ÚSHİNSHİ JAŃǴYRÝ AIaSYNDAǴY AÝQYMDY JUMYSTAR

Aýdan ákiminiń orynbasary Murathan Estaevtiń maqalsy:

 Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty bıylǵy Joldaýynda júktelgen mindetterdi júzege asyrý baǵytynda aýdanymyzda aýqymdy jumystar atqarylýda.

Jol, turǵyn úı jáne basqa da ınfraqurylym qurylysyna ınvestısıa sala otyryp, biz qalalarymyzdyń uzaq jyldarǵa deıin syrtqy jáne tehnologıalyq kelbetin aıqyndaıtynymyzdy umytpaǵanymyz jón. Sondyqtan qurylysqa da, qurylys materıaldaryn óndiris salasyna da jańa tehnologıalardy engizý kerek. Ol úshin bizde qazir jaqsy múmkindikter bar,- dedi Elbasy óz Joldaýynda.

Kezinde aýylsharýashylyǵy órken jaıǵan aýdanymyz keıingi jyldary óndiristik aımaqqa aınalyp barady. Aýylsharýashylyǵy, ónerkásip ónimi jyl saıyn arta túsýde. Bul rette aýdan búdjetiniń bıylǵy jyldyń alty aıynda 99.9 paıyzǵa oryndalǵanyn da aıta ketken jón. Aýdanda ónim óndirýmen birge jańa ǵımarattar boı kóterip, kóptegen nysandardy kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeýden ótkizý jumystary qyzý qolǵa alynyp otyr. Al bul aýdanymyzdyń kórkin keltirip, ajaryn asha túsýde. Bul rette ásirese aýdan ortalyǵynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Ortalyqtaǵy barlyq kósheler asfálttaldy dese de bolady. Al ótken jyldan beri qaraı aýyldyń ortalyq kósheleri boıyna jaıaý júrginshiler jolyn salý qolǵa alyndy. Sondaı-aq Amangeldi kóshesi boıyna birshama egis sýy úshin beton astaýlar tóseldi.

Bıylǵy jyly Ulanbel, Qarabóget, Saryózek, Jambyl aýyldaryna kire beris joldardy jóndeýge qarjy bólinip, bul jumystar bastalypta ketti. Sondaı-aq Moıynqum-Ulanbel tas jolynyń 15 shaqyrymyn jóndeý jumystary da júrgizilýde.

Aýdandyq ortalyq aýrýhana qazandyǵynyń kúrdeli jóndeý jumystaryna oblystyq búdjetten 45 mln. 800 myń teńge bólinip, atalǵan jumysty «Jalaıyr qurylys birlestigi» JSHS 35 mln. teńgege atqarýda. Sol sıaqty Altynsarın atyndaǵy orta mektepte «Tıberda» JSHS 182 mln. 82 myń teńgege, al Shyǵanaq orta mektebindegi kúrdeli jóndeý jumystaryn «Jalaıyr qurylys birlestigi» JSHS 118 mln. 878 myń teńgege jóndeýde. Atalǵan eki qurylysta da jóndeý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Sondaı-aq Qasymov, Seıfýllın, Á.Moldaǵulova, Tereshkova atyndaǵy orta mektepterdiń qazandyqtaryn syrtqa shyǵarý, Á.Tólepbergenov, Q.Sátbaev, Keńes orta mektepteriniń qazandyqtaryn kúrdeli jóndeýden ótkizýge qajetti jobalyq-smetalyq qujattar daıyndalýda.

Aýdanda aýyz sý máselesi de jaqsy jolǵa qoıylǵan. Dálirek aıtqanda «Aýyz sý», «Aqbulaq» baǵdarlamalary boıynsha 14 eldi meken halqy ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtamasyz etilse, Mırnyı, Aqsúıek, Aqbaqaı, Qıaqty, Býryl-Baıtal, Qashqanteńiz aýyly turǵyndaryna aýyz sý tasymaldanyp beriledi. Qarabóget, Saryózek, Kókjelek aýyldaryna aýyz sý qubyrlaryn júrgizý úshin tıisti qujattar daıyndalýda.

Býryl-Baıtal, Mırnyı, Qıaqty aýyldarynyń aýyz sý qurylysy daıyn. Endi atalǵan nysandardy paıdalaný úshin Balqash kólinen sý tartý júıesin júrgizý qajet bolyp otyr. Bul jumystardy «TemirStroıServıs» jáne «QazMunaıQurylys» JSHS jeńip alyp, jumystaryn júrgizýde.

Alda qys mezgili jaqyndap keledi. Qazaqta «qys shanańdy jaz saıla» -degen jaqsy sóz bar. Onyń ústine bıylǵy jaz óte ystyq boldy. Sondyqtanda aldaǵy qys qatal bolady dep kútilýde. Demek, qysqa úlken daıyndyqtarmen kelip, qystan qınalmaı shyǵýdy osy bastan oılastyryp otyrmyz. Bul rette aýdan mektepteri men basqa da ǵımarattardy aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýlerden ótkizip qana qoımaı, qysqa qajetti otynmen qamtamasyz etý máselesi de qolǵa alyndy.

Aýdanda 25 mektep, 15 balabaqsha, 6 mektepten tys mekeme, №8 Moıynqum koleji, densaýlyq saqtaý, mádenıet salasyna baılanysty da tıesili kómir, sekseýil, dızel otynyna qarajattar bólinip, konkýrs oınatyldy. Búginde bilim oshaqtaryna kómirler tasylýda.

Aýdan ortalyǵy, aýyldyq jerlerde de jekelegen azamattardyń turǵyn úı, basqa da ǵımarattar soǵýy kóńilge qýanysh uıalatady. Aldaǵy ýaqytta da aýdanymyzdyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jolynda abyroıly eńbek ete beretin bolamyz.

