Ol — qazaq handarynyń atasy

Aldymen Jánibek hannyń shyǵý tegine qysqasha toqtala ketelik. Onyń shyn esimi — Ábý Saıd. Ol — Aq Ordanyń sońǵy hany, ataqty Baraq hannyń Mir-Saıd, Mir-Qasym atty uldarynan keıingi kishi uly. Sol sebepten bolýy kerek, HVI-HVII ǵasyrlardaǵy qazaq tarıhshysy Qadyrǵalı Jalaıyrı ony «Kishi Jánibek han» dep aıtady.

Jánibek hannyń Orys hanǵa deıingi atalary Baraq pen Qoıyrshaq handar Aq Ordada han bolǵan tulǵalar. Oǵan deıingi atalary da Deshti Qypshaqtyń saıası tarıhynda óz orny bar adamdar. Ata-baba jolyn jalǵastyrǵan Jánibek han da XV ǵasyrdyń ortasynan bastap Deshti Qypshaqtaǵy jańa memlekettiń, qazaq memleketiniń negizin qalap, onyń bıleýshileriniń biri boldy. Oraıy kelgende aıta ketelik, qazaq handary arasynda ataqtylarynyń bári derlik Jánibek hannyń urpaqtary. Jánibek hannyń artynda toǵyz uly qalady. Onyń ishinde Jırenshe, Mahmut, Qambar, Ádik, Qasym sekildi uldary XV ǵasyrdyń sońy men XVI ǵasyr basyndaǵy Qazaq handyǵy tarıhynda úlken ról atqarady. XVI ǵasyrdyń ortasy men ekinshi jartysynda Jánibek hannyń Jádik atty uly men onyń urpaqtary saıası bılikti qoldarynda ustaıdy. Qazaqtyń hany bolǵan Táýekel, Esim, Jáńgir, Táýke handar – Jánibek hannyń urpaqtary bolyp keledi.

Jánibek han shamamen XV ǵasyrdyń basynda dúnıege kelgen. Sol ǵasyrdyń 50-60-shy jyldary týysy Kereı ekeýi Orys han urpaqtarynyń ishindegi eń úlkeni bolatyn. Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵanǵa deıin onyń ómiri týraly eshqandaı málimet joq. Sol sebepti anyq bir pikir aıtý óte qıyn. Sońǵy jyldary bizge belgili bolǵan tarıhı ańyz málimetterine qarap Jánibek ákesi Baraq qaıtys bolǵan soń, 1428-1457 jyldarda Syr óńirinde ulys basqarǵanyn aıtýǵa bolady. Ańyz deregin jazba derek málimeti de qoldaıdy. Qadyrǵalı Jalaıyrı bul jóninde: «... Bul Jánibek han atasynyń ulysyn bıledi», — dep jazady. 1446-57 jyldar aralyǵynda Deshti Qypshaqta tolyq jeńiske jetken Ábilqaıyr han Shyńǵys urpaqtaryna saı sheksiz bılikke ıe bolady. Onyń júrgizgen ishki saıasaty jergilikti rý-taıpa kósemderine, sultandarǵa, tipti hannyń aınalasyndaǵy týys sultandaryna da qysym jasaý bolyp kórinedi. Jergilikti rý-taıpalar úshin bul ejelgi dástúrdi buzý edi. Sol kezde Orys han urpaqtary Kereı men Jánibek sultandar da qysym kóredi. Syr óńirindegi qalalardy shaıbanılyq sultandardyń ıelenýi, kerýen joldaryna baqylaý ornatylýy, eń jaqsy qystaýlardy alý jáne taǵy basqa áreketteri Ábilqaıyr handy eki sultanǵa jaý etedi. Óz halqynyń kóńilinen shyqpaǵan jáne koldaýyna súıenbegen bıleýshiniń bıligi uzaqqa barmaıtyny belgili. XV ǵasyrdyń 50-shi jyldaryndaǵy Ábilqaıyr hannyń kúıi osyǵan dálel. Muny Qazaq handyǵyn qurýshylar – Kereı men Jánibek sultandar jaqsy túsingen.

