Mektep qabyrǵasynda M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanynyń bas keıipkerleriniń biri, qara qyldy qaq jarǵan Qunanbaıdaı dana kemeńger tulǵanyń boıyndaǵy asyl qasıetti zeıinge toqyp, Zere, Uljandaı analarymyzdyń qazaq áıelderine tán ıbalylyǵynan habardar bolyp, Hakim Abaıdaı qazaqtyń uly aqynynyń rýhanı álemin tanydym. «Abaı jolyndaı» aıtýly shyǵarmany dúnıege keltirgen M.Áýezovteı dana kemeńgerge basymdy ıdim. M.Áýezov arqyly, álemge kózqarasym ózgergeni de jasyryn emes. Sol tusta boıymdy qýanysh kernep, óziminiń qazaq bolyp týylǵanyma táńirime san márte shúkirlikter aıtqanym bar edi.
Hosh, sonymen «Abaı joly» romanynda sýrettelgen Kúshikbaı bulaǵy, Bórili, Eńlik-Kebek úńgiri, Aqshoqy, Jıdebaı, Shyńǵystaý syndy tarıhı oryndar men ulylardyń izi qalǵan mekendi kózben kórý baqyty bizge de buıyrdy. Semeı qalasyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde «Uly dala eliniń rýhanı astanasy» kórmesin uıymdastyrý úshin, tań sáriden jádigerlerimizdi júrdek kólikke tıep alyp, Shyǵysty betke aldyq. Jol alys, aıtýǵa ǵana bolmasa eki myń shaqyrymdy júrip ótý ońaı sharýa emes. Rýhanı kerýen tizginin qoryq-mýzeı dırektory J.Maǵazbekuly, janynda saıdyń tasyndaı iriktelgen jigitter: osy joldardyń avtory jáne qor saqtaýshy D.Adıev, júıe-tehnık mamany M.Kádirbekuly bar Batys Qytaı – Batys Eýropa tas jolymen qas qaraıa Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasyna da jettik. Az ǵana tynystap, asqazannyń áýselesin basqan soń «júrginshi joly júrse bitedi»-demekshi, qos jigitke kezek-kezek kólikti basqartyp tańǵy 9.00 shamasynda Aıagóz qalasyna jetip, aıaq sýyttyq. Alda - syrbaz Semeı. Tús aýa Alash qaıratkerleri Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Álıhan Bókeıhannyń qazaqqa aıbyn bolǵan, tolqyny sylq-sylq kúlgen erke Ertistiń jaǵasynda boı kótergen Semeı qalasyna da taban tiredik. Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi dırektorynyń mindetin atqarýshy L. Áljan jıi-jıi telefonmen habarlasyp, ashyq jarqyn minezben qalaǵa kire beristen kútip aldy. Áp sátte zyrǵyp otyryp qala ortasynda ornalasqan, HİH ǵasyrda boı kótergen kóneniń kózindeı ǵımaratqa da kelip jettik. Mine, Semeı qalasyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi. Ereksheligimen kóz tartyp-aq tur. Talasa-tarmasa «ashqal-tashqaldarymyzdy» (jádigerlerdi) mýzeı qoryna ótkizdik.
Qonaq úıge jaıǵasyp bolǵan soń qansha degenmen Semeıdiń ultjandy azamaty emes pe J.Maǵazbekuly qalanyń kórikti jerlerin tamashalaýǵa shaqyrdy.
Ahaý, Semeı,
Til men kómeı.
Basylmas janǵan júrek,
Sáýlem kelmeı – ahaý – dep Maıralar syrnaıyn sandýǵashtaı syzyltqan Semeı osy. Kenezesi keýip týsyraǵan dalanyń tósin ıdirip, myńdaǵan shaqyrymdy artqa tastap muhıtqa quıatyn Ertistiń sýy bıyl kemerinen asyp-aq tur eken. Qos jaǵalaýy shashyn jaıǵan arýdyń burymyndaı tarqatylǵan tal-terekter biztumsyq masalardyń mazalaǵanyna moıyn burýǵa shama joq, tumsa tabıǵattyń tylsymyna elitip máz bolǵandaı kúı keshtik.