AÝYL  SHARÝASHYLYǴY  — ASYRAÝSHY SALA

Aýdan ákiminiń orynbasary Baqytjan Qalymbetovtiń maqalasy:

    Elbasymyz N.Nazarbaev óziniń bıylǵy jylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda «Agrarlyq sektor ekonomıkanyń jańa draıverine aınalýy kerek.  Qazaqstannyń  agroónerkásip kesheniniń bolashaǵy zor»-dep atap ótti. Kezinde aýyl sharýashylyǵymen atty shyqqan aýdannyń keıingi jyldary óndiristik aımaqqa aınalyp bara jatqany aıan. Degenmen  aýyl sharýashylyǵy — asyraýshy sala ekendigin umytýǵa bolmaıdy. Sondyqtanda  aýdanda mal basy jyl saıyn ósip keledi.  Endigi maqsat sharýa qojalyqtaryn irilendirip, kooperatıvter qurý, sýarmaly egistikti tolyǵynan paıdalaný bolyp otyr. Bul rette Úkimettiń aýyl sharýashylyǵyna baılanysty baǵdarlamalaryn júzege asyrý barysynda beriletin jeńildetilgen nesıelerdi utymdy paıdalanǵan jón.

     Aýdanda aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy aqshalaı kólemi bıylǵy jyldyń toǵyz aıyna 3739,7 mln. teńgeni qurap, ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 105,1 paıyzǵa artty. Esepti kezeńde 31508 sn. et, 58472 sn. sút, 1170,0 myń dana jumyrtqa óndirildi. Aýdanda 2017 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda qoı-eshki 107,5, múıizdi iri qara 101,9, jylqy 100, túıe 107,5, úı qustary 108,0 paıyzǵa ósti.

«Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha bıylǵa Moıynqum aýylynan «Tabys», «Núrken», «Aıaýlym» sharýa qojalyqtary 42 mln. 800 myń teńgege múıizdi iri qara malyna nesıe alýǵa qujattaryn ótkizdi. «Aıaýlym», «Núrken» sharýa qojalyqtary 144 bas analyq, 7 bas buqa satyp aldy. Byltyr 3 sharýa qojalyǵy 257 bas sıyr, 13 bas asyl tuqymdy buqany 5,800 mln. teńgege satyp alǵan bolatyn.

«Altyn asyq» baǵdarlamasy boıynsha bıylǵa «AgroFırma Túrikpen» JSHS 3 myń bas qoı úshin nesıe alýǵa qujat ótkizdi. Byltyr 4 sharýa qojalyǵy 2328 bas qoı, 115 bas qoshqardy 59,600 mln. teńgege satyp alǵan.

«Qulan» baǵdarlamasy boıynsha bıylǵa 2 sharýa qojalyǵy 30 mln. teńgege jylqyǵa nesıe alýǵa qujattaryn ótkizdi. Moıynqumdyq «Muhtar sharýa qojalyǵy 75 bas analyq, 5 bas aıǵyr satyp aldy. Al byltyr bul baǵdarlama boıynsha 1 sharýa qojalyǵy 15 mln. teńgege 75 bas jylqy, 5 bas aıǵyr satyp alǵan bolatyn.

Aýdanǵa ınvestısıa tartý barysynda «Agrofırma Túrikpen» JSHS-ne 64317, 48 gektar jer berildi. Olar «Agrarlyq nesıe korporasıasy» arqyly 800 mln, al «KazAgro Qarjy» AQ arqyly 1 mlrd. teńgege nesıe alyp, 1552 bas jylqy, 2015-2016 jyldary 2603 bas qalmaq, 258 bas aq bas, 37 bas aýlıe kól, 105 bas Gereford tuqymdy jáne 1476 bas sharýa malyn satyp aldy. Aldaǵy  5-6 aı shamasynda taǵy 5500 bas qalmaq tuqymdy múıizdi iri qara, 3000 bas etti baǵyttaǵy sharýa buqalaryn ákelýdi josparlap otyr. Bıylǵa taǵy 3 mlrd 300 mln teńgege nesıe alyp, mal sharýashylyǵyn órkendetýdi qolǵa almaq. Bul rette qajetti turǵyn úı, qora-jaılar salynyp, qudyqtar qazyldy.

Agrosalaǵa  tyń serpin berýde aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń tıimdiligi ýaqyt óte dáleldenip keledi. Sharýalar birikken jerde berekeniń bolatyndyǵyn sezinýde.

«Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2015 jyly 29 qazanda № 372-V bolyp tirkelip, 2016 jyldyń 1 qańtarynan qoldanysqa engizildi. Búgingi  tańdaǵy aýdandaǵy 607 usaq  sharýa   qojalyqtaryn  barynsha  biriktirip aýyl sharýashylyq óndiristik kooperatıvin qurý  basty baǵytymyz  bolmaq. Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń basty baǵyty aýyl turǵyndarynyń jaǵdaıyn jaqsartýdy kózdeıdi.  2016 jyly aýdan boıynsha «Taldy-ózek»  (jetekshisi Isabekov Shaımerden Ámirequluly), «Birlik – Agro Kókterek» (jetekshisi  Jaqsybaev Danıar Madıaruly), «Bınazar Agro» (jetekshisi Ataev Qambar), al 2017 jyly A.Nazarbekov aýylynan «Birlik» (jetekshisi Salıev Erkejan)  aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi quryldy.

Bul qurylǵan kooperatıvter usaq sharýa qojalyqtardy jáne jeke qosalqy sharýashylyqtardy ózderine biriktirý jóninde jáne «Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017 – 2021 jyldarǵa» arnalǵan baǵdarlamasy arqyly nesıe alyp bordaqylaý alańdaryna mal qoıyp, et ótkizýge jumystar júrgizýge  nıet bildirýde. Sonymen qatar bıylǵy  jyly Keńes, Qyzyltal, Jambyl, Qylyshbaı  jáne Qarabóget aýyldyq okrýgterinde qosymsha 5 aýyl sharýashylyq kooperatıvterin qurýǵa jumys júrgizilýde.

