Túrki tektes halyqtar ózderin «Kók  Bóriden taraǵanbyz» dep qasqyrdy kıe tutady. Osy jaıly ártúrli ańyzdar órligine erligi saı kelip, kúshtige bas ımeıtin, tózim men eptiligi qatar júretin, ádiletsizdikke tózbeıtin, eshkimge kegin jibermeıtin qasqyrdyń qasıetteri urpaǵyna juǵysty bolsa eken dep tilegen babalarymyzdyń  arman-qıalynan týsa kerek.                                               

 Qazaqtar minezdi, sertine berik, erjúrek jigitterdi kókjalǵa teńeıdi. HH ǵasyrdyń 20-shy jyldaryna qaraı qudaısyz qoǵam qurýdy kózdegen Lenın bastaǵan dinnen bezgen komýnıser búkil musylmandarǵa qasiret ákeldi.                                                                                           

Túrkistan Halyq komısarlary Keńesiniń Tóraǵasy K.Sorokın: «Musylmandardyń baryn tartyp alýda, alýdy qana qoımaı, ózderin óltirýde. Bizdiń áskerler qorǵaýdyń ornyna tonap, qanǵa bóktirýde... Úreıi ketip, berekesi qashqan halyq bosyp jatyr... Partıadaǵy joldastar... jaǵdaıdy túzeý úshin eshqandaı shara qoldanar emes... Maskúnemdik pen beıbastaqtyq beleń alǵan, álbette osynyń bári úshin partıa kináli. Musylman proletarıaty orystan kómek suraıdy, orys oǵan senbeıtinin aıtady. Musylmandardy túrtpektep, qýdalap túbine jetýde... Aq-qarasyn ajyratyp jatpaı, dúnıe-múlkin, qatyn-balasyn qurtyp jiberip jatqan bizdiń otrádtardan musylman kedeıleriniń sory qaınaýda... osynshama qorlyq-zorlyq kóre tura, olardyń bizge qandaılyq dostyq sezimde bolary aıtpasa da túsinikti emes pe? Olardy bizdiń ózimiz ulshyl etýdemiz...»,-dep jazady. (Turar Rysqulov, Tóńkeris jáne Túrkistannyń túp halqy», Membaspa, Tashkent, 1925j.,101 bet).                                                             

«Markstik turǵydan alǵanda ekonomıkalyq jaǵynan álsiz qazaqtar báribir ólip bitýge tıis»-dep  shovınıs Ivan Tobolın aıtqandaı Máskeýdiń surqıa saıasatynyń  zamany bolatyn.                                         

Úmit artqan úkimettiń halyqqa jasap jatqan osyndaı qıanaty men zorlyq-zombylyqtarynyń kýási bolǵan Túrkiniń kókjaldary: tatar-Mirseıit Sultanǵalıev, bashqurt -Zákı Valıdı, qazaq-Ahmet Baıtursynov, qazaq-Turar Rysqulov, ózbek-Nızamıddın Hodjaev, qazaq-Ǵabdýlhakım Bókeıhan, tatar-Saıd Ǵalıevtar 1920 jyldyń maýsym aıynda Máskeýde  Shyǵys halyqtary ókilderiniń Ortalyq búrosynyń keńesin ótkizedi. Osy keńeste Turar Rysqulov: «Túrkistan men Qazaqstanda Qazan tóńkerisi bolǵan joq. Orystar bılikti tartyp aldy da, jeke dara bılep-tósteı bastady. Búgingi kúni burynǵy gýbernatordyń ornyna orys jumysshysy otyr. Ózgergen eshnárse joq. Orys otarshyldary men orystyń Qyzyl Armıasyn Reseıge qaıtarý kerek. Keńes úkimeti ulttyq qozǵalystardy qoldaýy tıis. Munda eshqandaı ultshylydyqtyń nyshany joq.  Túrkistan men Kavkazda partıa uıymdary qurylyp, biryńǵaı musylmandardan turatyn Qyzyl armıa jasaqtalsyn» dese, Zákı Valıdı: «Bashqurtstanda patshanyń sheneýnikteri Aqpan tóńkerisinen keıin jumystan qýylyp, Qazan tóńkerisinen keıin qaıtadan qabyldandy. Ol az degendeı Keńestik apparat qyzmetine patshanyń sheneýnikteri kirip alǵan. Mundaı saıasat Shyǵystaǵy tóńkeriske zıanyn tıgizedi. Sol úshin Shyǵystaǵy basshylyqtyń tizginin óz qolymyzǵa alyp, ortalyqpen alystan ǵana syılasyp turǵanymyz abzal»,-deıdi.       

Al, M. Sultanǵalıev: «RKP(b)-nyń baǵdarlamasy Shyǵysqa emes, Batysqa arnalyp jasalǵan. Ony ózgertpeı osy kúıinde qoldaný múmkin emes. Nege biz Shyǵys halyqtarynyń múddesin qorǵamaıtyn baǵdarlamany qoldaýymyz kerek.. Sondyqtan RKP(b)-nyń baǵdarlamasyn óńdep, onyń Shyǵysqa arnalǵan nusqasyn jasaý úshin búkil Reseılik musylman komýnıseriniń sezin shaqyrý kerek»,-degen oı tastaıdy. Qatysýshylar: «Búkilodaqtyq musylman komýnıseriniń sezin Ortalyq komıtettiń ruqsat bergen-bermegenine qaramaı, sıez Máskeýde emes, Baký men Tashkenttiń birinde ótkizilsin. Rezolúsıany pysyqtaý úshin komısıa quramyna Saıd Galıev, Mırseıt Sultanǵalıev,  Zákı Valıdı,  Turar Rysqulov  engizilsin»,- degen sheshimdi bir aýyzdan qoldaıdy. Bul kezde Rysqulovtyń basshylyǵymen Túrkistanda musylman jigitterinen qurylǵan 30 myń atty ásker jasaqtalyp, soǵys ónerine jattyǵyp jatqan bolatyn. Osy keńeske qatysqandardyń Zákı Valıdıden basqalarynyń bári 1937-1940 jyldary atylyp ketti. Búkil túrkilerdiń joǵyn joqtap, Uly Maqsat jolynda týǵan jerdi tárik etken Kók Bóriniń urpaǵy 1970 jyly 80 jasynda Túrkıada ómirden ozady.                                                                      

1918-1933 jyldar arasynda qoldan uıymdastyrylǵan alapat asharshylyqtardan qazaqtar 70 paıyzynan aıyrylyp, júzderi jasyrylmaı  ashyq aspan astynda  ıt-qusqa jem boldy. Ashtan qyrylyp, kómýsiz qalǵan adamdardyń molasyna aınalǵan Qazaqstanǵa 1933 jyldyń 1-shi aqpanynda Reseıden 1mıllıon adamdy qonystandyrý týraly G. Iagodanyń qoly qoıylǵan №50062 dırektıva shyqty. Bul qujatta kóship kelýshilerge jumys oryndaryn ashyp, úı taǵy basqa turmysqa qajetti aýrýhana, mektep salý jaıly is-sharalar uıymdastyrylý jaıly aıtylady.  Osy jyldyń 13-shi aqpanynda Iagoda men GÝLAG-tyń bastyǵy Berman Stalınge jazǵan №50073-shi hatta 2 mıllıon adamdy Qazaqstanǵa jer aýdarý josparlaryn qalaı iske asyryp jatqandary jaıly esep beredi.

1937-1940 jyldary sol qyrylǵan halyqtyń ómirine arasha túsken qaıratkerlerimiz qýǵyn-súrginge ushyrap, atylyp ketti. Bul kez qazaq ultyn mal baǵatyn qul men esikte júretin kúń retinde ǵana qaldyrýdy maqsat etken Máskeýdiń zulym saıasatynyń dáýirlegen tusy bolatyn. Qazaqtar  ulttyq kodtyń kúzetshisi – kókjaldyq minezden aıyrylyp, tabıǵı bolmysy ózgerip, rýhy sónýge aınalǵan osy bir azaly kezeńde Stalın bastaǵan Keńes úkimeti basshylarynyń zulymdyǵyn Gıtlerdiń búkil álemge ústemdik júrgizýdi kóksegen qanquıly jaýyzdyǵy toqtatty. Bul endi órtti órtpen sóndirgendeı qubylys boldy.

Qoldan jasalǵan qıanattan eńsesi túsip, esinen aırylǵan Alash urpaqtary «El shetine jaý tıdi» degendi estigende shalajansar denelerge qan júgirip, arýaqtanyp shyǵa keldi. Myńdaǵan qandastarymyz ózderi suranyp soǵysqa attandy. Ata jaýy jońǵarlardy jeńgennen keıingi qazaqtyń qas dushpanmen emin-erkin, betpe-bet kelip shaıqasqany osy boldy. Zulym saıasattyń ezgisinen teperish kórip, óshýge aınalǵan ulttyń kókjaldyq rýhy maıdan dalasynda qaıta oraldy. Zaman ózgergenmen kókjaldardyń kúresi toqtaǵan joq. «Uly Otan soǵysy» dep atalǵan qyrǵynnan keıin 1960-shy jyldary esterin jıa bastaǵan shovınıserdiń ımperıalyq pıǵyly bas kóterip, asty men ústi baılyqqa toly qazaq jerine qaıtadan kóz alarta bastaıdy. Qazaqtyń asyn iship, aıaǵyn tepken Keńes Odaǵynyń basshysy áperbaqan-kommýnıst Hrýshevtyń mysyn basyp, Qazaqstandy bólshekteýden aman alyp qalǵan Jumabek Táshenovtiń ómir joly ısi túrki jurtyna úlgi-ónege.  Bir áttegen-aıy, Kók Bóriniń kıesi qonǵan asyl azamatqa Elordamyz  Astanada osy ýaqytqa deıin bir eskertkishtiń ornatylmaýy eldimizge syn.  Búginde qazaqstandyq qoǵam saıası-ekonomıkalyq daǵdarysta ekeni eshkimge qupıa emes. Onyń ústine bılik basyndaǵylar halyqtyń qaltasyna qol salyp, qulqynnyń qulyna aınalǵan. Olardyń osyndaı osaldyǵyn alpaýyt memleketter tıimdi paıdalanýda. Ásirese Qazaqstan úshin eń qaýiptisi – Qytaı ekspansıasy. Qaryshtap damyp bara jatqan Qytaı damýshy memleketterge nesıeni  jeńildiktermen berip, olardy keleshekte otaryna aınaldyrý jolynda ózderiniń jymysqy saıasatyn qarqyndy júrgizýde. Qazirgi kezde birneshe mıllıard qaryzdar bolǵandyqtan, Qytaıdyń bizdiń elge yqpaly orasan.  Qytaı memleketiniń qazaqtarǵa jasap jatqan aıýandyǵy BUU-da, EýroOdaqta, Amerıka Kongresinde kóterilip, aıdaı álemge jarıa bolyp jatsa da, bizdiń bılik qysym kórip jatqan qandastarymyzǵa pana bolýǵa jaramaı, qaýqarsyzdyq tanytyp, músápirdiń kúıin keshýde.     

Bulaı jalǵasa berse, HH-shy ǵasyrdaǵy Reseıden kórgen qorlyq pen tartqan azabymyzdy Qytaı qaıtalap, arty egemendikten aıyrylyp, «qazaq» degen ulttyń jer betinen joıylyp ketýi ábden múmkin.   Sondyqtan táýelsizdigimiz tuǵyrly, azat ult bolyp qalý jolyndaǵy kúreste - rýyna, júzine, ultyna, partıasyna qaramaı naǵyz kókjaldar birigýi tıis! Sonda ǵana, Temirhan Medetbek jyrlaǵandaı:

 Eńkeıgenge eńkeıdim,                                                                               

Shalqaıǵanǵa shalqaıdym..                                                                                 

Qysqanda,                                                                                                           

Qý aǵashtan bý shyǵardym.                                                                             

Syqqanda,                                                                                                         

Qara tastan sý shyǵardym.                           

Atandy asyqpaı attym.                                                                             

Qarsy kelgendi,                                                                                  

Qazyqtaı qaqtym.                                                                                               

Alshaıyp júrdim,              

Taltaıyp turdym –dep, eshkimge jaltaqtamaı, en dalada erkin jortqan Kókbóri babalarymyzdyń asqaq rýhy – ulttyń qorǵanyna aınalady.

Ramazan Qurmanbaev

 «Asharshylyq qurbandary» QB-niń tóraǵasy.