly erligin dáleldese ǵana ony «Batyr» dep, dúıim jurt moıyndaǵan. Sondyqtan, qazaq halqynda ári batyl, ótkir de tapqyr, qajyrly da qaıratty adamǵa «batyr» degen qurmetti ataq berilgen. Tarıhshylar qazaqtyń arǵy tegi sanalatyn saq (skıf, masaget, haomavarga, tıgrahaýda) jáne ǵun taıpalarynyń erjúrek bolǵanyn jazady. Saqtar Eskendir Zulqarnaıynnyń Azıaǵa jasaǵan basqynshylyq joryǵynyń betin qaıtarsa, Tomırıs hansha soǵysqumar parsy patshasy Kırdiń áskerin talqandap, qanisherdiń basyn alǵan. Al, ǵun taıpalary bolsa, Eýropany bılegen: ǵunnyń Rýa patshasyna Shyǵys Rım ımperatory Feodosıı II salyq tólep tursa, Edige patsha (Atılla) Qara jáne Jerorta teńizderinen bastap Reın ózenine deıingi aımaqty bılegen. Kóne tarıhty qazbaı-aq, qazaq tarıhyndaǵy belgili batyrlardy aıtqannyń ózinde, Er Tóstik,  Alpamys, Qambar, Qobylandy, Er Tarǵyn, Edil, Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Qarasaı dep urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kete beredi. Erekshe aıta keterlik másele – qazaqtyń batyrlary túrli rýdyń ókilderi bolyp tabylady, sóıte tura, «Ý ishseń, rýyńmen» degen qaǵıdany buzyp, qazaq batyrlary atameken el-jurty úshin syn saǵatta kúsh biriktire bilgen. Sol ıgi dástúrdi HH ǵasyrdaǵy ekinshi dú­nıejúzilik soǵysta qazaq jaýyngerleri jalǵastyryp, nemis fashıserine qarsy kúreste eren erlikterimen kózge túsken: 96 qazaq Keńes Odaǵynyń batyry atanyp, 30 ult ókilderiniń ishinde 6 oryndy ıelengen. «Batyr ańǵal keledi» demekshi, beıbit kúnde qazaqtan  momyn jan joq bolar. Aqıqaty sol, birigip, tize qossa, batyr qazaqtyń jeńbeıtin jaýy joq, qazaqqa qashanda keregi – ulttyq birlik. «Keń bolsań, kem bolmaısyń» deıtin qazaq janynyń taǵy bir sapasy keńshil, aǵyl-tegil molshylyqty jaqsy kóredi. «Qulasań, nardan qula» dep, qazirgi qazaqtar da qolynan kelse, aıanyp qalmaýda: toı jasap, as bere qalsa «Aq túıeniń qarny jarylǵandaı» as ta, tók qylyp, shashylady, úı salsa patshanyń saraıyndaı etip, kóliktiń de eń úlkenin, eń qymbatyn minýge qulshynady.  Mundaı kezde qaıran qazaq ynsap, ysyrap, obal, qanaǵat degen uǵym­dardy umytady. Sonymen qatar, arqany keńge salyp, jaıbaraqat júrý, keńistik pen ýaqytty ózgeshe mólsherleý (keńistikke qatysty ıek astyndaǵy jer, qozy kósh, atshaptyrym, taıaq tastam jer dese, ýaqytqa qatysty sút pisirim, et pisirim t.b., ıaǵnı, naqtylyq joq) de qazaqtarǵa tán qasıet. Qanǵa sińgen ádet bolǵandyqtan, qazaqtar áli kúnge deıin jaıbaraqat: «Asyqpaǵan arbamen qoıan alady», «Asyqqan shaıtannyń isi» dep, ýaqytpen de, hal-ahýalmen de sanaspaıtyn kezderi kóp. Uly Abaı atamyz aıtqandaı, qazaq qolyn kesh sermep, únemi keshigip júredi. Osynysynan qansha opyq jese de, eshbir qaıtpaıdy, asyqpaıdy-aý shirkin, asyqpaıdy. Altaı men Atyraýdyń arasyn qamtıtyn qazaq jerinde san-alýan geografıalyq beldeýler bar: asqar taýlar men usaq shoqylar, qumdar