Talaq degenimiz arab tilinen aýdarǵanda «tastaý, ajyrasý» degen maǵynany bildiredi. Qazirgi kezde kóp qoldanylyp júrgen atalmysh sóz ıslam dininde ruqsat etilgenimen, Allanyń eń jek kóretin amalynyń biri. Alaıda qazirgi kóptegen dinshil jastar bul sózdi maǵynalyq jaǵynan da, oryndalý tártibi jaǵynan da durys túsinbeıdi. Elimizde jat aǵymnyń jeteginde ketken qyzdar 2-3 erkekten emes, 8 erkekten talaq alyp, ishtegi shaqalaǵynyń ákesi kim ekenin bilmeı júrgender olardyń sharıǵattan habary joq ekendigin, durys túsinbeıtinin bildiredi.
Men talaqtyń, ıaǵnı, ajyrasýdyń zıany týraly qur sózben emes, 2 túrli oqıǵamen túsindirýdi jón kórdim. Qazirgi ýaqytta dindi ustanatyn otbasyny 2-ge bólip qarastyrýǵa bolady. Biri jat aǵymnyń eteginen ustaǵan otbasy bolsa, endi biri dástúrli dindi ustanatyn, qazaqy qaımaǵy buzylmaǵan otbasy.
Jat aǵymdaǵy otbasy: Jat aǵymdy ustanatyn Nursát pen Sezim ata-anasynyń ruqsatyn almastan, meshitte ımam bolmasa da, dinnen habary bar dep esepteıtin, eń bastysy namaz oqıtyn, qaba saqaldy jigitke nekelerin qıdyrady. Ata-anadan qarǵys emes, bata alýdy maqsat tutqan qazaq úshin bul neke basynan-aq dinge de, dástúrge de saı ótpedi. Alaıda olardy bul asa qatty tolǵandyra qoımaıdy. Sebebi olar úshin namaz oqymaıtyndardyń bári kápir, dinge negizdelgen dástúrimiz shırk nemese bıdǵat. Eki jas ta ata-anasymen aralaspaı, beıtanys adamdardy týǵanyndaı kórip, ózderiniń dinı ustanymyndaǵy rásimderdi oryndap ómir súre beredi. Nursát belgili bir jerde jumys istemeıdi, sebebi tek namaz oqıtyndarmen ǵana aralasqysy keledi. Al Sezim únemi úıde otyrady, syrtqa shyqsa da qara jamylǵysyna oranyp shyǵatyny taǵy bar. Birneshe kún, apta, aı birge turǵanymen Nursát toqal alǵysy keledi. Sharıǵatta tórt áıel alýǵa ruqsat berilgen degendi biledi, biraq onyń jón-joralǵysynan habary joq. Jat aǵymda júrgenderdiń kóbisi ashýshań bolyp keletinin eskeretin bolsaq, Nursát pen Sezimniń arasynda jıi urys-keris bolyp turady. Osyndaı urystardyń birinde Nursát Sezimge 3 talaǵyn aıtyp, ishtegi sábıimen birge úıden qýyp shyǵady. Bul kezde ıslamdaǵy kórkem minezderdiń biregeıi keshirim men sabyrdyń belgisi de bilinbeıdi.
Osy kezde 8 jigitten talaq alǵan qyzdar qaıdan paıda boldy degen zańdy suraq ta bar. Elimizdegi ásire dinshil jastardyń shahıd bolýǵa asyǵyp, qarýlaryn asynyp jıhadqa attanǵandaryn da kórdik. Olardyń elge "adastyq" dep oralǵandaryn da estip jatyrmyz. Sırıaǵa attanǵan qyzdar sol jerdegi birneshe erkekpen atastyrylyp, nekelerin qıady. Keıin unatpaı qalǵan erkekter talaqtaryn aıtyp, basqa bir erkekke «syılap» jiberedi. Osylaı júrgen keı qyzdar birneshe erkekpen neke qıdyryp, saýsaqpen sanaı almaıtyndaı «talaq» sózin estigen. Sırıada bul qyzdardy «jynystyq jıhadtyń» qurbandary degen soraqy tirkespen baılanystyrady. Bul jat dindegiler úshin adal bolyp esepteledi. Mine, bizdiń elde de «talaq» degen sózdiń maǵynasyn dál osylaı bolmasa da, at ústi túsinetinder kóp-aq.