Kereıdiń ósıetin oryndady

Qazaq handyǵyn qurý jolynda eki hannyń atqarǵan isterin bóle-jara aıtý múmkin emes. Az ǵana derek málimetteri handyqtyń qurylý kezeńinde eki handy únemi birge aıtady. Biz buǵan deıingi Kereı han týraly jazylǵan maqalamyzda handyqtyń qalaı, qashan qurylǵandyǵyn aıtqanbyz. Ony qaıtalap jatpaı, tikeleı Jánibek hannyń atqarǵan róli týraly oıymyzdy bildirelik. Qazaq handyǵynyń qurylý kezeńin shartty túrde birneshe kezeńge bólip qaraýǵa bolady. Alǵashqy kezeńge Kereı men Jánibektiń Ábilqaıyr hannan bólinip, Moǵolstanǵa kelýi jáne handyq quryp, 1461-1462 jylǵa deıingi, ıaǵnı Esenbuǵa han qaıtys bolǵanǵa deıingi aralyq jatady. Bul kezeńde Qazaq handyǵy áli tolyq derbes memleket emes edi. Moǵolstannyń batysynda ornalasyp, onyń batystaǵy «qorǵany» rólin atqardy. Handyqtyń halqy «ózbek-qazaq» etnonımimen ataldy. Ábilqaıyrǵa narazylar esebinen handyqtyń halqy óse tústi. 1458 jyldan 1462 jylǵa deıin Qazaq handyǵynyń arqasynda Esenbuǵa han bıligine onyń basty dushpany Júnis te, basqalar da qaýip tóndire almady.

Handyqtyń memlekettilik turǵysynan nyǵaıa túsýi kelesi kezeńde jalǵasty. Esenbuǵa han qaıtys bolǵannan keıin ornyna uly Dosmuhammed keledi. Onyń 7 jylǵa sozylǵan bıligi tusynda derekterde jazylǵandaı, keshegi dostar jaýǵa aınalady. Al jaýlar ýaqytsha dos bolyp shyǵa keldi. Munyń bárine eshbir prınsıpsiz júrgizilgen Dosmuhammed hannyń saıasaty sebep bolǵan edi. Qazaq handyǵy da osy kezeńde óziniń ishki-syrtqy saıasatyn aıqyndap, birte-birte derbestene bastady. Al, 1469 jyly moǵol bıligine Júnis hannyń kelýimen qazaq memleketiniń qurylý tarıhynda jańa kezeń bastaldy. Osy kezeńnen bastap, jańa han Júnis pen qazaq handary arasynda jaqsy qarym-qatynas qaıta ornady.

Handyqtyń qurylý tarıhyndaǵy sońǵy kezeńge 1469-1471 jyldar jatady. Eger de alǵashqyda Kereı men Jánibek handar birge aıtylsa, sońǵy kezeńdegi derekterde Jánibek hannyń esimi jalǵyz kezdesedi. M.Eleýov jarıalaǵan tarıhı derekterge qaraǵanda Kereı han on jyldaı bılik quryp, Hantaýda jerlengen. Kereıden soń handyqqa ata dástúrine saı Jánibek keledi. H-HIII ǵasyrlarda qypshaqtarda handyq bılik ákeden balaǵa emes, ákeden inige ne nemere týysqa berilip otyrǵan. Fazlallah ıbn Rýzbehan óz eńbeginde «Kereıden soń handyqta birneshe adam boldy, sosyn kezek Buryndyq hanǵa tıdi», — dep jazsa, «Tarıh-ı Kıpchakhanı» eńbeginiń avtory 1469-70 jyldary qazaq hany Jánibek dep kórsetedi.

Sondaı-aq, 1469-72 jyldary Ábilqaıyr hannyń uldaryna qarsy kúreste Qazaq handyǵy tarapynan Jánibek hannyń qatysqandyǵyn «Fathnama», «Shaıbanınama», «Bahr al-asrar fı manakıb al-ahıar» eńbekteriniń málimetteri tolyq qýattaıdy. Joǵarydaǵy málimetter Kereıden soń Jánibektiń han bolǵandyǵyn aıtqanymen, biraq onyń qaı jyly han saılanǵanynan habar bermeıdi. Kereı on jyldaı han bolsa, onda Jánibek taqqa shamamen 1465-66 jyldary otyrǵan.