Bıylǵy jyldan bastap agrarlyq sektordyń tıimdi jumys isteýin qamtamasyz etý maqsatynda «Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017 – 2021 jyldarǵa» arnalǵan baǵdarlamasy arqyly bólingen nesıelerdiń seksen paıyzy aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine beriledi. Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine birigýdi sharýanyń jaıyn oılastyrýdyń naqty qadamy ekenin, bereke men mol tabysqa bastaý bolatyndyǵyn bilýimiz kerek.

Aýdanymyzdyń jalpy jer kólemi 5 045 071 ga., onyń ishinde: aýyl sharýashylyǵyndaǵy jerler 648 772,264 gektar, eldi mekenderdiń jerleri 56 853 gektar, ónerkásip, kólik, baılanys, qorǵanys jeri jáne ózge maqsatqa arnalǵan jerler 10 059,768 gektar, orman jer qory 1 925 594 gektar, sý qorynyń jeri 308 964 gektar, bosalqy jerler 639 790,968 gektar, basqa oblystar nemese basqa memleketterdiń qoldanysynda (Saryshaǵan polıgony) 1 455 037 gektar jer bar.

Aýdanda jer ıgerý máselesi boıynsha aldyn-ala túgendeý jumystary júrgizilip, eldi mekenderdegi ıgerilmeı jatqan sýarmaly jer paıdalanýshylardyń tizimi jasaqtaldy. Onda 68 sharýa qojalyǵynda barlyǵy  528,64  gektar sýarmaly jerlerdiń ıgerilmeı jatqandyǵy anyqtaldy. Anyqtalǵan jer paıdalanýshylarmen tıisti jumystar júrgizilýde.

Aýdan kóleminde aýyl sharýashylyǵyna qoldaý kórsete otyryp, egistik jer kólemin ulǵaıtý, mal sharýashylyǵyn órkendetý baǵytynda josparlar bar. Mundaı ıgi ıdeıalardy laıyqty júzege asyrý úshin birinshi kezekte bılik ókilderi men halyq arasynda ózara túsinistik, yntymaq, birlesken jumys pen ortaq maqsat bolý qajet. Osy ustanymdy berik ustana otyryp,  aldaǵy ýaqytta da qoǵam talabyna saı eńbek ete beretin bolamyz.

TÁRTİP BOLǴAN JERDE, TABYS BAR

Jýyrda aýdandyq №12 Órt sóndirý bóliminde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bıylǵy jylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýyna baılanysty dóńgelek ústel otyrysy ótti.

Dóńgelek ústel otyrysyna Jambyl oblysy TJD «ÓS jáne AQJQ» MM bastyǵy, azamattyq qorǵaý polkovnıgi Maqsat Qosybaev, №12 órt sóndirý bólimniń basshysy, aǵa leıtenant Madıar Isaev, «Nur Otan» partıasy aýdandyq fılıalynyń konsýltanty Jomart Asanbekov, aýdandyq prokýratýranyń aǵa prokýrory, birinshi synypty zańger Azamat Surtaev, aýdandyq ortalyq aýrýhanasynyń narkolog-dárigeri Maqsat Orazbaev, aýdandyq ishki ister bólimi ákimshilik polısıa ınspektory, polısıa leıtenanty Erkinbek Jaılaýbekovter jáne Órt sóndirý bóliminiń jeke quramy qatysty. Dóńgelek ústel basynda Maqsat Qosybaev jeke quramǵa Elbasymyzdyń «Qazaqstannyń  Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýy týraly jan-jaqty túsinik berdi. Sondaı-aq, Joldaýdy qoldaı otyryp, oǵan ispen jaýap berý kerektigin jetkizdi.

Sonymen qatar, dóńgelek ústel basynda aǵa prokýror Azamat Surtaev jınalǵandarǵa Joldaý týraly aıta kelip, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly zańnamalardy jan-jaqty túsindirdi. Al aýdandyq ortalyq aýrýhananyń narkolog-dárigeri Maqsat Orazbaev jınalǵandarǵa ishimdiktiń jáne esirtkiniń zıany týraly aıtsa, polısıa leıtenanty Erkinbek Jaılaýbekov jeke quramǵa jolda júrý erejesin saqtaý  jáne quqyq buzýshylyq pen qylmysqa jol bermeý kerektigin basa aıtty.

Dóńgelek ústel otyrysy sońynda taqyrypqa baılanysty arnaıy shaqyrylǵan qonaqtar óz oılaryn bildirip, Kókshetaý tehnıkalyq ınstıtýtynyń órt sóndirý mamandyǵyna jastardy kóptep tartý kerektigine toqtaldy.

Búgin aýdandyq Mádenıet úıinde muǵalimderdiń Tamyz keńesi «Qazaqstannyń jańǵyrýy 3.0 – bilimniń úlesi» taqyrybynda ótedi.

JAŃA  OQÝ  JYLY  —  BASTAMALARDYŃ  BASTAÝY

Jańa  oqý jylynyń  bastalýyna  sanaýly  kúnder  qaldy. Bizdiń tilshimiz  aýdan  ákimdigi bilim bóliminiń  basshysy  Jaıdar  Sattarqululy Jazyqbaevqa  jolyǵyp, Joldybaı   Dámetov birer  saýalǵa  jaýap  berýin  ótingen  edi.

— Jańa  oqý jylyna  qandaı  daıyndyqtar  júrgizildi?