men taqyrlar, orman-toǵaılar, ózender men kólder, ulan-ǵaıyr Betpaq dala men Sary arqa, Qart Kaspıı men Aral teńizderi jatyr. Meken etken jeriniń tabıǵaty qaıshylyqqa toly bolsa da, qazaqtar ejelden-aq tabıǵatpen de, qoǵamdyq bolmyspen de ózara úndestikte ómir súrýge tyrysqan. Qazaqtardyń kıiz úıiniń eshbir buryshsyz, dóńgelek formada bolýy tegin emes. Geometrıa zań­dylyǵyna saı, burysh bolýy úshin eki túzý syzyq qaıshylasýy tıis, ıaǵnı, burysh qaı­shylyqty. Al, dóńgelengen syzyq eshbir qaıshylaspastan úzdiksiz jalǵasa beredi. Qazaqtar ózderiniń turǵyn úılerin adamnyń kózi jeter kókjıektiń dóńgelengen formasyna, keń dalanyń kók aspanyna qaraı otyryp, dóńgelek formada jasaǵan. Kıiz úı dóńgelengen álemniń shaǵyn modeli ispetti: shańyraq kıiz úıdiń tóbesinde, dál ortada ornalasyp, aspan men kún sıaqty kórinse, shańyraqqa aınala shanshylǵan ýyqtar beıne bir jan-jaqqa taralyp, shýaǵyn shashqan kúnniń sáýleleri sıaqty bolyp keledi de, dóńgelene qurylǵan keregemen jaǵasyp ketedi. Qorshaǵan ortamen úndestikte ómir súrýdi qalaıtyn qazaqtyń jany erteden beıbitshilikke beıim. Qazaq qazaq bolǵaly kórshiles elde­rine basqynshylyq soǵys ashqan emes, basqa ulttarmen jaýlasyp, janjaldasqan da kezi joq. Kerisinshe, kórshiles elderdiń basqynshylyq soǵystarynan, otarlyq ezgisinen qazaqtar qanshama qaıǵy-qasiret shekti. Qazirgi Qazaqstandaǵy beıbit ómir­diń uıtqysy bolyp otyrǵan qazaqtar ekeni daýsyz, memleket qurýshy qazaq ultynyń keńpeıildigi men sabyrlyǵy elimizdegi beıbitshiliktiń kepiline aınalyp otyr. Qazaq janyna klımattyń da tıgizgen yqpaly zor. Eýrazıa qońyrjaı klımatty endikte ornalasqan, muny basqasha «kúrt kontınentaldyq klımatty aımaq» dep te ataıdy. Mundaı klımattyń ereksheligi – aýa-raıynyń qubylmaly bolýy, qystyń sýyqtyǵy da, jazdyń ystyqtyǵy da qyryq-elý gradýstyń ol jaq, bul jaǵynda, bir shekten ekinshi shekke shyǵyp ketedi. Sol sıaqty, qazaqtyń jany da birde ystyq, birde sýyq. Bir nárseni jaqsy kórsek, kózsiz jaqsy kóremiz, jek kórsek, ıttiń etinen jek kóremiz. Maqtasaq asyra silteımiz, jamandasaq, jer-jebirine jetemiz. Maqtansaq, isip-kebemiz, uıalsaq, jerge kirip kete jazdaımyz. Ansha-munshaǵa úndemeımiz, al, ashýlansaq qıyn, qoparyp-tóńkeremiz. Oryssha úırensek, orystan ozyp, qazaq tilin umytyp ketemiz. Ótken ǵasyrda ǵana ateızmge urynsaq, búgin mine, dinı fanatızm men ekstremızmge dýshar bolyp otyrmyz. Qazaqtyń jany bir shetten ekinshi shetke, ushqarydan ushqarylyqqa qaraı alasurady da jatady. Býyrqanǵan qazaqtyń minezi de qubylmaly, jylqynyń minezi ispetti, «At erdiń qanaty» deıtin qazaqtyń minez-qulqy da Qambar atanyń tóline uqsap ketkendeı. Tabıǵattyń qatal minezine ábden kóndikken qazaqtyń jany kónbis. «Mańdaıǵa jazǵandy kóremiz» deıtin fatalızm qazaq janyna jaqyn, tipti, keıde qazaqtyń tózimdiligi túpsiz, shydamdylyǵy sheksiz sıaqty kórinip ketedi. «Sabyr