Jánibek hannyń bıligi 6-7 jylǵa sozyldy. Onyń tusynda handyq tarıhynda úlken mańyzǵa ıe birneshe oqıǵa boldy. Birinshiden, Ábilqaıyr hannyń Qazaq handyǵyna jasaǵan 1469 jylǵy joryǵy sátsiz aıaqtalyp, Ábilqaıyr qaıtys boldy. Bul jaǵdaı «kóshpeli ózbekter» memleketiniń kúıreý kezeńiniń bastalýyna alyp keldi. Ekinshiden, Deshti Qypshaqta shaıbanılyq áýlettiń bıligi joıyldy. Árıne, shaıbanılar áýletiniń bıligi ózdiginen joıylmady. Ony joıdy. Buǵan Sibir, Altyn Orda, Horezm handyqtary men noǵaı myrzalary jáne Jánibek han basqarǵan Qazaq handyǵy úles qosty. Sol arqyly Jánibek Kereı hannyń memleketti alǵash qurǵan kezde aıtqan «Alla taǵala sátin salǵan kúni batysqa — Túrkistanǵa jol júrýimiz kerek» degen ósıetin oryndady. Qazaq handyǵynyń bıligin Deshti Qypshaq aýmaǵyna tolyq júrgize bastady. Áz-Jánibektiń tarıhı rólin osy jerden de kóremiz. Bul 1470 - 1471 jyldar bolatyn, ıaǵnı, Qazaq handyǵynyń derbes el retinde ómir súre bastaǵan jyldary.

Áz-Jánibek kóp Jánibektiń biri emes...

Endi Jánibek hannyń XV ǵasyrdyń 70-shi jyldaryndaǵy ómirine baılanysty keıbir qate pikirler men tujyrymdarǵa toqtala ketelik. M.Tynyshpaev Gammerdiń Jánibek han jónindegi qate tujyrymyn odan ári jalǵastyrady. (Qarańyz: Tynyshpaev M. Istorıa kazahskogo naroda. A., 1993, 128-6.). Onda 1477 jyly Jánibek han Altyn Orda hany Ahmet han atynan Qyrymda handyq etedi, 1480 jyl shamasynda Reseıge, uly knáz III Ivan Vasılevıchke keledi, sonda Kovno kalasynda dúnıe saldy degen pikirlerge M. Tynyshpaev «Altyn Orda hany Ahmet yqpaly kúshti týysy ári ulys hany Jánibek handy janynda ustaǵysy kelmedi, sóıtip ony Qyrymǵa jiberý arqyly ondaǵy baǵynbaı júrgen Meńli Kereıden qutylýdy maqsat etti» degen dáleldemesimen tolyqtyrady.

Bizdiń oıymyzsha, M.Tynyshpaev osy jerde birneshe máselege ústirt qaraǵan. Birinshiden, XV ǵasyrdyń 70-shi jyldary Altyn Ordaǵa Qyrym handyǵy da, Jánibek han bılegen Qazaq handyǵy da táýeldi emes, olar árqaısysy jeke derbes handyqtar bolatyn. Ekinshiden, kórsetilgen jyldarda Qyrym handyǵy men Altyn Orda handyǵy arasynda talas-tartys júrip jatty. Olardyń biri ýaqytsha jeńiske jetýi múmkin, biraq bul tolyq jáne túpkilikti jeńis emes edi. Sondyqtan da Ahmet hannyń Jánibekti Qyrymǵa han etip otyrǵyzýy múmkin emes. Úshinshiden, Jánibek hannyń jasy XV ǵasyrdyń 70-jyldarynda alpystan asyp, jetpiske taıap qalǵan bolatyn. Sondyqtan jasy kelgen adamdy Deshti Qypshaqtan Qyrymǵa han etip jiberý qısynǵa kelmeıdi. Tórtinshiden, XV ǵasyrdyń sońyndaǵy etnıkalyq sanany HIII-HIV ǵasyrdaǵy jaǵdaımen salystyrýǵa kelmeıdi. Burynǵy Altyn Orda aýmaǵynda XV ǵasyr ortasynan bastap, jergilikti etnıkalyq birlestikke súıengen ulttyq memleketter paıda boldy. Qazan, Qyrym, Astrahan, Qazaq handyqtary sonyń dáleli. Jergilikti halyq kóp jaǵdaıda óz handarynyń bılikke kelýine aralasyp otyrǵandyqtan, syrttan han ákelip otyrǵyzýdyń kúni ótip ketken bolatyn. Mine, osyndaı jaǵdaılardy eskermegendikten, Jánibek hanǵa baılanysty qate pikirler týyndaǵan.