— Aýdandyq bilim  bólimine  qarasty 46  bilim berý mekemesin 25 mektep, 15 balabaqsha, 7 mektep  janynan qurylǵan shaǵyn  ortalyq jáne  mektepten  tys  mekemeler, psıhologıalyq- pedagogıkalyq  túzetý  kabıneti  quraıdy. Bıylǵy  oqý  jylynda 25  mekteptegi  5377  oqýshyǵa 943  muǵalim  sabaq  beredi. Olardyń 551- joǵary, 132-  arnaýly  orta bilimdi, 231 ustaz joǵary,  248  muǵalim  birinshi, 243 ustaz  ekinshi sanatty, sanaty joq 221 muǵalim bar. 2017-2018  oqý jylynda aýdan  boıynsha 64 mamanǵa qajettilik boıynsha suranys  jasaldy. Bıyl 750 búldirshin  mektep   tabaldyryǵyn  attamaq.  Jańa oqý jylyna  oqýlyqtar  alýǵa jergilikti búdjetten 52 mln 100 myń teńge, bilim  mekemelerine  jetkizýge 600 myń  teńge  bólinip, oqýshylar oqýlyqpen 100 paıyz  qamtylady. Bilim  oshaqtaryna 8547 tonna  kómir satyp  alýǵa 85 mln. 10 myń teńge qarastyrylyp, 15 tamyz — 30 qyrkúıek  aralyǵynda  kómir mektepterge  tolyq  túsiriledi. Qazandyq  operatorlarynyń  biliktiligin  arttyrýǵa 1 mln. 292,0 myń  teńge  bólindi. Operatorlar  osy  qarjyǵa qazan  aıynyń 15-20 aralyǵynda arnaıy  kýrstan  ótedi. Qazandyqtaǵy  ólsheý  quraldary 1-  qazanǵa  deıin memlekettik  standarttan  ótedi.

—  Aýdanda  aýdan  ákimi  Baqytjan  Núrkenovtiń  tikeleı  qoldaýymen mektepterde  jóndeý  jumystary  júrgizilýde. Osy  jaıly  tolyǵyraq  aıtyp  ótseńiz?

— 2017-2018 oqý  jylyna  kúrdeli  jóndeý jumystaryna  respýblıkalyq búdjetten 182 mln 882  myń  teńge, aǵymdaǵy  jóndeýge aýdandyq  búdjetten 16 mln. 934  myń teńge  bólindi. Qumózek  aýylyndaǵy   Y.Altynsarın  atyndaǵy orta  mektepti  kúrdeli  jóndeý jumystary  qolǵa alynyp,  ony  merdiger «Tıberda» JSHS júrgizýde. Tamyz  aıynyń  aıaǵynda  aıaqtalady. Á.Tólepbergenov  atyndaǵy orta  mektebin qorshaý  jumystaryna 3 mln. teńge, K.Qasymov   atyndaǵy  orta  mektebin  abattandyrýǵa (qorshaý) 3 mln. teńge, A.Baıtursynov  atyndaǵy orta  mektebiniń  dárethanasyn  aǵymdaǵy jóndeý   jumystaryna  1 mln. 500 myń teńge bólinip,  qurylys  jumystary  tolyǵymen  aıaqtaldy. Myńaral stansasyndaǵy  «Nuraı» balabaqshasyn  aǵymdaǵy  jóndeý  jumystaryna 6 mln.303 myń teńge, M.Jumabaev  atyndaǵy  orta mektebiniń   dárethanasyn  aǵymdaǵy  jóndeýden  ótkizýge 2 mln.150 myń teńge, Qarabóget  aýylyndaǵy «Aıgólek»  balabaqshasynyń  shatyryn  aǵymdaǵy  jóndeý  jumystaryna 975 myń  teńge  bólinip, merdigerleri  konkýrstyq  tásilmen  anyqtaldy.

Aýdandaǵy 25  mekteptiń  23-de  asqana, 2 býfet  bar. 1-3 synyptarda oqıtyn 2112  bala ystyq  aspen  qamtamasyz etiledi. Olardyń  ishinde 230  bala áleýmettik  jaǵynan  az qamtamasyz etilgen  otbasylardyń  balalary. Bilim  bólimine  qarasty 25 mekteptiń  24-de, 15  balabaqshanyń  14-de  beınebaqylaý  kamerasyn  ornattyq. Beınebaqylaý ornatylmaǵan 1 mektep pen  1 balabaqshadaǵy jáne beınebaqylaý kameralaryn jańartýǵa 14 mln. 685  myń  teńge qarjy  suraldy.

       — Toqsan  aýyz  sózdiń  tobyqtaı  túıini?

— HHİ ǵasyrdyń jan-jaqty  zerdeli, daryndy, talantty  adamyn  qalyptastyrý baǵytynda  bilim berý  máselesi  basty  nazarda. Memleket  basshysy N.Á.Nazarbaevtyń  bilim  sapasyn  damytýǵa degen  erekshe  qamqorlyǵynyń  arqasynda bilim  berý júıesindegi  mańyzdy  máseleler  der  kezinde sheshimin  tabýda. Elimiz  máńgi jasaý  úshin qabyldanǵan «100 naqty qadam—Ult  josparynda», Joldaýda  kórsetilgen mindetterdi  oryndaý  bilim  salasy qyzmetkerleriniń  basty  mindeti. Aýdan  mektepterindegi  ustazdar  qaýymy  bilim  men tárbıeni  ushtastyra   otyryp, jetistikterge  jetý  maqsatynda  aıanbaı  eńbek  etedi dep  sendirgim  keledi.

   — Áńgimeńizge  kóp  rahmet! Jańa  oqý  jyly jemisti  bolsyn.