túbi sary altyn» deıtin maqal quddy bir momaqan qazaq janyna arnalǵandaı. Áriden oılasaq, moıynusyný men baǵynýǵa qazaq jany sábılik jastan bastap úırenetindeı-aq: besikke bólenip, besik baýmen tas-túıin tańylǵan sábı túısiktik deńgeıde májbúrleý men baǵynýdyń ne ekendigin sezinedi. «Allanyń zańdaryna baǵyný, moıynusyný» degen maǵyna beretin Islam dinin ustanyp, musylman atanǵaly beri, burynnan kónbis, shydamdy qazaq ózin kúndegenge jábir kórsetpeıtin, Alla Taǵalanyń qamqorlyǵyna laıyq bolý úshin zulymdyq pen qysymshylyqqa sabyr saqtap, táýbe etetin, patshasyna hıdaıat-taýfıq peıil, qanaǵat-ynsap tilep, bılikke lám-mımsiz baǵynatyn múmıinge aınaldy. Qanshama ǵasyrlyq shapqynshylyqtar (oırat-qalmaq, qy­taı, arab, hıýa-qoqan t.b.) men orys­tyń otarlyq ezgisine shydaýy – J. Mol­da­ǵalıev jyrlaǵandaı, «Myń ólip, myń tirilgen» qazaq janynyń kónbistigin kórsetedi. Qazaqtyń janyna óz áserin tıgizgen erekshelikterdiń biri – turmys-salt. Qazaq jeriniń keń, tabıǵatynyń qaıshylyqty, aýa-raıynyń aýmaly tókpeli bolýy qazaqtardyń kóshpendi mal sharýashylyǵyn ustanýyna yqpal etýshi faktorlar boldy. Sóıtip, álemdik tarıhta teńdesi joq, kóshpendi halyq mádenıeti týyndady. Kóshpendilik ómir-salty qazaqtyń janyna da, tánine de óz áserin tıgizdi: ádet-ǵurpy men salt-dástúri, nanym-senimi, dili, mádenıeti, ádebıeti, halyq sharýashylyǵy, kıimi, tamaqtanýy t.b. jer betindegi basqa halyqtardan ózgeshe. Otyryqshy mádenıettegideı tabıǵatty ózderine «baǵyndyrýǵa» kúsh salmaı-aq, qazaq halqy jaılaý, kúzdeý, qystaý, kókteý dep, jyldyń tórt mezgiline saı, tabıǵatqa beıimdele otyryp ómir keshýge ábden daǵdylandy. Osydan kelip, qazaq janynyń taǵy bir qasıeti – beıimdelgishtigi kelip shyǵady. Qazaqtar shynymen-aq, qorshaǵan ortaǵa da, qoǵamdaǵy ózgeristerge de tez beıimdele ketedi. Alysqa barmaı-aq, shırek ǵasyr buryn totalıtarlyq júıede komýnıs bolǵandar, táýelsizdik alyp, demokratıalyq júıege ótkeli beri shetinen demokrat. Josparly ekonomıkadan naryqqa ótip edik, saýda-sattyqty jappaı meńgerdik: osy kúni bizde satyl­maıtyn eshnárse qalmady… Buryn kórshi ózbekti «saýdager sart» deıtin qazaq búginde sol ózbekti on orap ketken sıaqty. Aýyl halqy stıhıaly bolsa da, ýrbanızasıaǵa tartylyp, qalalyq mádenıetke beıimdelýde. Ǵalamdanýǵa da barynsha beıimdelip baramyz, beıimdelgen saıyn qazaqy janymyz da bógdelenip, batystanyp bara jatqandaı… Kóshpendi ómir qalyptastyrǵan salt­­tardyń biri – «Qudaıy qonaq bolý». Ulan-baıtaq qazaq dalasynda alys jolǵa shyqqan jolaýshy jolaı kezdes­ken kez-kelgen aýylǵa toqtap, qalaǵan úıine kelip, qonaq bolyp, qonyp, ózi de, astyndaǵy aty da demalyp, tamaqtanyp, esin jınaǵan soń, qaıtadan jolǵa shyǵyp, saparyn jalǵastyratyn bolǵan. Asyly, «qonaq» degen sózdiń túbiri de «qon», «qoný» bolsa kerek. Oılamaǵan jerden keletin mundaı qonaqty qazaqtar qudaıdyń jibergen