Oıymyz munan da túsinikti ári aıqyn bolýy úshin «1477 jyly Qyrymda han bolǵan Jánibek kim edi» degen suraqqa jaýap berelik. Aldymen sol kezdegi Qyrym handyǵy týraly bir-eki aýyz aıtý qajet. XV ǵasyrdyń 40-shy jyldary Qyrymda bılikke kelgen tuqaıtemirlik Qajy Kereı han jańa handyqtyń jáne jańa áýlettiń negizin qalady. 1466 jyly ol qaıtys bolǵannan keıin, talas-tartys bastaldy. Sóıtip onyń kóp ulynyń biri — Meńli Kereı bılikti ıelenip, han boldy. Birneshe ret bılikten aıyrylyp, qaıta kelgen Meńli Kereı han Qyrymda XVI ǵasyrdyń basyna deıin bılik etedi. Ol 1502 jyly Altyn Ordaǵa sońǵy ret soqqy berip, handyqty jáne onyń astanasy Saraıdy tas-talqan etedi. XV ǵasyrdyń 70-shi jyldary Qyrym Reseımen odaqtas bolyp, Ahmet han men koról Kazımırdiń odaǵyna qarsy turady. Dál osy tusta Túrkıa da Qyrymǵa óz yqpalyn ósirgen bolatyn. Osyndaı jaǵdaıda Qajy Kereı uldary birneshe baǵytty, atap aıtsaq, túrkıalyq, altynordalyq, reseılik baǵdardy ustanýǵa májbúr boldy. Qyrymnyń bıleýshi áýleti ishinde osynshama baǵytty ustanýshylar arasynda ózara kúres órbidi. Meńli Kereıdiń birneshe ret bılikten aıyrylýy osydan týyndaǵan. 1474 jyly Meńli Kereıden bılikti týǵan aǵasy Haıdar han tartyp alady. 1475 jyly Meńli Kereı túrikterge ótedi de, solardyń kómegimen bılikke qaıta keledi. Al, 1477 jyly Ahmet han Qyrym túbegin qaıta baǵyndyrady da, ol Qyrymnyń bıleýshi toptary arasynda altynordalyq baǵytty ustaıtyn adamdy han etedi. Ol — Jánibek bolatyn. Derekter de ony: Janibek-Kereı dep te, Jan-Kereı dep te jazady. Jankereı – Meńli Kereıdiń ákesi Qajy Kereı hannyń týǵan aǵasy (Syzdyqova R. Qoıgeldıev M., Kórsetilgen kitap, 253-6: «Altyn Orda tarıhyna qatysty materıaldar jınaǵy» t.II. M-L, 1941, 61-6.)

Joshy Ulysynyń tarıhy týraly zertteý júrgizip, kózi tirisinde sol eńbegin jarıalaı almaǵan tarıhshy, etnograf G.E.Grýmm-Grjımaılo (1860-1936) osy kezdegi oqıǵalardy bylaısha túsindiredi: «Ahmet han Qyrymdy alyp, onda bıleýshi etip Janybek Gereıdi otyrǵyzdy... biraq bir jyldan soń Qyrymdaǵy jaǵdaı qalpyna keltiriledi: Janybek Reseıge qashty, Meńli Gereı bılikke qaıta keldi. Reseımen aradaǵy odaqtastyq qalpyna keltirildi jáne qosymsha qaýlymen tolyqtyryldy». Qaýlyda III Ivan Reseıge qashyp barǵan Meńli Gereı týystaryn eshqaıda shyǵarmaý jáne barlyǵyn jasyna, Qyrymdaǵy jaǵdaıyna saı materıaldyq turǵydan qamtamasyz etý aıtylǵan. (Qarańyz: Grýmm-Grjımaılo G. S. Djýchıdy. Zolotaıa Orda. Myna kitapta: «Arabeskı» Istorıı. Knıga 1. Rýsskıı vzglád. M., 1994, 142-6.).