BOLASHAQQA BAǴDARSHAM

            Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-halyqtyń ál-aýqaty, syrtqy saıasaty, ekonomıkasy, bilimi basty nazarda boldy. Egemen eldiń sımvoly bolatyndaı, joq-jitigimiz túgendeldi.  Kóp keshikpeı, bir jyl-mádenıetke arnalyp, retimen mádenı jáne rýhanı dástúrlerimizdi qaıta jańǵyrtý prosesi bastaldy. 2004 jyly-Elbasy-bilimniń ár salasy boıynsha, «Mádenı mura» baǵdarlamasyn qolǵa aldy. 100 tomdyq-«Babalar sózi» sol ýaqyttyń jemisi. 2013 jyly-«Halyq-tarıh tolqynynda» atty baǵdarlamasy arqyly, álemniń iri arhıvterindegi elimizdiń tarıhy jaıly qujattardy jınaqtap, zertteýdi tapsyrdy.

El Prezıdentiniń  keshe ǵana jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy – Elbasynyń bıylǵy jylǵy Joldaýynyń tabıǵı, rýhanı jalǵasy. Prezıdent maqalasynyń jaryq kóre salyp, barsha oqyrmannyń, halyqtyń ystyq yqylasyna bólenip jatqany da  kezdeısoq emes.

«Elimiz jańa tarıhı kezeńge aıaq basty. Men jyl basyndaǵy halyqqa Joldaýymda Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy bastalǵanyn jarıaladym. Osylaısha, biz qaıta túleýdiń aıryqsha mańyzdy eki prosesi — saıası reforma men ekonomıkalyq jańǵyrýdy qolǵa aldyq. Bizdiń maqsatymyz aıqyn, baǵytymyz belgili, ol — álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý. Atalǵan eki jańǵyrý prosesiniń de naqty maqsat-mindetteri, basymdyqtary men oǵan jetkizetin joldary bar. Men kózdegen jumystarymyzdyń bári der ýaqytynda jáne barynsha tıimdi júzege asaryna senimdimin»-dep bastalatyn, Elbasy maqalasy eki taraýdan turady. «HHI-ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly»-degen atpen berilgen, alǵashqy taraýda: Básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, qazaqstannyń revolúsıalyq emes, evolúsıalyq damýy jáne sananyń ashyqtyǵy sıaqty alty másele kóterilgen. Al, «Taıaý jyldardaǵy mindetter» atty ekinshi taraýda: latyn álipbıine kóshý, qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq, Týǵan jer baǵdarlamasyn qolǵa alý, Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografıasyn jasaý jáne jahandyq zamanaýı qazaqstandyq mádenıet qalyptastyrý syndy naqty mindetter jazylǵan. Osy baǵdarlamalar men mindetterdi egjeı-tegjeıli saralaı kele, Nursultan Ábishuly Nazarbaev:»Eki dáýir túıisken óliara shaqta Qazaqstanǵa túbegeıli jańǵyrý jáne jańa ıdeıalar arqyly-bolashaǵyn baıandy ete túsýdiń teńdessiz tarıhı múmkindigi berilip otyr. Men barsha qazaqstandyqtar, ásirese, jas urpaq- jańǵyrý jónindegi osynaý usynystardyń mańyzyn tereń túsinedi dep senemin. Jańa jaǵdaıda jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵıdasy. Ómir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarıhtyń shańyna kómilip qala beredi.» dep túıindegen. Sondyqtan da,bizder, maqalany zerdeleı, taldap oqyǵanymyz jón.Endi Elbasy maqalasynda ózi aıtqandaı, aýqymdy jáne irgeli jumystardy  bastaǵaly otyr. Joǵary oqý oryndary úshin, qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn, gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyty boıynsha, ár tildegi -Álemniń eń úzdik 100 oqýlyǵyn qazaq tilinde  shyǵarý múmkindigi qarastyrylýda. Halyqtyń tili, tarıhy, tól mádenıeti, dástúr-salty, joralǵylary, mýzykasy, jazba murasy, ulanǵaıyr dalany bizderge mıras etip, suq kózderden, jat jurttan  urpaǵyn qorǵaǵan babalardyń ulaǵattary,  – rýhanı qundylyqtardyń kózi. Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, jyr Jambyldyń jyrlary, Qurmanǵazynyń kúıleri t.b. eshýaqytta mazmunyn joımaq emes. «Qazaq»-degen memlekettiń-Hantaýynda tuńǵysh tý tigýi,  sol joldaǵy, sodan bergi nebir shaıqastar,  babalardyń asqaq armany, keshegi-táýelsizdik jolyndaǵy er Qaırattyń, barlyq jeltoqsanshylardyń, barsha alashtyqtardyń, birtutas ulttyń úni bar, bul maqalada. Babalardyń ulttyq kody-bizderge amanat. Táýelsizdik alǵan jıyrma bes jyl ishinde, ár salaǵa kezeń-kezeńimen reforma jasaǵan Elbasy, bul maqalasynda rýhanı jańǵyrýǵa erekshe mán berip,-bolashaqqa baǵdarsham etip alǵandaı. Bul mádenıet qyzmetkerleri úshin, sondaı-aq, kitaphanashylar úshin de, erekshe serpilis, úlken  beles, zor mindet dep bilemiz.  Elbasy: «Men qazaqstandyqtarǵa, ásirese jastarǵa taǵy da aıtamyn:

Kitap oqyńyzdar! Búginde ulttyń básekege qabilettiligi, onyń bilim deńgeıine baılanysty. Kitap adamdy jan-jaqty damytady, oı-órisin keńeıtedi.»-dese, aqyn Oljas Súleımenov: «Kitaphana órkenıettiń eń basty tegershigi – kitaptardy saqtap keldi jáne ol mádenıettiń tutqalyq qazynasy bolyp tabylady. Sondyqtan da, dál qazir biz onyń adamzat ómirindegi mańyzyn burynǵydan da tereń sezinýimiz kerek»,-degen eken.