Dástúrli dinimen kórkeıgen otbasy: Iasmın men Rústem dindi ustansa da jón-josyǵymen, dástúr men dindi qatar ustanady. Olar dástúr men sharıǵatqa saı ata-anasynyń batasyn alyp, toı jasap, nekelerin qıady. Qalypty ómir, qarapaıym qazaqtyń otbasy. Eki jas namazdaryn da qaza qylmaıdy, týys-baýyrmen de jaqsy aralasady. Ár demalys saıyn úıinen qonaq arylmaıtyn qazaqtyń otbasy. Dinge de, dástúrge de berik ónegeli otbasy. Únemi keremet ómir súre bermeıdi, árıne... Otbasy bolǵan soń ydys-aıaq syldyrlamaı turmaıdy degendi úlkenderdiń aýzynan jıi estýshi edik. Sol sátte ydys-aıaqtyń synýy da, synbaýy da erli-zaıyptyǵa baılanysty ekeni daýsyz. Iasmın men Rústemniń arasynda kıkiljiń bola qalsa, olardyń biri Allanyń súıikti amaldarynyń biri «sabyrdyń» kómektesetinin túsinip, ashýyn aqylǵa jeńdiredi. Bul amal tek áıel zatynyń ǵana mindeti emes. Amal eki jaqqa birdeı ortaq bolyp keledi. Rústem ashýly bolsa, Iasmın sabyr saqtaıdy, al Iasmın ashýly bolsa, Rústem sabyrly bola qoıady. Mine, naǵyz sharıǵatqa saı ómir súretin qazaqtyń otbasy.
Elimizde meniń qıalymdaǵy osyndaı otbasy az bolsa da, bar degen úmittemin. Dinniń jolynda jalǵyz ózim jol tabam degen adam adasam degeni. Sebebi dinniń durys jolyn jalǵyz izdegen adam burys jolyn tabatyny belgili. Din qaı ǵasyrda da ózekti bolatynyn eskersek, bul óte aýyr, ári qıyn jol. Kez-kelgen ýaqytta jat aǵymdy ustanyp, ózge elden bir-aq shyǵýyńyz ábden múmkin. Sol sebepti kez-kelgen dinı suraqtardyń jaýabyn tek qana meshit ımamynan suraǵan jón. Bul eskertýdiń aıtylyp kele jatqanyna 10 shaqty jyldyń kólemi bolsa da, jat aǵymdaǵylardyń sany azaımaı otyr.
Jat aǵymdaǵylar qazaqtyń dástúri men dinin eki bólek qarastyrady, alaıda din men dástúr bir-birin tolyqtyryp, túsindirip turatyn uǵymdar. Ejelgi qazaqtyń dinı bilimi bizden áldeqaıda joǵary bolǵandyǵy da dáleldengen. Árbir dástúr men yrym-tıymdar súnnetke, hadıske saı, Quran aıattarymen bite qaınasyp, baılanysyp jatyr. Alaıda biz osy dástúrimizdi jetik túsinbegendikten, dinı bilimniń tómendiginen dástúr men dindi ata jaýǵa uqsatyp, qarsy qoıyp aldyq.
Dinde «Talaq – Alla Taǵala jek kóre otyryp ruqsat etken is» degen qaǵıda bar. Kúıeýi áıeline qandaı jaǵdaıda talaq aıtady? Áıeli qaı kezde talaq suraı alady?
- Áıel qandaı da bir aýrýǵa shaldyqsa kúıeýinen talaq suraı alady.
- Kúıeýi bala-shaǵasyn asyraı almaǵan kezde áıeli talaq suraı alady.
- Kúıeýi joǵalyp iz-tússiz, habar-osharsyz joǵalǵan kezde áıel adam nekeni buza alady.
- Ajyraspasaq bolmaıdy degen jaǵdaıǵa jetken kezde. Kúıeýi áıeline jábir kórsetken kezde ajyrasady.
- Er adam ne áıel adam zınaǵa, ıaǵnı, kózge shóp salǵan kezde ajyrasýǵa ruqsat etilgen.
Sharıǵatta talaq dep ázildesýge bolmaıtyny da eskertilgen. Bul degen sóz talaq asa mańyzdy sóz ekenin bildirse kerek.
«Sizderdiń eń qaıyrlylaryńyz jubaıyna jaqsy qaraǵandaryńyz» degen hadıs te erli-zaıyptylardyń bir-birine keshirimmen, sabyrmen qaraýy kerek ekendigi eskertilgen. Shaıtannyń eń basty maqsaty – otbasyn oırandaý, erli-zaıyptyny ajyrastyrý. Sol sebepti talaq sózin oıynshyqqa aınaldyryp, ózimiz shaıtannyń oıynshyǵyna aınalmaıyq.
Ásel Bolatqyzy
