2006 jyly negizinen bir jyl Atyraýda boldym. Qytaıdyń qyzyl pasportymen júrgen kezim. Yqtıarhat shyqpaǵan. Zańsyz júrgen qytaılardy ustaǵanda meni de qosa ustap ketetin.

Alǵash kelgende ush-tórt aı ár neni istep nápaqa taýyp júr edim. Keıin Atyraýdan jumys shyqty. Qytaıdyń telefon nómirin alyp ózimen sóılestim. Jumysqa alatyn boldy. Olarǵa aýdarmashy kerek eken. Qalada ósken, joǵary bilim alǵan meniń qytaısham jaqsy edi.

Qytaılar qarjy quıyp qazaqtardyń atynda ashqan, úlken kelisim-shartqa qol jetizgen iri seriktikterge qyzmet isteıtin shaǵyn seriktik eken. Qazaqstanda zańdy qujattaryń tolyq bolmaı mandyǵan jumysqa tura almaısyń. Shamasy bularǵada men sekildi qytaısha jaqsy biletin, alaıda zańdy qujattary tolyq emes adamdar kerek sekildi. Zańdy qujattaryń tolyq bolmasa senimen aýyz eki kelisim bolady da, qaǵaz júzinde kelsimshart bolmaıdy. Al, qaǵaz júzinde toqtam bolmasa saǵan zeınetaqy da, salyq ta tólemeıdi. Árqandaı qoǵamdyq ıgilik bolmaıdy. Kez kelgen ýaqytta jumystan shyǵaryp jiberýi múmkin.

54 saǵat poezdǵa otyryp Atyraýǵa bardym. Altaılyq jigitter kútip aldy. Aty ańyzdaı jaıyq ózenin kórdim. Meni jumysqa shaqyrǵan seriktik kólemi úlken bolmasada jaǵdaıy tym nashar seriktik emes sekildi. Aýyzeki sóıleskennen keıin "Seni jumysqa alamyz. Aýdarmashy bolasyń. Qalada bolmaısyń, uńǵymanyń basyna jiberemiz",-dedi. Qýanyp kettim.

Týǵan jerińnen alys júrgennen keıin ártúrli qıynshylyqqa jolyǵasyń. Namsyńa tıetin jaıtter de bolady. Qaıda júrseń de syıynaryń tek bir Alla ǵana..

Kóshi-qon mekemesiniń saqshylary, shekaralyq bólimniń adamdary, polısıa adamdary, orta qorǵaýdyń adamdary... Qoıshy, áıteýir tekserip keletinder kóp. Olarǵa da renish joq. Jumysy. Tek zańdy esikten keletin qytaılyqtarńa qaraǵanda, zańdy kelip, zańsyz jumys isteıtin qytaılyqtar óte kóp bolatyn. Men de solardiń biri bolyp júrdim, yqtıarhatym qashan qolyma tıgenshe. Zańsyz eńbek kúshi retinde qytaı, ózbek, tájik, qyrǵyzdyń azamattary kóp ustalady. Al, damyǵan eldiń azamattary qazaqstanǵa kelip zań buzypty-degeni óte az estısiń.

Jumysta júrgenimde qytaılarmen qatar meni de ustap alyp ketti. Bul birinshi ret ári sońǵy ret ustalýym edi. İshteı qatty alańdadym. Atyraý obylysy, Qurmanǵazy aýdany ishki ister bólimine alyp keldi. Ustalǵan qytaılar ne aǵylshyn tilin bilmeıdi, ne qazaqsha bilmeıdi, ne oryssha bilmeıdi. Áýeli ortaq Beıjiń aksentinde sóıleı almaıtyndary da bar. "Nedegen alańsyz halyq",-dep oılaımyn. Jersharyndaǵy memleketterdi "tilden qysylmaı aralaımyn",-dep bálkim aǵylshyndar ǵana oılaıtyn shyǵar. Al, myna qytekeńderge tańyrqamasqa amal joq. Qoryqpaıdy, alańdamaıdy. Bylaısha aıtqanda kápersiz. Ózderiniń shetelde júrgenin ábden biledi, tek tildik turǵyda esh alań joq. Ózderiniń oqý-toqýy da shamaly. Ana basshylyq qyzmet isteıtinderi men erekshe mamandyq ıeleri bolmasa, kóbi orta mektep, ortalaý, tipti bastaýyshtyq qana juǵymy bar qytekeńder. Qandaı "Keremet maman ıesi" retinde bulardy tý qytaıdan aldyrtyp otyrǵanyn qytaılardiń ózderi bilmese kim bilsin! İstegen seriktigiń qanshalyq bolsa sonshalyq deńgeıdegi adamdarmen qarym-qatynasta bolasyń. Bálkim, mundaılardyń alańsyz bolatyn jóni de bar shyǵar…

Segiz qytaı ustalyp edi, zańsyz jumys istegeni úshin. Menimen toǵyz adam. Nege ekeni belgisiz ákelgen mekemeden qaıtadan tizip syrtqa shyǵaryp úsh mashınamen basqa bir mekemege ákeldi. Shekaralyq saqshy mekemesi dep uqtym ózim. Orynbasar bastyǵy jas jigit eken. Kabınetine segiz qytaımen birge meni de alyp keldi. Ana jigit kabınetiniń tórinde otyr. Aıaǵyn ústelge qoıyp aıqastyryp alypty. Art jaǵynda Elbasynyń sýreti, Eltańba men Memlekettik Tý tur. Bir túrli eljireı qaradym. Týǵa da, Elbasynyń sýretine de.

Qytaılardan biraz suraqtar surady. Men aýdaryp otyrmyn. Bir kezde álgi jas basshy jigit maǵan qarap: "Eı, qytaıda sen jeıtin nan qalmady ma? Qaı atańnyń basyna qańǵyryp keldiń?" degeni. Qanym basyma shaýyp ketti. Qorlanyp kettim. Namystan da, ashýdan da qalshyldap turmyn. Bundaı delqulymen sóz talastyrýdyń da qajeti joǵyn Almatyda júrgende sezingen edim. Úndemedim. Jaýap ta bermedim. Eshnárseni de aýdarmaı turyp aldym. Sosyn álgi jigit "Mynalardyń ár qaısysyna myń dollardan shtraf salamyz. Sen de myń dollar shtraf tóleısiń!",-dedi. "Saǵan myń dollar bergenshe Qytaıǵa ketip qalmaımyn ba",-dep oıladym. Dollardyń Qytaı ıýányna shaqqanda 1:8 kezi. Az aqsha emes. Túski as ýaqyty boldy ma, álde jaǵy qarysyp qasarysqan menen jalyqty ma, basqa aýdarmashy da joq, qasymyzda seltıip turǵan eki saqshyǵa: "Mynalardy alyp ketińder! Sosyn sóılesemiz!" dedi.

Bizdi Qurmanǵazy aýdany ishki ister bólimine qaıtadan alyp keldi.

Saqshylar da Qytaı tilin biletin aýdarmashy joq bolyp shyqty. Sosyn men aýdardym. Saqshylar jazyp otyrdy. Úshinshi Qytaıdy tergep otyrǵanda bir deneli kisi kirip keldi. Otyrǵan saqshylardyń bári atyp turyp áskerı qurmet bildirdi. Maǵan qarap :"Qazaqsyń ba, qarǵam?",- dep surady. Baǵanaǵynyń mazaǵy áli órtep otyrsada myna kisiniń jyly shyraıy, jumsaq úni úmit syılaǵandaı boldy. Aıtarǵa bolmasa anaý aıtqan myń dollardy qaıdan taýyp beremin dep ýaıymdap otyr edim. Pasportty jınap alǵan. Keteıin deseńde kete almaısyń.

"Iá, aǵa, Qazaqpyn!"-dedim. Sosyn ana kisi:"Myna jigitti qaısysyń ustap ákelgen? Qazaqtarda neleriń bar senderdiń? Kim senderge Qazaq ustap ákelsin depti"-dep aıǵaılady. Ana qytaılardyń sózin jazyp otyrǵan jigitke: "Sen beri kelip ketshi",- dep shaqyryp alyp ketti. Áýdem ýaqyttan keıin álgi jigit qaıtyp kelip: "Sizderdi bastyq kabınetine shaqyrady",-dedi.

Kabıneti baǵanaǵy bastyqtyń bólmesinen de úlken eken. Tý, Eltańba, Elbasynyń sýreti qasqaıyp tórde ilýi tur. Baǵanaǵy kisi de tórde otyr. Keıin bildim. Osy tórde otyrǵan deneli, qyzyl shyraıly, júzi jyly kisi Qurmanǵazy aýdandyq ishki ister bóliminiń bastyǵy eken. Áskerı shenin aıtyp edi, umytyp qalyppyn. Polkovnık pa, podpolkovnık pa, áıteý úlken shen.

Ana segiz qytaıǵa qaraǵan joq. Menimen kóp áńgimelesti. Qashan elge kelgenimdi, qazirgi jaǵdaıym qandaı ekenin, qansha aılyq alatynymdy, tamaq, jataq jaǵdaıy qandaı ekenin, neshe aǵaıyndy ekenimdi bári-bárin tizip surap otyr. "Qytaıda qansha Qazaq bar? Olardyń turmys jaǵdaıy qandaı? Ana tilderinde mektep barma? Elge kelgisi keletin Qazaqtar kóp pe?"-dep te surıdy. Suraǵy maǵan unady. Bir saǵattaı áńgimelestik. Sosyn kómekshisin shaqyryp: "Mynalardy qamaı tur",-dep segiz Qytaıdy kórsetip "Tústen keıin anyqtap surańdar! Qaladaǵy kompanıasymen habarlasyńdar. Záńgeri men dırektorlary kelsin!" dedi de, sosyn maǵan qarap :" Myna baýrymnyń pasportyn qaıtaryp berińder. Obedtin, jatyp dem alar ornyn ornalastyryńdar",-dedi. Sosyn:” Qanat, baýrym, bizde ázirshe Qytaı tilin biletin adam joq. Qaladan dırektorlaryń kelse, basqa aýdarmashy ákelse sen bossyń. Oǵan deıin, bizge kómektes, aýdarys. Báribir senderdiń kompanıanyń sharýasy"- dedi de ornynan turyp kelip meni qushaqtady: "Men jaı úılendim. Erte úılengende úlken ulym bálkim senimen qurdas bolarma edi? Bizdiń Qazaqstanda ár júz adamnyń qyryq toǵyzy Qazaq. Bizde basqa ulttyń adamdary kóp. Bizge adam kerek! Qazaq kerek. Qosh keldiń otanyńa baýyrym! Jasymaı, eńseńdi tik ustap júr" degeni. Qatty tolqyp kettim. Kózime jas keldi. Kózimdegi jasty kórsetpeý úshin basymdy jerge qaratyp ızekteı berippin... Elge kelgeli kórgen kóptegen kóńilsizdikti myna aǵam bir jolda ǵana jýa saldy.

Keıin jerlik quzyrly organnan tekserip kelse aýdarmashyǵa meni ala ketedi. Ustap emes, usynyspen. Áli de qytaıdyń qyzyl pasporty meniki. Meniń yqtıarhatym áli shyqpaǵan. Bylaısha aıtqanda “zańsyz eńbek kúshimin”. Alaıda maǵan tımeıdi. Ózim jumys isteıtin seriktiktiń bastyǵy da meni jibergisi kelip turatyn boldy. "Tanysy bar"-dep túsinipti ol qytaı. Qaltama teńgeni toltyryp bergen soń, kelgen jıptiń aldyna otyrǵyzyp qoıady. Áńgimelesip, ár neni aıtyp qalaǵa barasyń. Bir uıalatyn jeriń keıbir jaýapty sheni bar, bastyqsymaq qytaılardy (olardyń ishinde de ne bir túzý adamdar bar. Tek, eńbek vızasyz jumys istegeni bolmasa) mashınanyń júk salatyn ornyna nyǵarlap otyrǵyzyp qoıady. Negizi eki memlekettiń kelisken eńbek vızasymen jumysshylaryn qamdaý seriktiktiń jumysy. Oǵan qyzmetker kinály emes. Tek, eńbek vızasyn bastyqtary men asa zárý mamandarǵa ǵana alyp berip, qalǵan qyzmetkerlerine teńsiz qaraıyn Qytaı seriktikteriniń ádeti. Adam kóp bolsa adamdyq qurmet te arzandap ketetin sııaqty ǵoı.

*** 2006 jyly jeltoqsan aıynda yqıarhatym shyqty. 2007 jyly qańtar aıynda Almatyǵa baryp aldym. Dıplomyń bar, zańdy qujattaryń bar, neden alańdaısyń? Alla qýat berip basqa kompanıaǵa “túıindeme” jiberip edim. Qabyldanyppyn. Jumys almastyrdym. Qazirge deıin sol jumysty istep kelemin. 2010 jyly azamattyq aldym. 2011 jyly úılendim. Inshalla, úsh balanyń ákesimin. Bári meırimi sheksiz, teńdessiz qudiret ıesi, álemniń jalǵyz jaratýshysy Allamynyń bergeni. Buǵan da shúkir!

***

Ár joly Qytaıdan bireýler Qazaqstanǵa kóship kelip, qaıtadan Qytaıǵa kóship ketipti dese “solar meniń ultymnyń teriskeı betin kórip, kúngeı betin kóre almady-aý” dep oılaımyn. Adamnyń eki beti bolady. Ulttyń da eki beti bolady. Basqa memleketten Qazaqstanǵa kelgen Qazaqtar qınalsa, namysyna tıetin sóz estise, qıynshylyqqa jolyqsa Qazaqtarǵa renjıdi. Bılikke renjıdi. Qaıtedi endi. Óz qazaǵy ǵoı. Eger olar basqa memlekette Qazaq elinde kórgen shamaly qıynshylǵy men kóńilsizdigin kórse bulaı renjimes edi. Óıtkeni ,olar- jat qoı. Jattyń aty jat. Týǵanyńa bolǵan ókpe men jatqa bolǵan renish eki basqa. Ózińnen kúshti jattan qorlyq kórseń de kónesiń. İshten tynyp, kónteri bolyp tirligińdi jalǵastyra beresiń. Amalyń joq. Al, birge týǵanǵa renishiń bolsa tars ketesiń. Óıtkeni ol seniń týǵanyń. Qandasyń, týysyń. Týsyńa erkelemeı kimge erkeleısiń! Seniń erkeligińdi bir týǵannan basqa kim kóteredi? Týys basqaǵa qısada ólimge qımaıdy. Burynnan solaı. Tek, osyny bilse de jete sezinbeıdi-aý kóp adam. Bolmasa aýyldastaryna “qara bet” atanyp qaıta kóship bara ma? Basqa elde bar jumys, eki qolǵa bir kúrek Qazaq elinde de bar. Solar qaıta kelse Qazaq eliniń qushaǵy ár qashan ashyq turatynyna senimim kámil.

Bul elge oralyp kelgen ekensiń, endeshe qoǵamdyq máselelerge ulttyq, úırengen taptyq kózqaraspen qaraýǵa bolmaıdy. Adamı sebebin izde. Jurt qatarly eńbek qyl. Allanyń árbir pendesine bereri bar.

Sizderge árdaıym Qazaqtyń oń betin ,kúngeı betin kórýdi násip qylsyn! Teriskeıi bar jerdiń kúngeıi shýaqty bolatynyn umytpańyzdar árqashan!

Qalymqanuly Qanatbek

2014 jyl 22 qyrkúıek. Qyzylorda. Qumkól munaı alaby. Tún.