Óziniń damýynda memleket bolsyn, ult bolsyn rýhanı jańǵyrýdy únemi qolǵa
alyp otyrmasa, onda jalpy damýdyń báseńdeıtini, qoǵamdyq qozǵaýshy kúshterdiń
álsireıtini adamzattyń órkenıetti tarıhynan belgili. Elbasy Nursultan Ábishuly
Nazarbaev Qazaqstannyń memleket retindegi básekege qabilettiligin arttyrý jáne
osy memleketke ataý bergen qazaq halqynyń rýhanı áleýetin kúsheıtý úshin qashanda
jańǵyrýǵa bastaıtyn ıdeıalardy ortaǵa salyp, olardyń oryndalýyna mán berip
turady. Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda:
«Birinshiden, qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaýy-
myz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáıektilik qajettigin tereń túsinip, baıyp-
pen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqıat daıyndaldyq»
dedi. Qıyndyqsyz ótetin reforma bolmaıdy. Máseleniń mańyzdylyǵy ondaı
qıyndyqtardy eńserýdi qajetsinedi. Bul bastamaǵa qarsy pikirler de barshylyq. Biz
sol pikirlerdiń negizgi ýájderine toqtalsaq.
Birinshiden, latyn álipbıine kóshsek, qazirgi jazýmen hatqa túsken ádebıetterdi
oqı almaı qalamyz, olardy jańa álipbıge kóshirýge ýaqyt pen kóp qarjy kerek degen
pikirler de aıtylyp qalady. Jańa álipbıge kóshken sátten bastap ondaı ádebıetter
oqyrmansyz qalmaıdy. Sebebi, kırılshe oqı biletinderdiń býyny áli de san ondaǵan
jyldar ondaı ádebıetterdi qalaǵanynsha oqı beredi. Sonymen birge, kırılshe oqı
almaıtyndar, ıaǵnı mektepte saýatyn latyn álipbıimen ashqandar on bir jyl oqyp
mektepti bitirgenshe álgi ádebıetterdiń eń mańyzdylary men qajettileri latyn
álipbıine kóshiriletin bolady. Sondaı-aq, úsh ret álipbı aýystyrylǵan HH ǵasyrda
qazaq balasynyń saýatsyz bolyp qalmaǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldedi emes pe?!
Ekinshiden, latyn álipbıine kóshsek, onda qazaq tilin úırený qıyndaıdy deıtinder
de bar. Másele álipbı de bolsa orystilder 20 jylda kırıllısamen tilimizdi meńgerip
alar edi, endigileri syltaý ǵana. Til úırenýge talap bildirip, shynaıy maqsat qoıǵan
adam sol latyn álipbıi negizindegi aǵylshynshany da, tipti álipbıi múldem kúrdeli
delinetin qytaı tilin de úırenip aldy ǵoı.
Úshinshiden, latyn álipbıin engizsek jahandanýǵa tezirek beıimdelip ketemiz deıdi
bazbir aǵaıyndar. Bul da sonshalyqty qaýip etetin sebep emes. Jahandaný zamanynda
ulttyq kelbetimizdi saqtap qalý – álipbıge baılanysty emes, ol ulttyń din, rýh, na-
mys, til, dástúr sıaqty qasıetterin joǵaltpaı ustanýyna baılanysty. Sondyqtan
búgingi jáne keleshektegi qazaq balasy óziniń ulttyq tamyrlaryna asa berik bolsa
biz myqty halyq, irgeli el, qýatty memleket bolmaqpyz. Latyn álipbıine áldeqashan
kóshken ózbekter men túrikmender, ázirbaıjandar bizden buryn jahandanýdyń
qushaǵyna enip ketpegenin kórip otyrmyz ǵoı.
Tórtinshiden, qytaı, japon, koreı, evreı, grýzın, armán, grek jurttary óz
álipbılerinde, olar latynǵa kóshpeıdi, biraq solar jurttan qalyp jatqan joq,
sondyqtan bizde qazirgi álipbıde qala bersek degen syńaı baıqalady. Álgi atalǵan
halyqtardyń álipbıleri olardyń baıyrǵy jazýlary. Kırıll jazýy bizdiń qaı ata-
myzdan qalyp edi, osy arany ajyrata bilgen jón. Odan da tereńirek bilgimiz kelse
HİH ǵasyrdyń İİ jartysynda qazaq dalasyna kelgen alǵashqy kırıll álipbıi ǵylymı
ortada «Mısıonerlik alfavıt» dep atalady. Basynda Ilmınskıler turǵan osy
mısıonerlik alfavıt - otarlaý saıasatymen slavándardan basqa halyqtarǵa tańylǵan
alfavıt. Sondyqtan da ol otarlyq saıasattyń qazirgi ómirimizdegi «murasy». Bul jóninde
Elbasy Nursultan Nazarbaev memlekettik tildiń bolashaqta ústem bolatyndyǵyn aıta
kelip: «Osy kontekste qazaq jazýynyń kırıllısanyń perıferıalyq nusqasy bolyp
otyrǵan búgingi jaǵdaıynan arylýymyz qajet» degen bolatyn. Al latyn álipbıi
bul bizdiń táýelsiz el retindegi ózindik erkin tańdaýymyz.
