1523 jyly Tahır han noǵaıdardan birjolata jeńilip, qazaq dalasynyń batysyn tastap, ońtústik shyǵysqa ketken soń, Qazaq handyǵy úshke bólinip, syrtqy jaýlardan árkim óz bilgeninshe qorǵana bastady. Olardy basqarǵan Qoja Ahmet han da, Mamash han da, Buıdash han da eldi biriktire almaı, syrtqy jaýlarmen kúreste qurban boldy. Osyndaıda ákesi ataqty Qasym hannyń «qasqa jolyn ustanǵan» Aqnazar han tarıh sahnasyna shyqty. Ol Qasym hannyń Hanyq sultan-hanym atty áıelinen týǵan edi. Jasóspirim jasqa jetkende onyń týǵan ápkesi Buldyr hanymdy ákesi noǵaı Ordasynyń soltústik qanatyn bıleıtin, óz yqpalynda noǵaılardy ǵana emes, sibir taıpalaryn da ustap otyrǵan, noǵaılardyń bas bıi Saıd Ahmedten keıingi bedeldi tulǵa, ataqty Musa bıdiń báıbishesi Hanzadadan týǵan Sheıh Mamaıǵa uzatty.
Aqnazar ápkesimen birge Noǵaı Ordasyna baryp, solardyń arasynda ósip, jetildi. Noǵaı degenimiz bolmasa, ol kezde bul ordada Alshyn taıpasynyń, Baıuly rýlarynyń, Qos tańbaly Tamanyń, Teleýdiń, Qara Qypshaqtardyń, ıaǵnı keıinirekte qazaq quramyna birjolata engen rýlardyń yqpaldy tulǵalary ústemdik jasady. Osyndaı ortada Aqnazar qazaqqa da noǵaıǵa da jaqyn han tuqymyna aınaldy. Noǵaılar ony Haqnazar sultan dese, qazaqtar Aqnazar han deıtin. Sondyqtan da ol, týystas halyqtardyń arasyndaǵy toı-tomalaqtardyń jáne daý-janjaldardyń ortasynda eseıdi. Onyń týystary Noǵaıdyń ataqty bıi Alshaǵyrdy óltirse, ákesiniń kegin alǵan áıgili Aıdyndy da Qandy Oraq batyr qazaqtyń Qoja Ahmed hanyn óltirdi. Osyndaı teketireste kókebat, ıaǵnı basty bıden keıingi qanat bıleýshisi bolyp otyrǵan Sheıh Mamaı bolashaqta noǵaı Ordasynyń tolyq bıleýshisine aınalýdy kózdegendikten óziniń ordasynda han tuqymdaryn ustap, olardy Noǵaı Ordasynyń aımaqtaryn bıleıtin, ózine baǵynyshty tulǵalar retinde qalyptastyrýdy kózdedi. Osy maqsatpen ol óziniń qaraýyna qazaq Aqnazardy ǵana emes, sibirlik ataqty bıleýshi Ibaqtyń nemereleri, sultandar Kóshimdi jáne Ahmed Kereıdi de alyp, tóre tuqymdaryn baýyryna tartyp, tárbıeledi. Bılikti qolǵa alýdy kózdegen oıyn birtindep júzege asyrǵan Sheıh Mamaı noǵaı arasynda túrli janjaldar uıymdastyryp, aqyry óziniń aǵasy Saıd Ahmedti bılikten qýyp jiberip, Saraıshyqtaǵy Noǵaı Ordasynyń taǵyna qonjıyp otyrdy. Árıne, qansha tyrysqanymen, han tuqymynan bolmaǵandyqtan ol, han atana almaı, bı laýazymyn ıemdendi. Shetkergi aımaqtarda óziniń bedelin kóterý úshin ol, ózi tárbıelegen han tuqymynan shyqqandardy sonda óziniń ókili retinde bekitti. Mysaly, ol bashqurttardy bıleýge ózi tárbıelegen Shaıban tuqymy Ahmed Kereıdi jiberdi. Al Sibir aımaqtaryna Aqnazar bıleýshi retinde attandyryldy. Alaıda Sibirdegi bılikti Shaıban áýletin taqtan taıdyrǵan qaradan shyqqan Taıbuǵa áýleti tartyp alǵan soń, Sheıh Mamaı Aqnazardy Bashqurtstan bıleýshisi etip taǵaıyndady. Aqnazar sultannyń (ol kezde ol áli han emes) astanasy Imen qala (qazirgi Ýfanyń burynǵy aty) boldy jáne oǵan qaraıtyn ıelikterdiń sibirliktermen shekarasyn Belaıa ózeni bólip jatty. Alaıda Aqnazar bashqurt jerinde kóp turaqtaı almady. Osy tusta oǵan bılik júrgizip otyrǵan Sheıh Mamaı noǵaı myrzalarymen birigip Qazaq handyǵyn talqandaǵan soń onyń taǵyna ózderi tárbıelegen Aqnazar sultandy 1537 jyly aq kıizge otyrǵyzyp, han kóterdi. Quryltaıǵa jınalǵan noǵaı myrzalary qazaqtardy birjolata baǵyndyrýdyń basty joly olardyń ózderi moıyndaǵan ári noǵaı yqpalynda júrgen ataqty Qasym hannyń balasyn taqqa otyrǵyzý dep oılady. Buryn qazaq pen noǵaıǵa birdeı han bolǵan ataqty Qasym handy noǵaıdyń qalyń jurty da asa qurmetteıtin edi. Sondyqtan da Sheıh Mamaıdyń ózi de kezinde úlken ulynyń atyn Qasym qoıǵan bolatyn. Osylaısha ákesi tárizdi qazaq-noǵaı hany atanǵan Aqnazar qasıetti áke jolyn jalǵastyrýdyń alǵashqy múmkindigine qol jetkizgendeı boldy. Alaıda shynaıy