Qazaqtyń Jánibek hanynyń esimine uqsas kelesi tarıhı tulǵaǵa – astrahandyq Jánibek han jatady. Astrahan handyǵynda 1514-1521 jyldary Kishi Muhammed hannyń nemeresi, Mahmýd hannyń uly – Jánibek han bılik qurǵan. Astrahan handyǵynyń tarıhyna arnalǵan monografıa avtory I.V.Zaısevtiń kórsetýi boıynsha, Mahmýd hannyń uly, Abd ál-Kerimniń baýyry Jánibek han Astrahan taǵyn 1514 jyldyń jazynda ıelenip, 1521 jyldyń 15 tamyzyna deıin bılik júrgizgen.

HVI ǵasyrdyń birinshi jartysynda Maýerennahrda Andıjan ýalaıatyn basqarǵan, shaıbanılyq Jánibek han da bar. Ol — Ábilqaıyr hannyń nemeresi, Qoja Muhammed hannyń uly. HVI ǵasyrdyń sońǵy shıreginde andıjandyq Jánibek hannyń nemeresi ataqty Abdallah han Maýerennahrdy biriktirý jolynda kúres júrgizedi.

Sondaı-aq, han laýazymyn ıelengen Jánibekterden basqa, XV-XVI ǵasyrlarda handar shejiresinde sultan tıtýlymenen de birneshe Jánibek kezdesedi. Olar: Tuqaı Temirdiń urpaǵy, Qara Kesektiń nemeresi, Jetibektiń uly – Jánibek. Shaıbanılyq Bahtıar sultannyń shóberesi, Álıke sultannyń nemeresi, Turymnyń uly – Jánibek.

Joǵaryda aıtyp ótken sholýlardan baıqaǵanymyz, 1477 jyly Qyrymda han bolyp, bir jyldan soń Reseıge qashqan jáne sonda qaıtys bolǵan Jánibek han, ol — qazaqtyń Jánibek hany emes, Qyrymdaǵy han áýletiniń ókili. Sondaı-aq, Astrahanda bılikte bolǵan Jánibek han da esimi uqsas bolǵanymen, qazaqtyń Jánibek hanyna eshqandaı qatysy joq. Al, qazaqtyń Jánibek hany bolsa, XV ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń basynda, shamamen 1473-74 jyldary qaıtys bolǵan. Óıtkeni, osy ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń ortasyna taman bastalǵan Syr boıy úshin júrgen soǵystary jaıly jazba derekterde Buryndyq, Qasym handardyń esimderi kezdese bastaıdy. Sondyqtan, aıtarymyz qazaqtyń hany Áz-Jánibek tarıhta aty qalǵan kóp Jánibektiń biri emes. Qazaq memlekettiligin qalyptastyrýda úlken ról atqarǵan tarıhı tulǵamyzdy basqalarmen shatastyryp, urpaqty adastyrmaıyq.

TÚIIN: Oıymyzdy qoryta kele, orta ǵasyrdaǵy handardyń ómiri men tarıhy el tarıhymen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, jeke tulǵalardyń tarıhyn bilý arqyly óz tarıhymyzdy tereń zerdeleı túsemiz jáne uly alamdardyń ómiri árqashanda úlgi, ónege bolady demekpiz. Jánibek han da asa kórnekti memleket basqarýshy, kóregen saıasatker ári erjúrek qolbasshy bolǵany daýsyz. Onyń eń basty eńbegi retinde Qazaq handyǵyn nyǵaıtyp, onyń shekarasyn keńeıtýin, halqymyzdyń quramyna engen rý-taıpalardyń baǵzydan beri mekendegen terıtorıasyn, ıaǵnı Deshti Qypshaqtyń aıtarlyqtaı bóligin ulttyq memleketimizdiń aýmaǵyna kirgizýin aıtýǵa bolady. Sol arqyly Jánibek han qazirgi Qazaq jeri ataýynyń qalyptasýyna zor yqpal etip, ultymyzdy uıystyrdy. Halqymyzdyń Jánibek handy «áz» dep qasterleýi, mine, sodan.

Bereket KÁRIBAEV, QR UǴA korespondent-múshesi, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń profesory, tarıh ǵylymdarynyń doktory.

"Ońtústik Qazaqstan"