Besinshiden, keıbir áriptesterimiz latyn jazýyna qarsylyqtaryn Ahań bastaǵan
Alash zıalylarynyń latynǵa qarsy bolýymen uǵyndyrǵysy keledi. 1920 jyldardyń
orta tusynda Ahmet Baıtursynuly bastaǵan ult zıalylary latyn álipbıine qarsy
bolǵany ras. Ahańdar bizge musylmandyqpen kelgen, ıslamnyń izgi, ımandy qasıetterin
darytqan baıyrǵy arab jazýyn qaldyrý úshin latyn álipbıine qarsy bolyp, jańa
ókimettiń saıasatynan qaýiptenip, qazaqty arab jazýy arqyly ata dininen ajyramasa
eken degen tilekpen jańasha jazýdy qabyldaǵysy kelmedi. Ahańdardyń arab jazýyn
qımaýynyń jóni de, jaıy da qısyndy, al bizdiń túbi mısıonerlik saıasatpen kel-
gen qazirgi jazýdy qımaýymyz tipten qısynsyz. Sondyqtan da munda Ahańdardyń
qarsylyǵyn emes, nege qarsy bolǵan prınsıpterin meılinshe tereń uǵynǵan jón bolar.
Qazirgi kezde qoǵamnyń barlyq salasy derlik latyn álipbıindegi tańbalarmen
jaqsy tanys deýge bolarlyq. Aıtalyq, mektep oqýshysy bastaýysh synyptan bastap-
aq latyn álipbıi negizindegi aǵylshyn nemese fransýz, nemis tilderin oqıdy, odan
joǵarylaı kele birlikteri osy álipbıdegi fızıkany, perıodtyq júıesi latynsha-
men berilgen hımıany, ósimdikter men haıýanattar áleminiń ataýlary taǵy da osy
álipbımen tańbalanǵan bıologıalyq pándermen tanysady.
Endi latyn jazýyna kóshkende Qazaqstan ne utpaq, solarǵa keleıik. Birinshiden,
latyn álipbıiniń ózine kelsek, onda bul álipbı qazirgi jazýymyzdan meılinshe
jetildirilgen, yńǵaıly álipbı bolmaq. Aldymen biz kezinde jazý emlesinde jiberilgen
oraısyzdyqtardy jónge keltiremiz jáne qazaq tili úshin tán emes basy artyq dyby-
stardy almaımyz. Bas artyq tańbalardan arylyp, burynǵydaı 42 emes, 26 bálkim
28 nemese 29 tańbadan turatyn meılinshe yqsham, yńǵaıly álipbıdi tańdaımyz.
Qazirgi kezde mamandar arasynda qazaq tiline tán á, ó, ú, u sıaqty dybystardy qalaı
tańbalaımyz degen pikirler týyndaýda. Álipbı máselesimen uzaq jyldardan beri
shuǵyldanyp kele jatqan belgili ǵalym Álimhan Júnisbek óz nusqasynda olardy Ä ä,
Ö ö, Ü ü,U u dep tańbalaǵan. Al keıbir ǵalymdar latyn álipbıine mundaı qosymsha
tańbalar qospaı-aq olardy qosalqy belgiler arqyly bereıik deıdi. Máselen, á-ni ae,
ó-ni oe, ú-ni we degen sıaqty. Bizdiń oıymyzsha, túpnusqa latynshaǵa dıakrıtıkalyq
belgiler arqyly qosymsha tańbalar bergenshe bir dybysty osylaısha eki qosarly
tańba arqyly bergen jón sıaqty. Bul bolashaqtaǵy latyn jazýy negizindegi qazaq
álipbıiniń halyqaralyq keńistikke jyldam enýine de múmkindik beredi.
Ekinshiden, búginderi jazýdyń eń tıimdi quralyna aınalǵan, mıllıondar paıda-
lanatyn kompúterdiń túımetaqtaıshasyn jetildiremiz. Qazirgideı qazaq áripteri
ońasha aýyldaı shette jaıǵaspaı, kóz ben qolǵa yńǵaıly tusqa ornalasatyn bo-
lady. Iaǵnı terýdiń tıimdiligi artady. Internettegi ózimizge qajetti saıttardy óz
tańbalarymyzben – aq ashý múmkindigine ıe bolamyz da ýaqyt únemdeımiz. Únemniń
qaı túri bolsa da ýaqyt únemdeýge aparatynyn eskersek, onda utarymyz kóp bolmaq.