qonaǵy bolar degen oımen «Qudaıy qonaq» dep ataǵan, «Qyryqtyń biri qydyr» dep, syı-qurmet kórsetken. Mundaı qudaıy qonaqqa úı ıesi qonaqjaılyq tanytyp, túsinistikpen qaraǵan, óıtkeni, árbir qazaq kúnderdiń kúninde ózi de alys jolǵa shyǵa qalsa, qudaıy qonaq bolaryn bilgen. Kóshpeli ómir aralas-quralas turmys-tirshilikke negizdelgen, osynyń barlyǵy jınalyp kelgende qazaq janynyń ashyq, meıirban, qonaqjaı  bolýyna ózindik ıgi yqpalyn tıgizgen. Qazaq janynyń qonaqjaılyǵy arqasynda taǵdyr taýqymetimen jer aýyp kelgen qanshama jat jurttyq qazaqtyń jomart qolynan dám tatyp, jaıly qonysqa ıe boldy, qanshama ózge ulttardyń ókilderi elimizge qudaıy qonaq bolyp kelip, toqtap, turaqtap, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna aınaldy. Bótenge qonaqjaı bolǵanymen, qazaq jany keıde maqtaý súıgish, keıde ózderi tanyp-biletin jandarǵa qatysty ishi tar kórseqyzar: qazaqtardyń arasynda kóre almaýshylyqtyń kóp bolatyny bárimizge málim. Reseıge bodan bolǵanda patsha bıligi Sibir, Orynbor general-gýbernatorlaryna qupıa tapsyrma berip, qazaqtardyń bir-birin kóre almaýshylyǵyn barynsha óz múddelerine saı paıdalanýdy, qaz­aqty ózara shaǵystyryp, ishten iritý arqyly otarlaý qajet dep aqyl aıtqan. R.Nurǵalıevtiń  bas redaktorlyǵymen 1995 jyly shyqqan «Aıqap» Ensıklopedıasynda İİ Ekaterına patshanyń Orynbor general-gýbernatoryna joldaǵan qupıa jarlyǵynda: «1) Qyrǵyz-qazaq halqynyń bir rý basshy­laryn ekinshi rý basshylarymenen araz etip, biri menen birin qas etip, biriniń etin biri jeýge sebep bolyńyz; 2) Sultandardyń biri menen birin araz qylyp, biri menen birin ıtteı tartystyryp, biriniń etin biri jeýge sebep bolardaı is qylyńyz; 3) Qyrǵyz-qazaqtyń basshy adamdaryn sultandarymen araz qylyp, sultandaryn óz qol astyndaǵy aqsaqal adamdarymen araz qylyńyz. Arasyna ot túsken ýa­qytta janyp keterdeı kókir-sókir daıarlaı berińiz. Osylaısha arasyna ot tutatyp bereke-birligin alsaq, ózara azyp, tozǵandyǵynan qazaq-qyrǵyz jurty bóten patshalyq qol astyna kóship keter­ge dármeni bolmas. Óz-ózderi qyryq pyshaq bolyp, qyrylysyp, jeńilgen jaǵy jeńgen jaǵynan ósh alar úshin, kúsh alar úshin Rossıa patshalyǵyna ja­qyn­dar ýa patshalyqqa qorǵalar. Sol ýaqytta Rossıa húkimeti aralaryna tóre bolyp, tórelep, retine qaraı ıa anasyna, ıa mynaý jaǵyn qýattap turý kerek. Túrli amalmenen sultandarynyń kúshin ketirsek, ózimizden ozyp eshqaıda kete almas. Keletin, ketetin jeri ózimiz bolyp, tilegenimizshe qaqpalap jortarmyz» dep kórsetilgen. «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi» degen osy bolar. Qazaqtyń janyn jegideı jegen mundaı jymysqy saıasattyń nátıjesi M.Áýezovtyń «Abaı joly» romanynda sheber sýrettelgen. Negizi, qazaqtyń jany básekege qumar, qazaqtyń ulttyq sportynda da bás tigip báıge shaptyrý, kókpar tartý, kómbe alý, qyz qýý, kúresý, kúsh synasý sıaqty básekeler kóp. Sol sıaqty, qazaqtyń kúndelikti ómirinde de báseke toqtaýsyz júredi. Básekege shydaı almaǵan keıbireýleri qyzǵanysh pen pasyqtyqqa urynyp, İ.Jansúgirovtyń «Qulager» poemasynda baıandalǵandaı tragedıalyq is-áreketterge barǵan. Kóre almaýshylyq, qyzǵanysh qazaq janynyń eń jaǵymsyz qasıetteri. Keńes Odaǵy tusynda shala saýatty sholaq belsendilerdiń qyzǵanyshy men qara nıet ishitarlardyń domalaq aryzdy qarsha boratýynan qazaqtyń qanshama ardaqty azamaty qýǵyn-súrgin kórdi. Bul 1930-1937 jyldardaǵy saıası repressıaǵa qazaqtardyń kóp ushyraýynyń, betke ustar zıaly qaýymynan aıyrylyp, ańyrap qalýynyń da bir sebebi boldy. Qazaqy ómir salty qazaq janyn beıim­­delgish etip qana qoıǵan joq. Kóshpeli mal sharýashylyǵy qazaq janyn shydamdylyq, eptilik, tabıǵatty súıý sıaqty tolyp jatqan jaqsy sapalarmen de, erinshektik, jalqaýlyq, qyzyq qumarlyq, toıshyldyq, maqtanshaqtyq sıaqty ádetterge de uryndyrdy. Óıtkeni, qazaqtardyń mal baǵýy jyl mezgilderine saı, naýqandyq sıpattaǵy sharýashylyq bolatyn: negizinen kóship-qoný, kóktemde tól alý saqmany, jazǵyturym jún qyrqý men saýyn, kúzgi kúıek, qysta qystaýǵa qoný, soǵym soıý sıaqty. Al, tórt túlik mal­dy jaıylymǵa jaıyp baǵýmen malshy­lar qaýymy aınalysyp, olardyń basty qyzmeti maldy ıt-qustan, ury-qarydan qorǵaý men óristegi maldyń baǵyt-baǵdaryn baqylaýdan turdy. Ózen ańǵarlaryna jaqyn ornalasqan jataq aýyldar bolmasa, qazaqtardyń deni eginshilikpen aınalysa qoımaǵan. Kóshpeli ómir bolǵandyqtan, úı salýǵa degen qajettilik asa bolmaı, qurylys damymady. Sondyqtan, naýqandardyń aralyǵynda aýyldaǵy halyqtyń basym bóliginiń qoly uzaryp, toı toılaýǵa, kóńil kóterýge keń múmkindikter týyndaǵan. Bul dúnıede toılaıtyn toılary eń kóp halyq qazaqtar bolsa kerek: shildehana, besik toı, tusaý kesý, súndet toı, syrǵa salý, quda túsý, qyz uzatý, kelin túsirý, betashar, úılený toıy, mereıtoı, qonys toıy, naýryz meıramy, qyz qýý, kókpar, báıge t.s.s. jalǵasyp kete beredi. Beıne bir, shyr etip dúnıege kelgen sátten bastap, qazaqtyń ómiri toı toılaýmen ótetindeı kórinedi. Toılaýdy jany súıetin qazaqtyń dańǵazalyǵy, aýyr eńbektiń beınetinen qashatyn jalqaýlyǵy osydan kelip shyǵady. Áli kúnge deıin solaı, aýyldarda jappaı jumyssyzdyq bolsa da, toı toılaýdan qazaq aldyna jan salar emes. Zaýyt-fabrıka ashpaımyz, onyń esesine toıhana, meıramhana, oıyn-saýyq ortalyqtary kóbeıgen ústine kóbeıip barady. Toı jasaý tutas ındýstrıaǵa aınaldy: syı-sıapaty men kıis-kıiti, dastarhan mázirinen bastap, toıhanasy, aspazy, kútýshisi, lımýzıni, ártisi, ánshi-bıshisi, asabasy bar… qaısy birin aıtasyz, qysqasy ne kerek, qazaqy toı bıznes qyzyp tur. Jańa qazaqtar toı jasaýdan ózara jarysyp, sán-saltanatpen básekelesetin boldy. Qazaq jany maqtanǵandy, maqtaǵandy unatady. Bul týraly Abaı jıyrma birinshi Qara sózinde: «maqtanshaq degen bireýi «demesin» demeıdi, «desin» deıdi. Baı desin, batyr desin, qý desin, pysyq desin, árdaıym ne túrli bolsa da, «desin» dep azaptanyp júrip, «demesindi» umytyp ketedi. Umytpaq túgil, áýeli is eken dep eskermeıdi. Mundaı maqtanshaqtardyń ózi úsh túrli bolady. Bireýi jatqa maqtanarlyq maqtandy izdeıdi. Ol – nadan, lákın nadan da bolsa adam. Ekinshisi óz eliniń ishinde maqtanarlyq maqtandy izdeıdi. Onyń nadandyǵy tolyq, adamdyǵy ábden tolyq emes. Úshinshisi óz úıine kelip aıtpasa, ıa aýylyna ǵana kelip aıtpasa, ózge kisi qostamaıtyn maqtandy izdeıdi. Ol – nadannyń nadany, lákın ózi adam emes» deıdi. Al, endi, toıshyl qazaqtyń erin­shektigin qarańyz. Elimizde myńdaǵan qazaqtar jumyssyz júrse de, «gastarbaıter» atalatyn ózbek, qyrǵyz, tájik aǵaıyndar Qazaqstanǵa kelip, qurylysshy bolsyn, eginshi ne malshy bolsyn, tańdap-talǵamastan, túrli jumystarǵa jaldanyp, nápaqalaryn taýyp júr. Sonda qalaı, gastarbaıter istegen jumysty qazaq isteı almaı ma? İsteı alady, biraq erinedi, sebebi, qazaq az beınetpen kóp paı­da tabatyn «myqty» jumys izdeıdi. Qaz­ekemniń kóbi jandaryn qınap, bastaryn aýyrtqysy kelmeıdi. Qazaqtyń jany keıde bir osyndaı aıankes. Qazaq ejelden rý-taıpalyq ómir keshkendikten, qazaq jany ujymdasyp ómir súrýge beıimdelgen. Jeke júrip, daraboz bolý qalyń qazaqtyń ishindegi júreginiń túgi bar, batyr tulǵalaryna ǵana tán, al, jalpy, qarasha qazaqtyń jany jaltaq. «Bólingendi bóri jeıdi» dep, top jaryp shyǵýy qıyn. «Jańǵyzdyń daýsy shyqpas, jaıaýdyń shańy shyqpas» demekshi, ishinara bas kóterip, elim dep eńiregen, jurtym dep shyryldaǵan qazaqtyń nar qasqalaryna halyqtyń qoldaýy jetispeı, opyq jep, opat bolǵany qanshama. Biz tarıhtan sabaq ala bilýimiz qajet, tarıhty tulǵalar jasaıtyny, bir ǵalymnyń ashqan jańalyǵy barsha adamzattyń taǵdyryn ózgertetinin umytpaıyq. Jeke adamdy, onyń ishinde, talantty, naǵyz ıntellektýaldardy damytýǵa jaǵdaı jasaýymyz qajet. Intellektýaldy ult bolýymyz úshin ıntellektýal jeke adamdarymyz kóp bolýy shart. Alaıda, «Ý ishseń rýyńmen ish» deıtin qazaq ujymdasyp ómir súrýdi qalaıdy, óıtkeni, ne bolsa da, ym-jymdary ishinde. Sondyqtan bolar, sybaılas jemqorlyqqa qazaqtar belshesinen batyp, keıbir bıleýshi elıta ókilderi «komanda», «klan», jershildik, rýshyldyq sıaqty ujymdasýdyń jaǵymsyz túrlerin qanǵa sińgen ádetteı tez arada ıgerip aldy. Memlekettik deńgeıde de ujymdasýǵa barynsha kúsh salyp jatyrmyz. Keńestik dáýirde ujymdasyp ómir súrip edik, KSRO ydyraǵaly beri de ujymdyq qaýipsizdik pen ekonomıkalyq yqpaldasýdyń (TMD, UQSHU, Shanhaı uıymy, SVMDA, EýrAzEQ, Keden Odaǵy t.b.) bastamashysy Qazaq eli. Eýrazıalyq odaq qurý ıdeıasyn usynýshy da bizdiń Elbasymyz. 