Kelesi kúni oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine ekspozısıa qurý jumysyn aıaqtaǵan soń áriptesimiz M.Kádirbekuly Bórili, Jıdebaı, Aqshoqyǵa jolǵa attanatymyzdy jetkizdi. Túpki maqsatymyz da ulylar mekenine taǵzym etip zıarat jasaý bolatyn. Erteletip taǵy da jol tarttyq. Jolaı J.Maǵazbekuly Bórili, Jıdebaı, Kúshikbaı bulaǵy, Eńlik-Kebek úńgiri haqynda qyzyqty maǵulmatpen áńgimesin ádiptep eliktirip otyrdy. Kózdi ashyp jumǵansha Kúshikbaı bulaǵyna da jettik. Tastaı bulaq sýyn ishseń meıirińdi qandyrady. Kelesi kezekte - Bórili. «Abaı joly» romanyndaǵy keıipkerler jaıynda áńgimelesip otyryp, Bórilige qalaıda jetkenimizdi de ańǵarmaı qalyppyz. Alystan men muńdalaǵan kúmbezdi kesenede qazaqtyń uly jazýshysy M.Áýezovtiń ákesi men anasy máńgilik tynys tapqan eken. Shyndyǵynda Bórili Muhańnyń balǵyn balalyq shaǵy ótken qutty mekeni. Quran baǵyshtap, áńgimelesip turyp baıqamappyz, bizge qaraı orta boıly, qyr muryndy bir kisi bettep keledi eken. Júzi tanys, jaqyndap kele «assalaýmaǵaleıkým» dep amandasty. Bul ótken jyly ǵana Túrkistanda bolǵan M.Áýezov mýzeıiniń meńgerýshisi Shaǵjan aǵa bolyp shyqty. Amandyq saýlyq surasyp bolǵan soń, J.Maǵazbekulyna «nege keletinińizdi eskertpedińiz?» - dep aǵalyq bazynasyn da aıtyp úlgerdi. Sózge tosylar Jákeń be kidirmesten «Túrkistandyq jigitterdi Muhıtqa aparyp kelersiń dep tapsyrma bergen bolatynmyn. Túsimde aıan berdi de, birden ózim kelýge sheshim qabyldadym»- dep kúlisip aldy. Shaǵjan aǵa bizderdi sońyna ertip Muhańnyń memorıaldy mýzeıine bettedi. Mýzeıge kirmes aldyn Bóriliniń tarıhyna toqtaldy. Kireberiste Muhańnyń mármárdan somdalǵan tanys beınesi. Shaǵjan aǵa óte sózýar kórindi ekskýrsıany naqyshyna keltirip-aq jiberdi. Ásirese ekspozısıada turǵan jádigerlerdi Abaı, Shákárim, Muhań zamanymen qabystyra aıtqanda, erekshe áserge bólenedi ekensiń. Mýzeı aldynda estelik fotoǵa túsip, Shaǵjan aǵanyń úıinde jaıylǵan dastarhannan dám tattyq. Bórilige arnaıy at basyn burǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Shyǵys Qazaqstan óńirindegi menshikti tilshisi Azamatpen jolaı kezigip, birge uly Abaıdyń kindik qany tamǵan jaılaýyna bettedik. Áli kúnge deıin orny saqtalǵan bulaq basynda úıezdegen jylqylar kózge shalyndy. Ári qaraı jol tarttyq. Kári Shyńǵystaý jaqyndaǵan saıyn baýyryn jaıa, «qosh keldińder» - degen syńaı tanytardaı. Eńlik pen Kebektiń muńly mahabbatynyń tilsiz kýágeri bolǵan jerdegi eskertkish qıalymyzdy qıalǵa jeteledi. Shaǵjan aǵa qos ǵashyqtyń tarıhyn egjeı-tegjeıli túsindirip jatqany sol edi, kenet «áı, myna qyz qaıdan keldi?» - degeni. Qyzyqty áńgime sol jerden kilt úzildi. Aldynda odyraıyp qalǵan biz istiń mánin kesh túsinip, qyran-jappaı kúlkige qaryq bolyp jatyrmyz. Sóıtsek áńgime Eńlik ápkemizge emes, biz baǵytqa bettegen aspazshy qyzǵa arnalǵan bop shyqty. Estelik sýretke tústik, aldymyzda Aqshoqy. Jer bederi de ózgerip sala bergendeı. Erekshe