Úshinshiden, biz búkil álem tartylyp jatqan aqparattyq keńistikke enýdi meılinshe
hám barynsha jeńildetemiz. Buǵan ınternet, halyqaralyq poshta, kólik taǵy da basqa
álemdik qarym-qatynas quraldaryn qoldaný meılinshe jeńildeıdi.
Tórtinshiden, qoǵamda kórneki aqparat, jarnama, túrli taýarlar men zattar, ınter-
net arqyly ómirimizge áldeqashan engen álipbıdi zańdastyramyz.
Besinshiden, memlekettiligi bar túrki aǵaıyndarmen baılanysymyz burynǵydan da
arta túsedi. Qazirgi kırıllısaǵa negizdelgen qazaq álipbıin tutynatyn túrkitektes
baýyrlarǵa kelsek, onda bizdiń olardan álipbı jaǵynan alshaq turǵanymyz ańǵarylady.
Tómendegi kestege nazar aýdaraıyq:
№ Túrki halyqtary Latyn Arab Kırıllısa Barlyǵy
1 Ázirbaıjandar 9,6 mln. 25 mln. 1,2 mln. 35,8 mln.
2 Altaılar - - 75,0 75,0
3 Balkarlar 24,0 - 156,0 180,0
4 Bashqurttar 200,0 - 1,8 mln. 2 mln.
5 Ǵaǵaýyzdar 160,0 - 50,0 210,0
6 Saryuıǵyrlar - 15,0 - 15,0
7 Qazaqtar 961,0 1,5 mln. 11,64 mln. 14 mln.
8 Qaraqalpaqtar 509,0 - 11,0 520,0
9 Qarashaılar 50,0 - 220,0 270,0
10 Qashqaılar - 2 mln. - 2 mln.
11 Qyrym tatarlary 480,0 - 63,0 543,0
12 Qumyqtar - - 511,0 511,0
13 Qyrǵyzdar 250,0 200,0 4,3 mln. 4,75 mln.
14 Noǵaılar - - 106,0 106,0
15 Salarlar - 101,0 - 101,0
16 Sibir tatarlary - - 11,0 11,0
17 Tatarlar 950,0 150,0 5,9 mln. 7 mln.
18 Tyvalar - 7,0 293,0 300,0
19 Túrikter 63,2 mln. - 150,0 63,4 mln.
20 Mesqet túrikteri 180,0 - 360,0 540,0
21 Túrikmender 5 mln. 2,7 mln. 300,0 8 mln.
22 Týrkomandar 300,0 2 mln. - 2,3 mln.
26
23 Ózbekter 23,93 mln. 2 mln. 2,9 mln. 28,8 mln.
24 Uıǵyrlar 80,0 10,6 mln. 300,0 11 mln.
25 Hakastar - - 79,0 79,0
26 Haladjylar - 45,0 - 45,0
27 Shývashtar 27,0 20,0 1,5 mln. 1,503 mln.
28 Shorlar - - 15,0 15,0
29 Iakýttar - - 480,0 480,0
Barlyǵy: 100,04 mln.
57,719%
46,84 mln.
26,237 %
30,69 mln.
17,191 %
178,52 mln.
Sany 10 myńnan asatyn osy túrki halyqtarynyń esebine AQSH-ta 2 mln., Batys
Eýropada 1 mln. (Fransıa, Germanıa, Ulybrıtanıany qospaǵanda), qossaq, onda 178
520 000 degen jalpy sany shyǵady. Álbette, bul sanǵa Izraıldegi ıdısh álipbıin,
Grýzıadaǵy grýzın álipbıin, Armenıadaǵy armán álipbıin qoldanatyn aǵaıyndar
enbegeni, sonymen birge statısıkalyq málimetterdiń ártúrliligi, keıbir elderdegi
statısıkalyq málimetterdiń kórsetilmeýi 180 mıllıonnan asatyn túrki halyqtarynyń
shynaıy jalpy sanyn naqtylaýǵa múmkindik bermegeni barshaǵa túsinikti bolar. Desek
te, baýyrlas halyqtardyń álemdegi ártúrli álipbılerdi qoldanýy jóninde meılinshe
aıqyn aqparatty joǵaryda keltirilgen kesteden jaqsyraq tanýǵa bolarlyq. Endi osy
málimetterge kelelik. Baıqap turǵanymyzdaı, baýyrlas halyqtardyń basym bóligi,
ıaǵnı 103 040 000 (57,719 %) latyn álipbıin qoldanady eken. Endi osy sandy kóbeıtýge
múmkindigi bar birden-bir halyq – qazaq halqy ekendigi birden ańǵarylady. Eger
Qazaqstan latyn álipbıine kóshse, onda joǵarydaǵy san 113 800 000-dy quramaq, bul
degenińiz 63,7 % bolmaq. Al ázirshe biz kırıll álipbıindegi sandy kóbeıtip júrmiz.
Osy álipbıdegi 30 690 000 túrkitektes halyqtar jalpy sannyń 17,191 % paıyzyn
quraýda. Eger de biz latyn álipbıine kóshsek, onda bul kórsetkish budan da tómendemek.
Qazaqpen birge kırıll álipbıindegi halyqtardyń sanyn arttyryp júrgender
qyrǵyzdar, tatarlar, bashqurttar, chývashtar, ıakýttar jáne taǵy basqalar deıtin
bolsaq, onda qyrǵyzdan basqasy Reseı Federasıasynyń quramynda bolǵandyqtan,
ázirshe latynǵa kóshe almaıdy. Osylardy qorytyndylasaq, onda Qazaqstan onyń
negizgi halqy qazaqtar qazirgi kúnde álemdegi túrki halyqtary az qoldanatyn álipbıde
qalýda. Sondyqtan, túrki áleminiń bar ekendigin únemi aıtyp júretin bolsaq,ózimizdi
sol dúnıeniń belsendi de,bedeldi bólshegi desek, sanymyz qazir 180 mıllıonnan asa-
tyn qalyń jurt bolsa, sonaý Jerorta teńizinen Soltústik Muzdy muhıtqa deıingi
alyp terıtorıany alyp jatqan álemdegi irgeli butaqpyz dep shattansaq, onda osy
tutastyqty bekemdeý úshin, álbette, qazirgi kezeńde qazaq eli túrkilik álemniń eń kóp
qoldanatyn álipbıine kóshkeni abzal. Onyń qajettilikteri men múmkindikteri jóninde
jazdyq. Al latyn álipbıindegi baýyrlastarǵa keletin bolsaq, onda derbes memle-
ket bolyp turǵan Túrkıa, Ázirbaıjan, Ózbekstan, Tájikstan, Túrik Kıpr respýblı-
kalary, bularǵa qosa Ýkraınanyń ishinde tursa da Qyrym avtonomıalyq oblysy,
Moldovadaǵy Ǵaǵaýyz avtonomıasy resmı túrde latyn álipbıinde.
Latyn álipbıi kórnekilik jaǵynan da, sanaǵa áser etý turǵysynan da, qazaq memleketin
daralaı túsip, bizdiń qoǵamymyzdaǵy, sanamyzdaǵy otarsyzdaný úderisin kúsheıtetindigi,
álbette, bul qadamnyń qanshalyqty mańyzdy ekendigin baıqatady. Táýelsizdik alǵaly
aıtylyp kele jatqan otarsyzdaný úderisine tyń, jańasha serpin bermek.
Bir álipbıden ekinshi álipbıge kóshý, álbette, keıbir qıyndyqtar týdyrýy múmkin.
Biraq osyny jeleý etetinderdiń tarıhqa kóz júgirtkenderi abzal. Qazaq asharshyldyq
jyldary arab álipbıinen latynǵa, soǵys jyldary latyn álipbıinen kırıllısaǵa
kóshkende asa ońaı bolmaǵan shyǵar. Búgingi kúnimiz sol jyldardan áldeqaıda
shúkirshilik etetin emes pe?! Qazirgi kompúter zamanynda, qoǵamnyń edáýir bóligi la-
tyn álipbıindegi tańbalardy tanı, oqı alatyn meılinshe órkenıetti, ilgeri qoǵamda
«qıyn bolady», «saýatsyz bolyp qalamyz» deý ne túsinbestik, ne máseleniń mańyzyn
eskermegendik. Sondyqtan ózimizdi sharshatpaı ózgelerdi týra joldan aınytpaı
jańany qabyldaǵan jón, aǵaıyn. Latyn álipbıin engizýdi keshiktiretin bolsaq, onda
jańa jazýdyń qoǵamǵa tolyq enýi qazirgi memlekettik tildiń jaıy sıaqty kesheýildeı
beredi. Qazaq tiliniń memlekettik mártebe alýyna, barlyq salaǵa tolyq enýine múddeli
bolmaı júrgen orystildiler latyn álipbıine kóshýge de yqylas tanyta qoımaıtyny
qazirden baıqala bastady. Sóıtip ol barynsha keshige bermek. Sondyqtan kóshten
qalmaǵanymyz, úlesten qaǵylmaǵanymyz abzal, aǵaıyn!
Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq
úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory, f.ǵ.k. Erbol Tileshovtyń "Túrki jazbalary men mádenıeti kúnderi" konferensıasyndaǵy sózinen.