JASTAR ÚSHİN JOL ASHATYN BAǴYT

«Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýymen tanysqannan keıin onyń bizdi jańa qadamdarǵa bastaıtyn mańyzdy qujat ekeniń sezindik. Bul strategıalyq qujat memlekettiń órkendeýine negiz qalaýymen birge, aımaqtardyń da damýyna jol ashatyn basym baǵyttardy aıqyndaıdy.

Joldaýda atap aıtylǵandaı, jańarý men jańǵyrýdyń dańǵyl jolyna túsken egemen elimiz Táýelsizdik alǵan shırek ǵasyrdyń ishinde ózin búkil álemge qýatty, ilgeri damyǵan, yntymaǵy jarasyp, yrysy artqan memleket retinde tanytty. Árbir qazaqstandyqtyń osy bereke-birlik pen saıası turaqtylyqty odan ári nyǵaıtyp, elimizdiń irgesin bekite túsýi qajettigi de alǵa baǵyt retinde usynylady.

Bıylǵy Joldaýda jastardy qýantar jaıttar kóp. Ásirese «Nurly — jer» turǵyn úı baǵdarlamasy aıasynda aldaǵy 15 jylda 1,5 mıllıon otbasynyń baspanamen qamtamasyz etilýi týraly jospar bizdi taǵy qýantty.

Joldaýdaǵy «Ýrbanızasıa úderisi qurylys sektoryn damytý qajettigin alǵa tartyp otyr. Ol otandyq ekonomıkanyń tolyqqandy draıverine aınalýǵa tıis. Jol, turǵyn úı jáne basqa da ınfraqurylym qurylysyna ınvestısıa sala otyryp, biz qalalarymyzdyń uzaq jyldarǵa deıin syrtqy jáne tehnologıalyq kelbetin aıqyndaıtynymyzdy umytpaǵanymyz jón. Sondyqtan qurylysqa da, qurylys materıaldaryn óndirý salasyna da jańa tehnologıalardy engizý kerek. Ol úshin bizde qazir jaqsy múmkindikter bar», — degen Elbasy sózi jańa jumys oryndaryn meńzep tur degendi bildirse kerek.

Baǵdarlamada turǵyn úı naryǵyn damytýdyń keshendi sharalary bar. Sonyń biri – «Damý» aksıonerlik qoǵamy arqyly memlekettiń sýbsıdıa berýi esebinen qurylys salýshylar úshin bank nesıesin arzandatý. Turǵyndar úshin «Qazaqstan ıpotekalyq kompanıasy» aksıonerlik qoǵamy arqyly bankter beretin ıpotekalyq nesıeni sýbsıdıalaý júzege asyrylady.

Prezıdenttiń sózine súıensek, Úshinshi jańǵyrý – qazirgi jahandyq syn-qaterlermen kúres jospary ǵana emes, bolashaqqa, «Qazaqstan-2050» strategıasy maqsattaryna bastaıtyn senimdi kópir bolyp otyr.

Áleýmettik salaǵa shyǵystar ishki jal­py ónimniń 6 %-nan 10%-ǵa deıin artty. Qazaqstandyqtardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 72 jasqa deıin uzardy. 100 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı berildi.

Qazaqstan 2007 jyldan bastap ındeksteletin DEF Ǵalamdyq básekege qabilettilik reıtıńinde biz óz jaǵdaıymyzdy 61-pozısıadan (2007 jyly) 53-pozısıaǵa deıin (2016 jylǵa qaraı) jaqsartyp aldyq. Alda budanda jaqsy kórsetkshiterge jetemiz degen oıdamyz.

Joldaý: damýdyń dańǵyl joly

JASTARǴA JASALǴAN QAMQORLYQ

«Nur Otan» partıasy aýdandyq fılıaly, Partıalyq baqylaý komısıasynyń tóraǵasy  Súndetýlla Ábilovtiń maqalasy:

      Qazaqstan halqyna arnalǵan Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń«Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik»atty Joldaýy jyldyń eń basty jospary jáne halqymyzdy aıqyn baǵytqa jumyldyratyn temirqazyq deýge bolady.

Elbasy óziniń halyqqa arnaǵan Joldaýyn el damýyndaǵy alynǵan belester men jetken jetistikterdi maqtanyshpen eske sala otyryp, bilim berý salasyn ary qaraı jalǵastyra berýge zor múmkindikter jasalynatyndyǵyn alǵa tartty. Basty qujatta aıqyndalǵan basymdyqtar jastardyń erteńgi kúnge degen senimin oıatady. Joldaýda baspanamen qamtý jaıy, jumyssyzdyqpen kúres júrgizý úshin tegin tehnıkalyq bilim beriletini, óz kásibin ashamyn deýshilerge jasalatyn múmkindikterdiń  bári de jastardy jigerlendiredi.  Bilim berý júıesin sapalyq jańa deń­geıge, álemdik mejege kóshirý qajet ekenin saraptaǵan Elbasy «IT-bilimdi, qarjylyq saýat­­ty­lyq­ty qalyptastyrýǵa, ult­jan­dylyqty damytýǵa basa kóńil bólý kerek», dep oqý oryn­daryn­da jańa tehnologıalarmen bir­ge, ulttyq qundylyqtar júıe­sin jas býynnyń sanasyna sińi­rý parasatty qadam ekendigin túsindire ketedi.

Qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy bilim berý sapa­synyń alshaqtyǵyn azaıtý qajettigin atap ótken Elbasy álemdik órkenıetke aǵylshyn tili arqyly tóte shyǵýdy meń­zep, basqanyń tiline, aqparatyna baǵynyshty bolmaı, táýelsiz eldiń túlekteri jańasha tań­daý jasaý kerektigin, erkin kóz­qarasta tárbıelený qajettigin paıymdaıdy.

