2018 jyldyń 30 tamyzda Alban-Jarty atamyzdyń basyna, ejelgi jibek jolynyń sileminen, búgingi Qulja Táshkent tas jolynyń boıynan, Shonjynyń kire berisinde bes gektar aýmaqqa Yzǵarbek Bektursynov aǵamyzdyń bas bolyp uıymdastyrýmen, el bolyp barlyq Jarty ata urpaqtary bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, eldigin baıqatyp, úlken erlik jasap, elden ózgeshe, mádenı túsi basym, memorıaldyq ozyq úlgidegi taqta ornatty.

«Nur Otan» partıasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Máýlen Áshimbaevtyń jáne oblys ákimi Amandyq Ǵabbasuly Batalovtyń quttyqtaý hattary oqyldy. Shonjy aýdannyń ákimi Shýhrat ashylý sózin sóıledi. QR senatory, aqyn Nurlan Orazalın, ánshi Nurǵalı Núsipjan, Asanaly Áshimov qatarly taý tulǵalar boı kórsetip sóz sóıledi.

50 aq boz úı tigilip, as berilip, ulan-asyr toı bolyp, arty úlken konsertke ulasty, jınalǵan jurttyń qarasy qalyń boldy. Týystar bas qosyp, arqa-jarqa boldy. Tús aýa alaman báıge bolyp, bas júldeni alǵan jel aıaq tulparǵa jeńil kólik berildi.

Jyl sanaýymyzdan burynǵy VII-ǵasyrdan bastap Orta Azıa óńirin meken etken shoshaq tymaqty Saqtar men Ǵundardyń ata qonysynyń ortalyǵy İle alqaby, Jetisý óńiri ekeni tarıhtan belgili. Úısin memleketi Tán-SHan (Eren) taýynyń shyǵys sileminen Shý ózenine deıingi, Balqash kólinen Ystyq kólge deıingi keń baıtaq óńirde qonystanǵan. /1. 60-153better/

Qazaq Alban taıpasynyń Shonjy óńirinde qonystanǵany 16 ǵasyrdan bastap belgili, sonyń ishinde Albannyń Qojbanbet, Jarty, Qońyr bórik, Shaja rýlarynyń ata qonysy./2/

Patshalyq Reseı úkimeti tusynda osynda «Sartoǵaı» «Qojbanbet» bolystary boldy. Sharyn ózeniniń soltústiginde 7 shaqyrymdaı jerde Qaraǵash aýyly bolǵan. Osynda birinshi ret qazaq mektebi boı kótergen. /2./

Jarty atamyz týylǵanda tóbesinde bir shoq bult kún túsirmeı birge ilesip júretin bolǵan. Aǵasy Qojbanbet aýyrǵan malyn Jartymnyń básiresi dep qulaǵyn kesip, en salsa, ol mal ólimnen aman bolǵan, Jartynyń mal óte qatty ósken, Jarty atyna baı sózi qosylyp, Jarty baı atanǵan. Jartynyń urany Jartybaı. /2/ 

Jartyǵa jaqsy qaraǵany úshin aǵasy Qojbanbetkede qut daryp, bı bolǵan, alystan aýyl shetine iline shopandardan Jartynyń jáıin suraıtyn, «Jarty aman bolsa jalpy aman» dep beıǵam kúı keshetin bolǵan, sebebi Jartynyń keremeti baryn, ústinen nur shashyp turatynyn Qojbanbet jaqsy biletin.

El jaılaýǵa kóship bir aýyldyń tusyna kelgende, kóshke sýsyn usynýǵa shyqqan aǵa-jeńgesine ere kelgen boıjetken boz ingenniń ústindegi shoq bultty kóredi. Kósh usynys boıynsha sol aýylǵa qonaq bolady, azanda qyz sheshesine túnde túsinde jarty aıdyń aǵyp kelip qoınyna kirgenin aıtady. Tańǵy shaıda tús jorýdy el aǵasy dep Qojbanbetke berdi, sonda Qojbanbet birden aýzyna Qudaı sóz salyp, «biz onda quda bolady ekenbiz» dep joryǵan eken. Qyz ákesi orta júzdiń Qarakesek rýynan Kegenbaı degen kisi eken. Qyzdyń aty Qarashash bolypty. Qyryq qara qalyń mal berip, Jarty men Qarashash úılenip ósip óngen. Jartynyń shyn aty Musylmanbaı, Jartydan Aıdabol esimdi ul týady, odan Ázet, Mázet taraıdy, odan búgingi tórt Jarty Soltangeldi, Tańatar, Esper, Qanaı taraıdy.

Qazirgi Suńqar aýylynyń tik tómen quıylysyndaǵy ystyq sýǵa baılanysty mynadaı ańyz bar: Jarty atamyz bir saparda joldastarymen kele jatqandy, aptap ystyqta ábden qatalaıdy, sonda da topyraqqa Táıammým alyp, besin namazyn jolastarymen jamaǵat bolyp oqıdy. Namaz oqyp bolǵanda aldarynan jyly sý shyqqan. Jarty atamyz: Jarty rýy ósip-ónedi, osy mekenge solar ıe bolady, bul aýmaqta úlken eldi meken boı kóteredi, myna ystyq sý qıametke deıin toqtamaı shyǵady dep aıtyp ketken. Atamyzdyń jarqyn bolashaq týraly boljamjary búginde dál kelip Shonjy óńiri derlik Jartylardyń ata qonysyna aınaldy. Jarty atamyzdyń qurmetine Alla Taǵala syılaǵan jyly sýy búl kúnde sol aýmaqtan kóp shyǵady, ásirese Dobyn arasanynyń jyly sýy búkil elge paıdasyn tıgizip otyr.../3.5-10 better/

Bizdiń qasıetti Qazaq eli bas saýǵalap kelgen barlyq ulttar men ulystardy alalamaı baýyryna basyp, qonaq dep tórinen oryn berip syılap keldi. Solardyń bireýi uıǵyrlar 1881-1883jyldary Qytaı asyp kelgen. Búginde Shonjy aýdanyndaǵy tarıhı jer-sý, mektep kóshe attaryn dybystyq ózgeriske ushyrap, uıǵyr tiline aýystyrylyp, áýelgi etnıkalyq maǵynasyn joǵaltýda. Mysaly: qazaq aýyly Aqtam, Tırmen, Keńes, Dardamty, Arǵy dolaıty, Tas qarasý, Ketpen, Dıqan, Juldyz, Kespebulaq syndy eldi mekenderi bul kúnde Aqtama, Tigirmen, Keńesh, Dardamtýi, Dulaıty, Tashqara sý, Ketmen, Dyhan, Iýltyz, Búdeti, Bahar, Shyryn dep aqyryndap ózgerip bara jatyr. Jer-sý ataýlaryna qatysty uıǵyrlar jalǵannan tarıhı ańyz jasap, halyq arasyna taratýda. Mysaly Nazgúm úńgiri ańyzy esh tarıhı shyndyqqa janaspaıdy, onda Qazaq jerindegi Aqsý ataýyn Qytaıdaǵy Aqsýǵa aparyp telıdi. Shonjy óńirindegi mektep kóshe attary derlik uıǵyrlardyń atyna berilgen. Máselen; Izim Iiskendir, İlá baqtá, Ábdýlla, Rozy Baqıev, Ahmetjan Qasymı, Qudys Qojamárov, Rozr Bakıev, al bulardyń Qazaq eline sińirgen eńbegi bar ekeni ras, al myna Lotpola Mútálip, Záad Samadı, Ǵaını Batyr, Sadyq palýan – bular Qytaı jerindegi uıǵyrlar. Qazaq topyraǵynda esh izi joq. Ejeden qonystanǵan qazaqtan bul jerdegi jer-sý men mektep kóshelerge atyn beretindeı uly perzentteri shyqpaǵany ma? Bulaı isteýiniń artynda qandaı oı jatqanyn túsiný qıynǵa soqpaıdy. Biz uıǵyr aýdany degen ataýdy tezdetip ózgertip, jerimizdiń tarıhı ataýy «Sharyndy» ózine qaıtarsaq.

Qazaqstandaǵy basqa ulttar men ulystar da ózi turǵan jerdegi jer-sý, mektep, kóshe attaryn osylaı aqyryndap ózgertse, óz aýdandaryn qursa ne bolmaqpyz, onda qasıetti topyraǵymyz ben uly Otanymyzdyń taǵdyry qalaı bolmaq... Shonjy aýdanynda búginde Súmbe, Shoshanaı taza qazaq aýyldary. Al Qyrǵyz saı, Aqtam, Suńqar, Ketpen, Keńes, Úlken Dıqan, Kishi Dıqan, Kespe bulaq, Tas qarasý, Rahat aýyldarynda qazaq halqy sany basym bolǵanyna qaramastan H.Ametov, A.Qadırov, G.Ilıev, Z.Mınamov, R.Seıtova, Iý.Radjıbaev, M.Nasyrov/4/ syndy 7 Halyq Qaharmany jáne Sosalıstik eńbek eri shyqqan arasynda bir qazaq joq, sonda bul óńirdegi qazaqtar eshqandaı eńbek etpegeni me? Tym bolmaǵanda qoı baǵýdan da eńbek eri shyqpaǵany ma? Erteńgi urpaqtyń sanasyna jalǵan ańyzdar men burmalanǵan jer-sý, attary sińse, 50 jylda óz jerimizdi ózimiz tanymaı qalmasymyzǵa kim kepil?!

Halyq Balyqbaı tegi          

QazUÝ, PhD doktory

Paıdalanǵan ádebıtter:

1. Nyǵmet Myńjan. «Qazaqtyń qysqasha tarıhy». Shınjıań halyq baspasy. 1987jyly. Úrimji qalasy. 682bet
2. Jálel Aıdarhan. «Albandar». An-arys baspasy.2013 jyl. Almaty qalasy.  880bet
3. Dánesh Ahmetuly; Mamytqan Ábenuly. «Alban-Jarty Ata».QAZ aqparat baspasy. 2004 jyl.199bet.
4. Shonjy aýdanynyń tarıhy materıaldary.