Qazaqstan Respýblıkasynyń  Prezıdenti  N.Nazarbaevtyń 2018 jylǵy  10 qańtardaǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolúsıa jaǵdaıyn­daǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty  Qazaqstan halqyna Joldaýynda on basym­dyqtyń jetinshi tapsyrmasynda «Adamı kapıtal – jańǵyrý negizi» joldaryn izdeý qajet­tiligine nazar aýdaryp,  «Qazaqstan­dyq­tardyń bolashaǵy – qazaq, orys, jáne aǵylshyn tilderin erkin meńgerýinde» eken­digin, erekshe atap kórsetkeni málim. Osyǵan oraı, Almaty qalasy Tilderdi damytý bas­qarmasy Memleket basshysynyń Joldaýda kórsetken mejesine qol jetkizý baǵytyndaǵy jumystardy júıeli atqaryp keledi.

Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń  memleket­tik baǵdar­lamasyn iske asyrý jónindegi Almaty qalasynyń 2017–2019 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary boıynsha 2018  jylǵa jer­gilikti búdjetten 54 mln. teńge qarjy bólindi.

2018 jyl basynda Almaty qalasy ákim­diginiń qurylymdyq bólimshelerinde tilderdiń qoldanylý jaǵdaıyn zerdeleý maqsatynda monıtorıń jumystary júrgizildi. Monıtorıń barysynda 8 aýdan ákimi apparaty men 23 basqarmada is júrgizýde memlekettik jáne resmı tilderdiń qoldanylýy, qujattardyń memlekettik tilde sapaly resimdelýi, qyzmetkerlerdiń memle­kettik tildi meńgerý deńgeıi qarastyryldy. Qyzmetkerlerge QR Til týraly zańnama talap­tary túsindirilip, is júrgizýde tilderdi qoldaný máseleleri boıynsha ádistemelik kómekter kórsetildi. Monıtorıń barysynda jalpy sany 231 qyzmetkermen áńgime ótkizilip, túsindirý jumystary júrgizildi.

Til saıasaty  úsh negizge súıenip júrgiziletini belgili. Birinshi, til saıasatynyń zańdyq negizi bolýy; ekinshi, ony nasıhattaý; úshinshi, tilge qatysty sharalardy qarjylyq qoldaý. Memlekettik tildi damytýdyń zańdyq negizi bar. Ata zańymyzda qazaq tili memlekettik til retinde  belgilengen. Sondaı-aq, Qazaqstan Respýblı­kasy Úkimetiniń 2018 jylǵy 2 shildedegi №401 qaýlysymen Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011–2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy bekitildi. Deıturǵanmen, memlekettik tildi óz tuǵyryna qondyrý úshin ony bilýdi mindetteýdiń quqyqtyq negizin kúsheıte berýimiz kerek. Máselen, 2018 jyldyń İ jartysynda Almaty qalasy  ákimdigi boıynsha 1179 qyzmetkeri QAZTEST júıesi boıynsha dıagnostıkalyq testileýden ótti.  Bul 1491 memlekettik qyzmet­shiniń 80 paıyzyn quraıdy. Bizdiń basqarma aldaǵy ýaqytta Qaztest júıesi arqyly qyz­metshilerdi mem­lekettik tildi bilýge mindetteý sharalaryn avtomattandyryp jetildire bermekshi.

Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqala­synda qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastap, bul máselege neǵurlym dáıektilikpen tereń túsinip, baıyppen qaraý qajettiligin aıtqan bolatyn. Latyn álipbıine kóshý arqyly – qazaq tiliniń halyq­aralyq dárejege shyǵýy­na, halyqaralyq aqparat keńistigine kirigýge tıimdi joldar ashylmaq. Latyn álipbıine kóshý arqyly ult muratynyń jańa bir beleske órleýine, túrki tildes halyq­tardyń ózara til baılanysynyń artýyna, jańa zaman talabyna saı óskeleń urpaqtary­myzdyń aǵylshyn tilin meńgerýine zor múmkindik týady. Qazir respýblıka kóle­minde latyn álipbıiniń emle erejelerin bekitý jumys­tary qyzý júrip jatyr. Bul salada qala kóleminde de birqatar sharalar belgilengen. Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen  2018 jylǵy  mamyr kúni aıynda «Qazaq álipbıin latyn qarpine kóshirýdiń ózekti máseleleri» taqyrybynda konferen­sıa ótki­zildi. Ótkizilgen konferensıalardyń jumysyna  latyn álipbıine kóshý jónindegi Ulttyq komısıanyń músheleri, fılologıa ǵyly­mynyń  doktory, profesor Á.Júnis­bek,  orfografıa­lyq jumys tobynyń múshesi fılologıa ǵylymynyń  doktory Z.Bazar­baeva,  ádistemelik jumys tobynyń múshesi QR UǴA korespondent-múshesi, profesor, pedagogıka ǵylymynyń  doktory  F.Oraz­baeva, tehnıkalyq jáne aqpa­rattyq súıe­meldeý jónindegi jumys tobynyń múshesi B.Qýanysh, t.b tanymal ǵalymdar baıanadama jasap, óz pikirleri men usynys­taryn bildirdi. Konferensıanyń materıal­dary jınaq retinde shyǵarylyp, kópshilikke taratyldy. Biz qazaq álipbıin latyn qarpine kóshirýge baılanysty osy jyldyń qazan aıyna taǵy bir ǵylymı konferensıa, qarasha aıyna semınar-keńes ótkizýdi josparlap otyrmyz. Sondaı-aq, búl­dirshinderdi latyn álipbıine úıretý maq­satynda qazaq tili dybystarynyń anımasıalyq formatta úıretetin mýltımedıalyq baǵdarlama ázirleýdi qolǵa aldyq.