tabıǵaty aıasynda jasyl jelekke jamylǵan dalanyń ári endi ǵana kirgendeı. J.Maǵazbekuly aq saǵym bolǵan kóz ushyndaǵy keseneni kórsetip «bul bı atanyń mazary, ıaǵnı Keńgirbaıdyń kesenesi» degesin kólikti toqtatyp, Fatıha súresin oqdyq. Bárine de úlgerý kerek. Qos kólik jarysa zyrǵyp keledi. Kenet dalanyń or qoıany jolymyzdy kesip ótkeni. Qansonarda júrgendeı qıqýǵa basty. Qoıan da talaı quqaıdy bastan ótkergen naǵyz ákki eken, shańdy bir burq etkize baǵytyn ózgertip óz jónine kete bardy. Tilushyna eriksiz óleń joldary oraldy. Qaıran Abaı-aı! «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa»-dep qalaı-qalaı qıystyrǵan deseńizshi. Sol sátterge myna mańǵaz dala kýá boldy ǵoı. Aqshoqyda «Qaradan shyǵyp han bolǵan» Qunanbaı qajy, Abaıdyń uldary bilim jolynda tasqıaǵa órlegen Ábdirahman, «Medǵat-Qasymdaı» tamasha týyndy avtory Maǵaýıa, M.Áýezovtiń atasy dańǵaıyr din bilimpazy Áýez qoja syndy tulǵalarǵa quran baǵyshtadyq.
«Apama da baraıyn
Taılaǵymdy da úıreteıin»-deıtin qazaqpyz ǵoı, tilshi baýyrymyz óz isine kirisip te ketti. Shaǵjan aǵa men J. Maǵazbekuly tilshi suraǵyna jaýap berip, Aqshoqyny rýhanı týrızmge aınaldyrý máselesi boıynsha keleli oılaryn ortaǵa saldy. Qaıtalanbas áserden aıyǵa almaı turmyz. Ári qaraı Jıdebaıdy betke alǵan biz alystan qos kúmbez kóringende Abaı men Shákárim zamanyna engendeı háldi basymyzdan ótkerdik. Jıdebaıǵa jetip, aldymen Abaıdyń kesenesine tize búktik. Arhıtektýrasy ózgeshe keseneden qobyzdyń qońyr úni ispettes dybys syńsyp turǵandaı. Shákárim qajy men uly Ahattyń kesenesinde tolqyp otyryp quran baǵyshtadyq. Shákárim qajynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jónindegi maǵlumattarǵa qanyqtyq. Jıdebaıdaǵy ómiriniń sońǵy jyldaryn jary Erkejanmen ótkizgen Abaı úıine kirgendegi áserdi sózben baıandaýǵa qyzyl til de qaýqarsyzdyq tanytar. Sirá, úı orny bul kúnderi memorıaldyq mýzeıge aınalǵan. Aqynnyń qol taby qalǵan jádigerleri báz baıaǵy qalyptaǵydaı kózdiń jaýyn alady. Mine, mine endi bir sátte syrtqa shyǵyp ketken danagóı aqyn esikten ishke enip kele jatqandaı. Mýzeı ekspozısıasyn aralap bolǵan soń, mýzeı qyzmetkerleriniń «pikir kitabyna usynys jazyp qaldyrsańyzdar» - degen ótinishin jerge tastaı almadyq. Abaıdyń shákirti ári zamandasy bolǵan Kókbaı aýyly Shyńǵystaý baýyryn jambastaı ornalasypty. Kókbaı aqynnyń shaǵyn mýzeıine bas suǵyp, ómirinen shyǵarmashylyǵynan syr shertetin ekspozısıamen tanystyq. Kókbaıtanýshy emes pe J.Maǵazbekuly bul jerde ekskýrsıany júrgizýshi gıdke aınalyp ketkendeı kórindi maǵan.
«Qaıran elim, qazaǵym, qaıran jurtym» - dep kúńirene ún qatqan Abaı, áýlıelik darajatqa jetken Shákárim, Abaı shyǵarmasyn jınaqtaýda ólsheýsiz úles qosqan Kókbaı syndy tulǵalardy dúnıege keltirgen qasıetti topyraqtan aınalsań artyqtyq etpes. Shat-shadyman sezim sanany baýrap ulylar mekeninen attanyp kettik.
Berik Baıbolov
Qazaqstan jýrnalıser odaǵynyń múshesi