2015 jyldyń basynan bastap Elbasy ıdeıasy shynaıylyqqa aınalyp, Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq naqty qurylyp, óz jumysyn bastamaq. Osylaısha, táýelsiz Qazaq eli Reseı, Belarýs, Armenıamen ujymdasyp, bolashaqqa birge qadam jasamaqshy. Buǵan qosa, Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirmek oıymyz taǵy bar. Toq eterin aıtsaq, rýlyq-taıpalyq ómir súrýden beri ujymdyq ómir súrýdi qazaqtyń jany unatady. Qazaq eliniń batys pen shyǵys ór­kenıetteriniń arasynda oryn tebýi qazaq janyn ári-sári kúıge túsirip, onyń boıyna eliktegishtik, ksenofılıa, toleranttylyq sıaqty qasıetterdi darytty. Qazaq dalasyn Uly Jibek jolynyń basyp ótýi Qytaı men Eýropa arasyndaǵy saýda kerýenderimen birge júrgen túrli dinniń, mádenıettiń, ulttyń ókilderiniń qazaqtarmen qarym-qatynas jasaýyna ıgi yqpal etti. Qazaq jerinde budan bólek arab shapqynshylyǵy, Islam dininiń taralýy, Shyńǵysqannyń joryqtary, jońǵar soǵystary, Reseıdiń bodanyna aınalý, keńestik kezeńdegi ındýstrıalandyrý, tyń ıgerý sıaqty túrli tarıhı-saıası prosester sapyrylysa júrip, shartaraptan jınalǵan túrli mádenıetter taıqazandaǵy ettiń sorpasyndaı búlkildep qaınap, qoıyrtpaqqa aınaldy. Osylaısha, qazaq jany shyǵys pen batystyń ózara únqatysýyndaǵy (dıalog) rýhanı dánekerdiń rólin oınady. Mundaı jaǵdaıda basqaǵa elikteýdiń oryn alýy zańdylyq. Qazaq jany elik­teýdiń arqasynda ózge mádenıetterden jaqsyny da, jamandy da boıyna sińirip, gıbrıdti (aralas) kúıge tústi. Tańqalarlyq túgi joq, qazaqtyń  jany da, tili men mádenıeti de, dini men dili de gıbrıdti. Qazaq janynyń eliktegish bolýy ksenofılıaǵa (kseno – bógde, fılıa — súıý) ulasyp, qolynda bardyń qadirin bilmeı, bótendikine qyzyǵýdy, ózinikine qaraǵanda ózgenikin artyq kórýshilikti týyndatty. Keıbir qazaqtar naǵyz ksenofılge aınalyp, ana tilinen góri shet tilin ardaqtaıtyn, tól mádenıetine qaraǵanda bótenniń mádenıtetin dáripteıtin, beıtanys dindi ustanatyn rýhanı dertke shaldyqty. Gıbrıdti jan tolerantty keledi (túsinistikpen tóze bilý, ıaǵnı, adamgershilik turǵyda ulty, tili, dini, dili basqalarǵa túsinistikpen qaraý). Qaıǵy-qasiretti, azap beınetti, otarlyq ezgini kóp kórgen qazaq jany basqa ulttardyń basyna túsken aýyrpalyqty bólisýge, olardyń ulttyq erekshelikterin saqtaýyna kómektesýge  qashanda daıar. Qaı el Qazaqstan halqy assambleıasy sıaqty arnaıy saıası ınstıtýt quryp, dıasporalardyń ókiletti bıligine ashyq jol berip otyr? Munyń bári qazaq jany men memlekettik bıliginiń toleranttylyǵy arqasynda iske asty. Tolerantty qazaq basqalarǵa «Mynaýyń qalaı?» – dep, shekeden qaraýdy bilmeıdi. Tipten, el men jerdiń qojaıyny ózi bola tura, keıbir bógde pysyqaılardyń esikten kirip, tór meniki deıtin esirgen quqaıyna da, yń-shyńsyz, jylystap enip alyp, ishten shalatyndarǵa da tózgish qazaq úndemeıdi. «Jaman úıdi qonaǵy bıleıdi» deıtin kóne maqaly bola tura, kóńilshek qazaq jany keıde toleranttylyq pen namyssyz ynjyqtyqty aıyra almaı jatady. Qazaq jany týraly másele bir maqalaǵa sıarlyq dúnıe emes. Bul keshendi zertteýdi qajet etedi, sondyqtan, maqalany qorytyndylaý da qıyn. Sóz sońynda qazaq janynyń taǵy bir ereksheligine toqtalsaq. Eýropa men Azıanyń, batys pen shyǵys órkenıetteriniń arasynda ómir súrýdi Qudaı mańdaıyna jazǵan qazaqtyń jany san ǵasyrlar boıy ózin-ózi qalaı aıqyndaryn bilmeı (ıdentıfıkasıalaý), izdeýmen, adasýmen keledi. Babamyz Qorqyt ata da ólimnen qashyp, máńgilik ómirdi izdep, dúnıeniń tórt buryshyn kezse de «Qorqyttyń kórinen» qutyla almaǵan. Asan Qaıǵy babamyz da jelmaıasyna minip alyp qutty meken bolarlyq «Jeruıyqty» izdegen. Babalarymyz týraly ańyzdardan da qazaq janynyń ereksheligin baıqaýymyzǵa bolady. Qarapaıym tilde beınelep aıtsaq, qazaq birnársesin joǵaltyp alyp, joq izdep júrgen adam ispetti. Qazaq jany ejelden romantık, qıaldaǵyny izdegish. Arman qýyp, ot pen sýǵa túsýge daıar. Qazaq jany saıyn dalada jortqan, sáttilikke senip, azyq izdegen bóri qasqyrǵa uqsaıdy. Qazaq «qasqyrdaı» dese maqtanady, «ıtsiń» dese renjip, namystanady, ózderin kók túrkimiz, kók bóriniń urpaǵymyz dep sanaıdy.  Qazaq «Er azyǵy men bóri azyǵy jolda» dep, ǵaıypqa senip, jolǵa shyǵady. «Er úıde týady, túzde óledi» deıtin qazaq  izdeýmen, joǵaltýmen, adasýmen keledi. Órkenıettiń kóshine, saıasattyń aǵynyna ilesemiz dep, óz jolynan adasyp, ulttyq erekshelikterin joǵalta jazdaǵan kezderi kóp. Reseıge bodan bolamyz dep, odan keıin komýnızm quramyz dep júrip, qalaı orystanǵanyn, máńkúrttenip úsh ǵasyr adasqanyn ańqaý qazaq jany baıqamaı da qaldy. Táýelsizdik alǵaly beri qazaq esin jınap, joǵaltqanyn taýyp, óshkeni janýda. Mudaıda qazaq «Adasqannyń nesi aıyp, qaıta úıirin tapqan soń», «At adassa, qazyǵyn tabar» dep aqtala salady. Qazir de qazaq jany izdenis ústinde. Qazaqtyń jany  da, eli de erekshe – ne eýropalyq emes, ne azıalyq emes, taza batystyq emes, bolmasa taza shyǵys órkenıetine de jatpaıdy.  Qaısysyn tańdaımyz, qandaı damý jolymen júrsek adaspaımyz degen suraq ózekti bolyp tur. Naqty ıdeologıamyz da joq, Ata zańymyzdyń 5-babynda «Qazaqstan Respýblıkasynda ıdeologıalyq jáne saıası ár-alýandylyq tanylady» dep jazylǵan. Syrtqy saıasatymyz da kóp vektorly, bir mezgilde birneshe odaqqa múshemiz. Aıaǵy ne bolar eken dep, qarapaıym qazaq jany ańyryp, ańysyn ańdyp otyr. «Qalaı bolǵanda da, qazaq jany óziniń bet-beınesin, tabıǵı bolmysyn, ulttyq erekshelikterin saqtaı otyryp, ózindik damý jolyn tabýy tıis» – deıtin eń sońǵy sóılemnen keıin – «Dıalektıka zańy boıynsha, qazaq ta óziniń janyn zamanǵa saı jetildirýi qajet: jan-tánine sińgen jaǵymsyz kemshilikterden arylyp, ózgelerdiń jyltyraǵanyna elikteı bermeı, álemdik rýhanı keńistikten barlyq jaqsy qundylyqtardy óziniń jan-dúnıesine sáıkestendirip, beıimdeý arqyly baıyppen baıytýǵa talpynýy kerek».

Seıilbek Musataev, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti Saıasattaný kafedrasynyń profesory, saıası ǵylymdarynyń doktory

"Aqıqat" jýrnaly