bılik onyń qolynda emes edi. Qazaq dalasyna han bolý úshin oǵan áli onyń ortalyq jáne shyǵys óńirlerdegi aımaqtaryndaǵy sultandarǵa ózin moıyndatý kerek edi. Al mundaı tolyq bılikke Aqnazardyń qoly 1559-1560 jyldary ǵana, ıaǵnı sol tustaǵy qazaqtyń bas hany Áz Jánibektiń nemeresi Buıdash shaıbandyqtarǵa qarsy kúreste qaza tapqan soń ǵana jetti. Osy kezde ǵana qazaq sultandary ony han retinde moıyndady jáne ol endi qazaqtardyń ǵana emes, olarǵa odaqtas qyrǵyzdardyń da hany bolyp eseptele bastady. Al budan buryn, 30-40-jyldary qudireti asyp turǵan noǵaı myrzalaryna soǵystan álsirep, bytyrańqy handyq aımaqtarǵa bólinip ketken qazaqtardy uıymdastyryp, qarsy qoıý áli múmkin emes edi. Onyń ústine noǵaı myrzalary 1540 jyldan bastap qazaqtarmen jaýlasqan ózbektermen quda-jegjattyq qatynastar ornatyp, odaqtas bola tústi. Mysaly, Musa bıdiń balasy Ismaıyl Merv hany Dinmuhammedtiń qyzyna úılendi. Sondyqtan da Aqnazar han 1548-1549 jyldary ózbek handary ózara soǵysqanda Dinmuhammed handy qoldap qandy joryqtarǵa qatysty. Alaıda Aqnazar han Qazaq handyǵyn ákesi Qasym hannyń kezindegi qudiretine jetkizýdi eshqashan da esten shyǵarǵan emes. Bul úshin ol, noǵaı myrzalaryna tutqıyldan soqqy berip talqandar sátti úlken tózimmen kútti. Ol tipten noǵaı myrzalary ózara janjaldasyp, bılikke talasyp jatqanda da oǵan aralaspaı, shyǵysqa ketip, moǵol hany Abd ál-Kerimniń aımaǵyn basyp alýǵa árekettendi. Alaıda bul taıtalasta Aqnazar han jeńiske jete almady. Osydan soń ol, biraz ýaqyt moǵoldardan aýlaq ketip, qazaq rýbasylaryn jáne sultandardy óziniń tóńiregine jınap, áskerin kúsheıtti, jáne ózine jaqsy tanys batystaǵy noǵaılar aımaǵyna qaıta oraldy. 1557 jyly onyń bastaýymen qazaq áskerleri Jaıyqtyń arǵy betine ótip, noǵaı bıleýshisi Ismaıyldy Edilge qaraı yǵystyrdy. Aqnazar endi ákesi Qasym hannyń tusyndaǵy qazaqtarǵa baǵynǵan aımaqtardy noǵaılardan tartyp alýdy shyndap qolǵa aldy. 1568 jyly kúzde ol, 20 qazaq sultandaryn bastap noǵaılarǵa taǵy shabýyl jasady. Olardyń arasynda qazaqtyń bolashaq hany Jádiktiń uly Shyǵaı sultan da bar edi. Sheıh Mamaıdyń balalary bastaǵan noǵaılar bul joly orystarǵa qaraǵan Astrahan jerine sheginip, solardyń qoldaýymen bas baǵyp, aman qaldy. Araǵa eki jyl salyp Aqnazar noǵaılarǵa qaıta shabýyldap, olardyń birazyn Qazaq handyǵyna qosyp aldy. Endi onyń handyǵy shyǵysta Ertis boıynan batystaǵy Embige deıin, al ońtústikte Syr boıynan soltústiktegi bashqurttar aımaǵyna deıin sozylyp jatty. Qazaq handyǵynyń kúsheıýinen qatty qoryqqan sibirlik Kóshim han, Buhara hany Abdolla, noǵaı bıleri Dinmuhammed, Urys oǵan qarsy birigip kúresý úshin odaq qurdy. Alaıda shaıbandyq sultandar arasyndaǵy ózara tartystardy paıdalanǵan Aqnazar sheber dıplomatıalyq joldarmen Abdollany ýaqytsha bolsa da óziniń jaǵyna tarta bildi. Ol Buqar hany Abdollany tashkenttik Baba sultanǵa qarsy kúreste qoldap, sońǵyny óltirýge áreketter jasady. Osyny sezgen jáne burynǵydan da óshikken Baba sultan Aqnazarǵa qarsy zulymdyq áreketterge kóshti. Túrkistanǵa jaqyn Sharaphana ózeni mańynda Baba sultan ózimen kezdesýge kelgen, Aqnazar han jibergen Jaıym sultandy eki ulymen jáne Aqnazar hannyń onymen birge kelgen eki ulyn qapysyn taýyp óltirdi. Osydan soń Baba sultan jedel qımyldap, Aqnazar hannyń jasaǵyna da tutqıyldan bas salyp, hannyń ózin de óltirdi. Mundaıdy kútpeı, qamsyz jatqan han qapy qaldy. Bul 1580 jyldyń kóktemi edi. Osylaısha ortalyqtanǵan myqty Qazaq handyǵyn qalpyna keltirý baǵytynda batyl qadamdar jasaǵan jáne qazaqtardyń maqtan tutar aıtýly tulǵasyna aınalǵan Aqnazar han da tarıh sahnasynan ketti.
Talas Omarbekov, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Ortalyq Azıadaǵy dástúrli órkenıetterdi zertteý ortalyǵynyń dırektory, QR UǴA Qurmetti akademıgi
"Ana tili" gazeti