Jappaı kásipkerlikti qoldaý tetikterin odan ári jetildirý týraly shegelep aıtqan Elbasy «Meniń bastamam boıynsha bıyl «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý» jobasy iske asyryla bas­ta­dy. Tegin oqytýmen eń áýe­li ju­mys­­­syz jáne ózin ózi tıim­siz ju­­myspen qamtyǵan jas­tar, son­daı-aq kásiptik bilimi joq ere­sek adamdar qamtylýy tıis» dep qo­ǵamymyzdy shıraq qozǵa­ly­sqa engizip, jurtymyzdy isker, sha­rýaqor, óndirýshi elge aınaldy­ratyn alǵyshartty nusqady.

Elbasy kótergen máseleniń der kezinde oryndalatynyna senimdimiz. Yntymaq pen birlik bolsa barlyǵy bolatyny anyq.

Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi qalaı engiziledi?

Ortalyq aýrýhana bas dárigeriniń aýdıt jónindegi orynbasary B. Ábishevanyń maqalasy:

   Elbasymyz N.Á.Nazarbaev 31 qańtar 2017 jylǵy « Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda «Tabysty ótken eki jańǵyrý arqyly baǵa jetpes tájirıbe jınaqtadyq. Endi  alǵa batyl qadam basyp, Úshinshi jańǵyrýdy bastaýǵa tıispiz» dep atap ótti. Joldaýdaǵy 5 basymdyqtyń tórtinshi basymdyǵy- adamı kapıtal sapasyn jaqsartý. Bıylǵy 1-shildeden memlekettiń, jumys berýshilerdiń, azamattardyń ortaq jaýapkershiligine negizdelgen mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi (MÁMSJ) engizile bastaıdy. Bul júıeniń tıimdiligi álemdik tájirıbe arqyly dáleldengen. Medısınalyq saqtandyrý júıesine qatysýshylarǵa keń aýqymdy medısınalyq qyzmetter usynylady, oǵan halyqtyń áleýmettik álsiz toptarynyń qatysýyna memlekettik qoldaý kórsetiledi.

Úkimet qajetti deńgeıde densaýlyq saqtaý salasyn aqparattandyrýy kerek.  Básekelestikti damytý úshin jeke menshiktegi medısına mekemelerine MÁMSJ-i aıasynda teń jaǵdaı týǵyzý kerek. Elbasy Úkimetke jáne ákimderge keń aýqymdy aqparattyq-túsindirý jumysyn júrgizýdi tapsyrdy.

Memlekettiń qorǵa aýdaratyn jarnasynyń merzimi 2017 jylǵy 1-shildeden 2018 jyldyń 1-qańtaryna aýystyryldy. Azamattyq-quqyqtyq sıpattaǵy sharttar boıynsha tabys alatyn jumys berýshilerdiń, jeke kásipkerlerdiń, jeke natorıýs, jeke sot oryndaýshylarynyń, advokattardyń, kásibı medıatorlardyń, jeke tulǵalardyń  qorǵa tóleıtin aýdarymdary men jarnalarynyń merzimi 2017 jylǵy 1-qańtardan 2017 jyldyń 1-shildesine aýystyryldy. Sondyqtan 1-qańtar 2018 jyldan 3,75%-ǵa, 1-qańtar 2019 jyldan 4%-ǵa, 2022 jyldyń 1-qańtarynan 4-5%-ǵa jarna aýdarylady. Jumys berýshiler 2017 jyldyń 1-shildesinen 1%, 2018 jyldyń 1-qańtarynan-1,5 paıyz, 2020 jyldyń 1-qańtarynan 2%, 2022 jyldyń 1- qańtarynan 3%  jarna aýdarady.

      2018 jyldan bastap osy áleýmettik medısınalyq saqtandyrý engizilgennen keıin búkil medısınalyq qyzmetter eki-úsh paketterge bólinedi. Aldymen bazalyq, ıaǵnı barlyq azamattarǵa tótenshe jaǵdaılar kezinde kómek, jedel-járdem qyzmeti, aýrýdyń aldyn alatyn ekpeler sıaqty kepildendirilgen medısınalyq kómek kórsetiledi.  Sondaı-aq, áleýmettik mańyzdy aýrýlar: adamnyń ımmýndy tapshylyǵy vırýsy, V, S vırýstyq gepatıt, onkologıalyq aýrýlar, qant dıabeti, psıhıkalyq aýytqýshylyq, balalardyń serebraldy sal aýrýy, alǵashqy alty aıdaǵy mıokard ınfarkti, revmatızm, ortalyq júıke júıesiniń birqatar aýrýlary jáne aınalasyna qaýipti sanalatyn juqpaly dert túrlerimen túskender tegin qaralyp, emdeledi. Ekinshi, emhanalyq, stasıonarlyq emdeý, ońaltý sharalary men pallıatıvtik kútý, joǵary tehnologıalyq kómek pen meıirbıkelik kómek túrleri medısınalyq saqtandyrý áleýmettik qory arqyly júzege asady. Qordyń jumysyn memleket qadaǵalaıdy. Bul qorǵa jumys berýshiler tarapynan qarjylar túse bastaıdy. 2017 jyldyń 1 shildesinen bastap medısınalyq mekemeler osy qordyń esebinen qarajat alatyn bolady.

Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýdy engizý Jol kartasy Ult jospary 100 naqty qadamnyń negizinde jasaldy. Endi jekemenshik klınıkalar da barsha turǵyndarǵa esigin aıqara ashady.

Búrokratıalyq kedergige jol bermes úshin elimizde jekemenshik klınıkalar quqyǵyn qorǵaıtyn Ulttyq kásipkerler palatasynda densaýlyq saqtaý komıteti quryldy.
Jekemenshik klınıkamen qatar  Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi qasynan barlyq medısına mekemeleriniń sapasyn qadaǵalap, ınovasıalyq emdeý tásilderi, jańa tehnologıa engizý, maman tapshylyǵyn joıyp, olardyń deńgeıin kóterýmen aınalysatyn komısıa qurylady.  Ol pikir almasatyn jańa ádisterdi, jańa tehnologıalardy engizetin, olardy qarjylandyrý, sapany jaqsartatyn, kúsheıtetin, bir sheshim qabyldaıtyn, pikir almasatyn uıym bolady.

Ult densaýlyǵyn saqtaý – memleket nazaryndaǵy basty máselelerdiń biri. Sondyqtan da medısına salasyndaǵy reformalar halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan.
Medısınada atqarylar jumys az emes. Bolashaqta áleýmettik medısınalyq saqtandyrý sharalary sátti júzege assa, halyqtyń óz densaýlyǵyna degen jaýapkershiligi artyp, aýrýlardyń aldyn alý men kúrdeli aýrýlardy emdeý isi odan ári ilgerileı túsedi.

ÚSH TİLDE OQÝ – ÝAQYT TALABY

Bilim bóliminiń basshysy, «Nur Otan» partıasy aýdandyq fılıaly Saıası keńesiniń búro múshesi Jaıdar Jazyqbaevtiń maqalasy:

        Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bıylǵy jyldyń  31 qańtarynda  «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýyn jarıalady. Bul mán-mańyzy joǵary qujattyń Qazaq­standy odan ári damyta túsý­degi róli erekshe dep oılaımyn.

Qazaqstan jańǵyrýdyń birinshi jáne ekinshi kezeńderinen sátti ótti. Sondaı-aq, Qazaqstan álemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń quldy­raýynan týyndaǵan qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramastan, «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy arqasynda ekonomıkalyq ósimge qol jetkize bildi.
Prezıdent N.Nazarbaev aldaǵy kezeńderde eldi odan ári damyta túsý úshin tarıh qoınaýyna engen sońǵy 25 jyldaǵy jetistikterdi eskere otyryp, «Qazaq­stan-2050» Strategıasy ne­gi­zin­de Tórtinshi ónerkásiptik revol­ıýsıa talaptaryn eńserý maq­satynda Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrý mindetterin kún tártibine shyǵardy. Joldaýda bes basymdyq­qa erekshe toqtaldy.
Elbasymyz  bilim berý salasyna ın­ves­tısıa salýǵa únemi basymdyq be­rip keledi. Buǵan qosa Qazaqstan Táýelsizdigi­niń 25 jylynda jetekshi rólge ıe bol­ǵan adamı kapıtaldyń mańyz­dy eke­ni­ne árdaıym basa nazar aýdarady.
Joldaýda kózge birden túsetini – úsh tilde bilim berýge birtindep ótý máselesi. 2019 jyldan bas­tap 10-11-synyptarda sabaqtar aǵylshyn tilinde júrgizilmek. Bul – negizinde durys sheshim. Óıt­keni, biz qalasaq ta, qalamasaq ta aǵylshyn tiliniń qoldanys aıasy kún sanap ósip keledi.
Sondaı-aq, Tórtinshi ónerká­siptik revolúsıaǵa daıyndyq aıa­synda oqytý josparlaryn qaı­ta qaraý Qazaqstannyń Úshinshi jań­ǵyrýynyń tabysty júrgizilýine múmkindik beredi.

 Rýhanı jańǵyrý – mádenı jańǵyrý

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy boıynsha Keńes aýyldyq okrýginde is-shara jospary jasalyp, ár túrli taqyrypta jınalys, dóngelek ústelder, aýyl ishinde  kóshe komıtetteriniń uıymdastyrýmen túsindirý, nasıhattaý, talqylaý jumystary  júrgizilýde.

Elbasy N.Nazarbaevtyń baǵdarlamalyq maqalasynyń ekinshi bóliminde taıaý jyldarǵa oryndalatyn  mindetter qoıylǵan. Qoǵamdyq sana jańǵyrýdyń negizgi qaǵı­da­laryn qalyptastyrýdy ǵana emes, sonymen birge bizdiń zaman synaǵyna laıyqty tótep berýimizge qajetti naqty jobalardy júzege asyrýdy, osyǵan baılanysty aldaǵy jyldarda myqtap qolǵa alý qajet bolatyn birneshe jobany usyndy. Onyń ishinde besinshi jobasy zamanaýı álemdegi básekelik qabilet – mádenıettiń de básekelik qabileti.

Elbasy óz maqalasynda «HHİ ǵasyrdyń jahandyq kartasynda eshkimge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult» bolamyz desek, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz. Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıa­sat­taǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy kerek» dep atap ótti.

Otandyq mádenıet BUU-nyń alty tili – aǵylshyn, orys, qytaı, ıspan, arab jáne fransýz tilderinde sóıleýi úshin maqsatty ustanym bolýy shart. Búgingi qazaqstandyqtar jasaǵan jáne jasap jatqan zamanaýı mádenıet bolýǵa tıis. Mádenı qazynalarymyzdy álem jurtshylyǵyna tanystyrýdyń múldem jańa tásilderin oılastyrý kerektigi, búgingi zamandastarymyzdyń jetis­tik­teriniń tarıhyna da nazar aýdarýdy usyndy. Bul ıdeıany «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy arqyly iske asyrǵan jón. Elimizdiń Táýelsizdik jylnamasy jazyla bastaǵanyna nebári 25 jyl boldy. Bul – tarıh turǵysynan qas qaǵym sát desek te, elimiz úshin ǵasyrǵa bergisiz kezeń. Degenmen, osy qyrýar isti atqarǵan, el damýyna zor úles qosqan azamattardyń ózderi men olardyń tabysqa jetý tarıhy ádette qurǵaq faktiler men sıfrlardyń tasasynda qalyp qoıady. Shyn máninde,   Qazaqstannyń árbir jetistiginiń artynda alýan túrli taǵdyrlar tur.