Til saıasatyn júzege asyrýdyń negizgi tetik­teriniń biri memlekettik qyzmetshilerdi oqytý. Osy ýaqytqa deıin kýrstar «bas­taýysh, jal­ǵastyrýshy jáne tereńdetilgen» deńgeıler boıynsha bir júıemen oqytylyp keledi. Ústi­mizdegi jyly barlyǵy 1092 memlekettik qyzmetshi, onyń ishinde – 842 tyńdaýshy qazaq tiline, 250 tyńdaýshy aǵylshyn tili  kýrsyna, Almaty qalasyndaǵy 12 etnomádenı birlestik­terden  148 tyńdaýshy qazaq tiline, 175 tyń­daýshy ana tilderi  kýrsyna qatysýda.

Men bilim júıesinde uzaq jyldar istegendikten, bul salada tájirıbem bar. Meniń oıymsha tildi úzip-julyp oqyǵannan góri, tildik ortaǵa tolyqtaı enip úırengen utymdy bolmaq. Til úırenýde memlekettik qyzmetshiler memlekettik tildi óndiristen qol úzip oqysa, óte utymdy bolar edi. Memle­kettik jáne jergilikti basqarý ınstıtýtyna memlekettik qyzmetshiler óziniń kásibı salasy boıynsha biliktilikterin arttyrýǵa turaqty túrde jiberilip turady. Memlekettik tildi úıretý kýrsynda sondaı júıege kóshirgen durys. Óıtkeni, til úıretýde tildik orta jáne jalǵastyq degen eki mańyzdy faktor bar. Aptasyna eki retten 5-6 aıǵa sozylǵan kýrstardan til úırenýshi jalyǵady jáne kúnde-kúnde daıyndalmaǵan soń, tildik ortadan qaıta-qaıta qol úzip, bir sabaqta bilgenin kelesi sabaqta umytyp qala beredi. Bir-birimen baılanysty tutas baǵdarlamany az ǵana ýaqyt ishinde meńgerip alý, til úırenýshiniń ózine degen senimdiligin oıatar edi. Mundaı tájirıbe ózin-ózi aqtaıdy dep senimmen aıtýǵa bolady.

Memlekettik qyzmetshige ekinshi deńgeı­den bastap kásibı qazaq tili qajet. Jal­ǵastyrýshy deńgeıde zańger men qurylys­shyny bir oqý quralmen oqytý múmkin emes, óıtkeni ár salanyń óz tili bar, soǵan sáıkes ár salanyń ózindik oqý quraldary bolýy shart. Ol sol salaǵa qatysty qurastyrylǵan tildeskishterdiń, sol salanyń termınder sózdiginiń jáne sol salada kúndelikti qolda­nylatyn is-qaǵaz úlgileriniń materıaldaryna súıenip jasalýy tıis. Kásibı glosarı­lerden bastalatyn mundaı salalyq áde­bıetterdi  sol salanyń vedomstvo basshy­lyǵy bekitkennen keıin búkil Qazaqstan aýmaǵy boıynsha, eń qurymasa qala deńgeıinde bir sala bir-aq oqýlyqpen oqıtyn júıege jetýimiz qajet. Biz bul salada birqatar jumystar atqardyq. Qaladaǵy ár basqarmaǵa arnap is-qaǵazdar úlgileri men anyqtamalyq sózdikter shyǵaryldy. Bulardy sala mamandary qarap, tolyqtyryp, ár salaǵa arnalǵan glosarılardy bekitýi qajet. Aldaǵy ýaqytta osy aıtylǵandardy eskerip, memlekettik tildi deńgeılep úıretýge arnalǵan avtomattandyrylǵan veb-servıs jáne İT ınfraqurylym ázirleýdi josparlap otyrmyz. Bul úkimetimizdiń sıfrly Qazaq­stanǵa aınalý josparyna da sáıkes keledi.

