Búgingi tańda usynylǵan júzden astam álipbı jobasyn jınaqtap, júıeleıtin bolsaq, olardy kirme dybystarmen ishinara ymyralastyrylǵan álipbı, kirme dybystarmen múmkindiginshe tolyq ymyralastyrylǵan álipbı, túrki keńesi usynǵan ortaq túrkilik álipbı jobasy jáne tól dybystarymyzdy beıneleıtin tańbalardan quralǵan taza ulttyq dástúrli álipbı jobasy qatarly nusqalardyń bar ekendigi belgili bolyp otyr. Árıne, bul nusqalardyń bárinde de barlyq ulttarǵa ortaq qoldanylmaly dybystar tóńireginde kúrdeli másele joq deýge bolady. Alaıda mundaǵy eń mańyzdy túıinshek kirme dybystar máselesi bolyp otyr. Onyń ishinde jańa álipbıimizge «v, f, h qaripterin qosý qajet sıaqty» (Myrzabergen Malbaquly) degendeı syńaılar beleń alýda. Sonymen birge «ejelden beri kele jatqan ortaq sózdik qorda f, h qaripterimen jazylatyn sózder erekshe mol» degen ýájder de jıi kezdesedi. Eger biz búgin «f» men «v»-ny qımasaq, erteń «ch», «sh» men «s» - ny álipbıimizden izdeıtin bolamyz. Sondyqtan kirme dybystardy jańa latyn álipbıimizden túbegeıli alastaýymyz kerek. Ý men I - diń daýyssyz dybys ekenin bilmeıtin “profesorlar” men “akademıkterimizdiń” bul máseledegi ustanymy «taǵylymshyldyqpen» kózge túsip júrgendigi jasyryn emes. Bul turǵyda til ǵalymy Á.Júnisbektiń sózimen aıtqanda, «álemı jazýdyń tájirıbesine qarasaq, eshbir memleket, eshbir halyq kirme dybys úshin arnaıy tańba oılap tappaıdy nemese sol kirme dybystyń tórkin tańbasyn almaıdy. Tańbany sol óziniń tól álipbıiniń ishinen qarastyrady. Kirme dybysqa sol dybystyń tórkin tańbasyn qosa alý degen burynǵy keńes túrki respýblıkalarynda (onyń qaq tórinde ózimiz barmyz) ǵana boldy».
Eger biz kirme dybystardy álipbıimizge engizetin bolsaq, onda 1929 jyly s dybysyna baılanysty bir ǵana ereje bolsa, al 1938 jyly s dybysyna baılanysty taǵy bir ereje qabyldanǵany sıaqty nemese 1938 jyly ıý árpine baılanysty ereje tolyqtyrylǵany sekildi qosymsha emle-erejeler qaptap ketetini daýsyz. Bulaı kirme dybystardyń tańbalanýyn qosalqy erejelerde kórsetetin bolsaq, onda jańa álipbıge kóshýdiń eshqandaı qajettiligi qalmaıdy. Sondyqtan bir álipbıde bir ǵana emle erejesi bolý kerek degen zańdylyqty qatań saqtaý qajet. Óıtpegende biz taǵy da qatelikke boı aldyramyz da ana tilimizdiń dástúrli jalpaq tildik áýez-mánerinen birjolata aırylyp qalamyz. Sol sebepti qabyldanatyn jańa latyn álipbı jobasyn keń kólemdi talqylaýdan ótkizý kerek. Osy barysta «óleńge árkimniń de bar talasy» demekshi men de óz talǵamym boıynsha ulttyq dybystardy tańbalaǵan álipbı jobamdy kóptiń nazaryna usynyp otyrmyn.
Bekqoja Jylqybekulynyń álipbı jobasy
Bvkhozha Zhelhebekuleneng clipbiy zhobase
|
№ |
kırılshe |
lat. |
№ |
kırılshe |
lat. |
|
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 |
A a Á á B b Ǵ ǵ G g D d E e J j Z z I ı K k L l M m |
A a S s B b F f G g D d V v Zh zh Z z Y y H h K k L l M m |
15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 |
N n Ń ń O o Ó ó P p R r S s T t Ý ý U u Ú ú Sh sh Y y İ i |
N n Ng ng O o Q q P p R r S s T t W w U u J j X x E e İ i |
Bul álipbı jobasynyń ereksheligi: Joba kirme dybystardan ada-kúde arylyp, negizinen «bir dybys – bir áriptik» erejeni saqtady. Dybystardy tańbalaǵan kezde tańbanyń qosarlanýy men asty, ústi belgileri bolmaý jaǵy qarastyryldy. Ásirese, ótken kúnderdegi jazý aýystyrý «naýqanynan» sabaq alyp, A-Á, O-Ó, Ǵ-G, Q-K, N-Ń qatarly ulttyq tóltýma dybystarymyzdyń tańbalarynyń bir-birine óte jaqyn deńgeıde uqsap qalmaýy kózde ustaldy. Óıtkeni dál osylaı istegende ǵana bir-birine jaqyn árbir jup dybystardyń bir-biriniń ornyna qoldanylyp ketetin burynǵy qatelikterimizdi qaıtalamaıtyn bolamyz. Sonymen birge ulttyq tóltýma dybystarymyzǵa tańba belgilegende dál qazirgi kezde pernetaqtada bar latyn áripterin paıdalanyp dybystardy tańbalaý jaǵy eskerildi. Óıtpegende kóptegen áýreshilikter týyndaıtyndyǵy sózsiz. Al talas-talqy men oı-tolǵam jarysy oqyrmandar jaǵynan bola jatar degen oıdamyn.
Bekqoja Jylqybekuly
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty
