Qazirgi ýaqytta memleket halyqtyń densaýlyǵy  men medısına salasyna barynsha kóbirek kóńil bólip keledi. Rasynda ýaqyt pen jyldar uzaǵan saıyn adamnyń densaýlyǵyn kútýi eń aldymen ózine baılanysty bolary sózsiz. Burynǵydaı emes, búginde salaýatty ómir saltyn qalyptastyrǵan azamattardyń shoǵyry kóbeıip keledi. Buǵan bir jaǵynan memlekettiń densaýlyq salasyna qatysty júrgizip otyrǵan saıasaty sebep bolsa, ekinshiden, adamdardyń ózderi buǵan beıim bolyp kele  jatyr. Óıtkeni densaýlyq – zor baılyq. Kútinbese, salaýatty urpaq ósirmese, keleshekte áljýaz balalar dúnıege keledi. Óıtkeni, bolashaqqa deni saý, sanasy taza býyn kerek. Onyń ústine qazirgi zamanda álemdik medısınada da kúrdeli ózgerister bolyp jatyr. Al zaman kóshinen qalyp qoıýǵa bolmaıdy.

Ras, keńestik júıede de medısına osal bolǵan joq. Biraq Keńes úkimetinen qalǵan eski bir ádet bar. Ol dárigerdiń qabyldaýyna barǵan adamnyń em qabyldaý úshin, dárigerdiń keńesin alýy úshin kabınettiń aldynda uzaq kezekke turýy. Rasynda da «sońy kim?»  degen saýal dárigerdiń kabınetiniń aldyna barǵan ár adamnyń jıi qaıtalaıtyn sózi bolyp keldi. Muny biz keshegi kúnge deıin paıdalanyp, qoldanyp keldik. Keıbir emhanalarǵa barsańyz, uzynsonar kezegin kútken jurt áli de bar.  Budan qalaı qutylýǵa bolady?  Qazaqstanda búgingi tańda oryn alyp ári júzege asyp jatqan medısına salasyndaǵy ózgerister mundaı qıyndyqtan qutqarady. Ol– ár adamǵa qatysty medısınalyq elektrondy pasport engizý.  Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn artttyrý» atty halyqqa arnaǵan Joldaýynda munyń jaı-japsaryn naqty kórsetip berdi.

«2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap barlyq emhanalar men aýrýhanalar medısınalyq qujattardy qaǵazsyz, sıfrlyq nusqada júrgizýge kóshýge tıis.

Bul 2020 jylǵa qaraı búkil turǵyndardyń elektrondy densaýlyq pasporttaryn jasaýǵa, kezekterdi, búrokratıany joıýǵa, qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi»,– dedi prezıdent Nursultan  Nazarbaev Joldaýynda.

Ras, Elbasy tapsyrmasyna oraı 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap aýrýlardy emdeý isin basqarýdyń jańa tásilderin engizgen ýchaskelik medısına qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn 20 paıyzǵa kóbeıtý josparlanyp otyr. Bul másele kezeń-kezeńimen júzege asyrylady. Bul aýyldyq jerlerde halyqtyń densaýlyǵyn kóterýge atsalysyp júrgen medqyzmetkerlerge úlken kómek. Al eń úlken másele, ol – Prezıdent Joldaýynda atap kórsetilgen halyqtyń elektrondy densaýlyq pasportyn jasaý. Munyń tıimdiligi nede?

1. Buryn kez kelgen adamnyń qolynda onyń búkil aýrý tarıhy jazylǵan medkarta júretin. Ony emdeý mekemesiniń tirkeý bóliminen alyp baryp qana dárigerge kiretinbiz. Toz-tozy shyǵyp ketken, medkarta keıde joǵalyp ta ketetin. Onymen birge seniń syrqat dıagnozyn joıylatyny belgili. Sóıtip, talaı ret jańadan medkarta arnaǵanymyz belgili. Mundaı júıe qazir eskirdi.
2. Qazirgi zamanǵy medısınadaǵy oń jáne jaǵymdy ózgeristerge sáıkes endi syrqat adamnyń tarıhynyń barlyǵy da óziniń elektrondy pasportynda jazylyp turady. Budan bylaı, syrqat adam emhananyń tirkeý bólimine baryp, medkartasyn surap áýre bolmaıdy. Onyń syrqatynyń tarıhy men barlyq dıagnozy jáne dárigerdiń tujyrymdamasy jáne taǵy basqa anaqtamalar jeke óziniń atynan ashylǵan elektrondy pasportta jazylyp turatyn bolady. Bul dárigerdiń aldyndaǵy kompúterde, adamnyń jeke kabınetinde saqtalynady.
3. Budan shyǵatyn tujyrym: elektrondy densaýlyq pasporty jobasy medısınalyq qyzmetti sapaly kórsetýge múmkindik beredi.
4. Elektrondy pasport arqyly dárigerler syrqattyń densaýlyǵyna qatysty barlyq aqparatty alatyn bolady. Pasıent te atalǵan aqparatty tolyqqandy kórip, bilip otyrady.
5. Dárigerge qaralǵan pasıent medısınalyq uıymnyń kórsetken qyzmetine de elektrondy júıede baǵa bere alady.
6. Elektrondy pasporttyń eń bir tıimdi tusy, dáriger men pasıent arasynda turaqty tıimdi keri baılanys ornaıdy.
7. Oń nátıje beretin bul jumystardyń bári de júzege asý úshin respýblıkadaǵy barlyq medısınalyq mekemeler 100 paıyz kompútermen jabdyqtalyp, ınternet júıesine qosylýy tıis.
8. Sonymen qatar, medısına qyzmetkerleriniń kompúterlik saýattylyǵy da kún tártibinde turǵan másele ekenin umytpaýymyz kerek.

Bul Prezıdent atap kórsetken medısına salasyndaǵy sıfrlandyrý bolyp tabylady.  Eger búkil medısına osy júıege kósher bolsa, onda adamdardyń dárigerlerdiń  qyzmetine degen senimi ári qurmeti artady. Biz elektrondy densaýlyq pasportynyń tıimdiligin aıttyq. Al  sıfrlandyrýdyń densaýlyq saqtaý salasy men qarapaıym emdelýshilerge qandaı  tıimdiligi bar?

1. Sıfrlandyrý dárigerler men syrtqat jandardyń ýaqytyn únemdeıdi.
2. Syrqat adamdar ózderiniń zerthanalyq taldaýynyń qorytyndysyn emhanaǵa barmaı-aq elektrondy nusqada ala alady.
3. Olar burynǵydaı dárigerge nemese tirkeý bólimine telefon shalyp, aldyn ala jazylýdy qoıady. Olar bul jumysty elektrondy túrde kompúter arqyly ınternetpen baılanysqa shyǵyp, úıinde otyryp-aq muny bitire alady.
4. Pasıenttiń kez kelgen medısınalyq qyzmetti tipti qaltadaǵy smartfonmen de bitirýge múmkindigi bar. Mine densaýlyq salasyn sıfrlandyrýdyń tıimdiligi osy.

Ras, medısına salasyn tooyqqandy sıfrlandyrý ári halyqtyń jeke densaýlyq pasporty bolýy úshin eń aldymen emhanadaǵy ár dárigerdiń aldynda kompúter turýy kerek. Onyń barlyǵy da ınternet júıesine qosylýy qajet. Al bul oraıda ne istelinip jatyr? Prezıdent tapsyrmasyna oraı, bul salada jumys júrgizilip jatyr. Qazir medısına salasyn tehnologıaǵa úılestirý, ıkemdeý jumystary júıeli túrde jalǵasyn tabýda. Osy oraıda respýblıka boıynsha densaýlyq saqtaý mekemeleriniń 88 paıyzy kompútermen jabdyqtalyp, 66 paıyzy ınternetke qosylǵan. Densaýlyq saqtaý mınıstri Birjan Eltanovtyń málimetine sensek, qazirgi ýaqytta  8 óńir is-qyzmet qujattaryn elektrondy nusqada júrgize bastaǵan. Mınıstr  aıtyp ótkendeı, ózge óńirler elektrondyq jańa júıege kezeń-kezeńimen qosylýdy kózdep otyr. Al Prezıdent Joldaýynda atap kórsetken másele qalaı oryndalyp jatyr? Bul saladaǵy kórsetkishter kóńil toǵaıta ma? Medısına salasy qaǵazbastylyqtan aryla ma? Ras, bul salada jumystyń júıeli istelinip jatqanyn myna bir derekter aıqyndap turǵandaı. Qazirgi kezge deıin 10 mıllıonnan astam halyq óziniń elektrondyq densaýlyq pasportyn ıelengen. Mınıstr Birjan Eltanov 2020 jylǵa qaraı halyqtyń 100 paıyzy elektrondyq densaýlyq pasportymen qamtamasyz etiletinin málim etti. Sonymen qatar, pasıentterge arnalǵan mobıldi qosymshalar daıyndaý júıesi iske qosylyp jatyr. Al munyń qazirgideı qarbalas ýaqytta paıdasy óte zor. Óıtkeni, búginniń ózinde 100 myńǵa jýyq adam osy elektrondy mobıldik qosymshany paıdalanyp otyr. Pasıent qaı jerde  jerde júrgenine qaramastan kez kelgen ýaqytta mobıldik qosymsha arqyly emhanadan, óziniń jeke dárigerinen barlyq aqparatty ala alady. Oǵan dárigerimen elektrondyq júıe arqyly baılanysqa túsýge de múmkindik týady.

Sonymen medısına salasynda bolyp jatqan máseleni saraptap qaraǵanda baıqaǵanymyz ne? Joldaýda aıtylǵan Prezıdent tapsyrmasy júıeli túrde oryndalyp jatyr. Jumystyń nátıjesi de kórinip turǵany baıqalady. Óıtkeni biz qaı salada bolsyn, kóshten qalmaýymyz kerek. Óıtkeni densaýlyq–zor baılyq.

Erkin Qaldan