Qazir orta mektepterge jańartylǵan baǵdarlamanyń enýine baılanysty qazaq tilin oqytýdyń ádistemesin jetildirý, til úıretýdiń ınovasıalyq tehnologıalaryn engizý, ozyq ádistemelerdi nasıhattaý, til úıretý baǵdarla­malaryn birizdendirý jáne úılestirý jumys­taryn júzege asyrýymyz kerek. Bizdiń oıymyz­sha, respýblıka kóle­minde belgilengen oqý-ádistemelik jumystar birinen-biri  týyndap jatýy kerek. Máselen, ádistemeni, oqý baǵdar­lamalaryn jáne qazaq tilin oqytý tehnologıa­syn jetildirýge arnalǵan sharalar árqaısysy bólek-bólek bolmaı, bir-birimen tyǵyz baıla­nysty bolǵany jón. Bul salada sonda ǵana nátıje bolady. Almaty qalasynda ǵylymı-ádistemelik orta shoǵyrlanǵandyqtan, biz mundaı sharalardy qala deńgeıinde júzege asyrýǵa ázirmiz. Iaǵnı aldaǵy ýaqytta:

a) tilge qatysty naqty aýdıtorıasy joq jýrnaldardyń ornyna «Qazaq tiliniń ádistemesi» jýrnalyn shyǵarý;

á) jalpyny jappaı qamtý úshin onyń saıttaǵy elektrondy nusqasyn jasaý;

b) jýrnal arqyly  monıtorıń júrgizip, úzdik usynystardy (úzdik baǵdarlama, úzdik ashyq sabaq jáne t.b.) saraptaý;

v) sonyń nátıjesinde Úzdik oqytýshyny tańdaý;

g) jýrnalda kóterilgen máseleler boıyn­sha  ádistemeni, oqý baǵdarlamasyn, qazaq tilin oqytý tehnologıasyn jetildirýge arnalǵan sharalar (dóńgelek ústelder, konferensıa jáne semınar­lar men sheberlik klastaryn) ótkizý, naqty sheshimder qabyldaý jumystaryn jolǵa qoımaqshymyz.

Almaty qalasy kóshelerindegi derekte­meler men kórneki aqparattarǵa Qazaqstan Respýb­lıkasynyń til týraly zańnamalary talap­tarynyń saqtalýyna monıtorıń júrgizip otyrady.  2018 jylǵy 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha 3068 jarnama eskızderiniń mátinderi tekserildi. Onyń 924-ne túzetýler engizildi. Almaty qalasy Alataý, Bostandyq aýdandaryn­daǵy ataýy qaıtalanatyn 164 kóshe ózgertildi. Bul jumysty avtomattandyrý úshin aldaǵy ýaqytta Almaty-Atau veb servısin ázirleý josparlanýda. Bul avtomattandyrylǵan elektrondy baǵdarlama arqyly jumys isteıtin İT qurylym tek jalpy aqparat berýmen ǵana emes, qajetti málimetti taýyp berý jáne statısıkalyq málimetterdi lezde shyǵaryp berý júıesimen de erekshelenetin bolady.

Memlekettik tilde is júrgizý baǵytynda Almaty qalasy ákimdigi qurylymdyq bólimshe­leriniń qujat aınalymyndaǵy qazaq tiliniń úlesi týraly jáne memlekettik qyzmetshilerdiń ult­tyq quramy jáne qazaq tilinde is júrgizetinderi týraly málimetter boıynsha mekemelerden esep alynyp, 2018 jyl­dyń 8 aıyna saraptama jasalyndy. Monıtorıń nátıjesi boıynsha Almaty qalasynyń jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń qujat aınalymyndaǵy qazaq tiliniń úlesi kiris hattary boıynsha – 46%, shyǵys jáne bastamashyl hattar boıynsha – 70%. Almaty qalasy ákimdigindegi 1423 memle­ket­tik qyzmetshiniń 95%-y qazaq,  2%-y orys, 3%-y ózge ult ókili, 92% qazaq tilinde is júrgize alady. Aldaǵy ýaqytta bul kórsetkishti 100%-ǵa jetkizýdi kózdep otyrmyz.

İs-sharalar josparynyń taǵy bir baǵyty – memlekettik til saıasatyn nasıhattaýǵa arnalǵan mádenı-kópshilik is-sharalar túrli taqyryptarda baıqaýlar men oqýlar ótkizý. Almaty qala­syndaǵy etnomádenı birlestikterdiń qatysýymen «Til – tatýlyq tiregi», «Abaı oqýlary», «Pýsh­kın oqýlary», qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin qatar meńgergen jastar arasynda «Til sheberi», «Til daryn», «Til parasat» atty baı­qaýlar uıymdastyrylady. Memlekettik tildiń qoldanylýyn arttyrý maqsatynda «Memlekettik til – meniń tilim», «Kórkemsóz oqý sheberleri», «Til mereıi», «Ana tilim – ardaǵym» atty is-sharalar ótkizý dástúrge aınalǵan. Alaıda, buqaralyq is-sharalardy ótkizýdiń formatynyń ózgerýine jáne áleýmettik jelilerdiń belsen­diliginiń artýyna baılanysty  memlekettik tildi nasıhattaý sharalaryna kelesi jyly birqatar ózgerister engizemiz.

Rahat Shımasheva

Almaty qalasy Tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy