Dál 30 jyl buryn Pákistannyń úkimet basyna alǵashqy musylman áıel keldi. Demokratıalyq jolmen saılanǵan Pákistannyń alǵashqy prezıdenti Zulfyqar Álı Bhýttonyń qyzy Benazır Bhýtto memlekettik tóńkeris kezeńin sátti paıdalanyp ketti. Sebebi el ishinde Benazır asa tanymal edi. Pákistandaǵy áıelder obrazyn ózgerte bilgen nómiri birinshi áıel boldy. Alaıda ómiri qaıǵyly ólimmen aıaqtaldy.
«Nakstoıashee vremá» basylymy ómirine qansha qaýip tónse de, ıslam álemin ózgerte alǵan batyr áıel Benazır Bhýttonyń dáýiri jaıly jazypty.
Syry ashylmaǵan ólim
Benazır Bhýtto 2007 jyldyń 27 jeltoqsanynda 15 jastaǵy terrorıstiń qolynan qaza tapty. Áıel iri sherý barysynda óltirildi. Shabýyl barysynda taǵy 20 adam ajal qushty.
Al qylmystyń artynda kim turǵany áli kúnge deıin belgisiz. Shabýyldyń jaýapkershiligin «Ál-Kaıda» óz moınyna aldy. Alaıda arnaıy qyzmet pen halyqaralyq tergeýshiler bul ólimniń artynda pákistandyq «Talıbannyń» qatysy baryna senimdi. Tipti pákistandyq vedomstvo aralyq barlaý organy da josparlaýy múmkin degen boljamdar kezdesti. PVB – eldegi túrli ekstremıstik toptarmen baılanysy bar iri saıası organ. Al Bhýtto organ basshylyǵymen uzaq ýaqyttan beri sózge kele almaı júrgen.
«Bilesizder me, bul «Kennedıdi kim óltirdi» tobynyń jumbaǵy. Kim tapsyrys berdi, ne úshin tapsyrys berdi, áli kúnge deıin belgisiz, tipti eshkim bilmeıdi de. Ony óliminen keıin bar aıǵaq joq bolyp ketti. Menińshe, bul is eshqashan da ashylmaıdy», - dep senimmen aıtty pákistandyq jýrnalıs Gúl Aıaz. Ol da Bhýtto óltirilgen sherýge qatysqandardyń biri.
Bhýttony óltirý josparynyń alǵashqysy onyń óliminen 2 aı buryn oryn alǵan eken. 8 jyldyq qýǵyn-súrginnen keıin Pákistanǵa oralǵan Bhýttony Karachı áýejaıynda mıllıondaǵan adam qarsy alady. Alaıda terrorıster shabýyl jasap, nátıjesinde 136 adam qaıtys boldy. Al Bhýtto aman qaldy.
Bhýtto qaza tapqan soń BUU adam quqyǵy úshin kúresken áıeldi marapattaıdy. Marapat ár 5 jyl saıyn beriledi.
Shyǵys arýy
«Shyǵanaqtaı». Bhýttony otbasy músheleri men jaqyndary dál osylaı atady. Shyǵanaqtaı qyz Pákistannyń arıstokratıalyq áýletinde 1953 jyly dúnıe esigin ashty. Óz suhbattary men memýarlarynda Bhýtto onyń ár jetistigine jaqyndarynyń áseri mol ekenin jıi aıtyp júrdi. Al eń mańyzdy ról ákesi Zulfyqar Bhýttoǵa tıesili edi. Ol – alǵash ret demokratıalyq jolmen saılanǵan Pákistan basshysy, Pákistan halyqaralyq partıasynyń negizin qalady. Alaıda 1979 jyly áskerı tóńkeristen keıin ólim jazasyna kesildi.
Benazır bala kúninen-aq álemniń saıasatkerlerin óz kózimen kórip ósti. Sebebi olardyń bári resmı saparmen Bhýttonyń úıine jıi keletin. Qytaıdyń alǵashqy basshysy Chjoý Enlaıdan bastap, AQSH memlekettik hatshysy Genrı Kıssındjerge deıin keletin. Benazır «Shyǵys qyzy» atty avtobıografıasynda ákesine kepka syılaǵan Mao Szedýnmen kezdeskisi keletinin jazypty. Ol kezde shyǵanaqtaı qyz nebári 10 jasta edi. Alaıda qyzdyń armany oryndalmady.
Pákistandyq qoǵamnyń qysymyna qaramastan Zulfyqar Bhýtto súıikti qyzyn bilimdi etip ósirýge kúsh saldy. Tipti qyzyna paranja kımeýge ruqsat bergen eken. Osylaısha Benazır áýlettegi betin búrkemegen alǵashqy áıel boldy. Alaıda óz kúndeliginde «alǵash paranja kıgen kúni men ómirdiń bar jarqyn sátterinen aıyryldym» dep jazǵany bar.
«Aspan túsi, shóp, gúl – bári-bári óńin joǵaltqandaı surǵylt túske endi. Óz aldymda solǵyndap barady. Biraq birneshe kúnderden soń ákem maǵan paranja kımeýime ruqsat etti. Sebebi qoǵam meniń kıimimdi emes, minezimdi, áreketimdi synaıdy», - dep jazdy Benazır.
Bhýtto qyzyn pákistandyq mentalıtet pen salttan tys tárbıeleýge tyrysqanymen, kelisim boıynsha turmysqa berýge májbúr boldy. 34 jasynda Benazır pákistandyq tanymal áýletten shyqqan Asıf Álı Zardarımen nekelesti. Erli-zaıyptylardyń 3 balasy boldy. Olardyń biri – Bılaval Bhýtto-Zardarı 2018 jyly Pákistannyń premer-mınıstrligine usynyldy. Kúıeýi áıelin, uly anasyn «erekshe kúsh ıesi bar áıel» dep sanaıdy.
«Kúıeýim meni myqty ári batyl dep oılaıdy, biraq, menińshe, múlde olaı emes. Men óte jumsaqpyn, názikpin», - dedi Benazır 1995 jyly shved jýrnalısine bergen suhbatynda.
Benazır álemniń eń iri ýnıversıtetterinde bilim aldy. 16 jasynda Garvardqa attandy, keıin Oksfordqa bardy. Lıberaldy oılaýǵa úırendi. Álemdi kórdi. Kishkentaı ǵana qoǵamnyń qysymynan bosap shyqty. Áıelder máselesin oılaı bastady.
1980 jyly túsik jasaýǵa ruqsat berýdi durys dep sanady. Sebebi ol ár áıeldiń jeke sharýasy. Alaıda bılik basyna kelgende júktilikti toqtatý týraly máselege asa bas qatyra qoımady. Onymen birge jumys istegenderdiń bári derlik din jankúıerleri men áskerı adamdar bolǵan. Sol sebepteri áıel quqyǵyn qorǵaýda shekteýler jıi kezdesip jatty. Benazırdi álemdik quqyq qorǵaý uıymdary men Pákistan femınısteri synaǵandyqtan, ol da zańdy ózgertýge qaýqarsyz edi.
Alaıda sonyń bárine qaramastan áıelderdiń saıasatqa aralasýyna yqpal jasap, bilim alýlaryna múmkindik syılady.
Bhýtto uzaq ýaqyt boıy «ólim jazasy» degen qatal zańǵa da qarsy bolyp keldi. Tipti ákesiniń óliminen keıin ondaı zańdy alyp tastaýǵa kúsh saldy. Alaıda aýyr qylmystardyń kesirinen japa shekkenderdi oılaǵanda, júregi qanjylaıtyn. Deı turǵanmen, atalmysh zańnyń da qajet ekeninen kóz jetkizedi.
Zulfyqar 1979 jyly óltirildi, al anasy men qyzy jarty jylǵa temir torǵa toǵytyldy. Keıin olardy tas qapastan shyǵarǵanymen, arnaıy organdar ókilderi úılerin kúnde tintip ketetin bolǵan. Bhýtto kúndeliginde úı mańyna kúnde nómirsiz júk kólikteri kelip, úıge kelgen qonaqtaryn erkin sýretke túsirip ketetinin, telefondaryn tyńdaıtynyn jazǵan.
Úkimetke aparar jol
1977 jylǵy tóńkeristen keıin bılik áskerı tártip ornatty. Azamattyq sottardyń ornyn ásker basty, olar sottalǵandardyń kóbin ólim jazasyna kesip otyrdy. Arnaıy qyzmetkerlerdiń tipti adamdardy eshqandaı sebepsiz ustaýǵa, tergeýge quqyǵy boldy. Bhýtto men ákesiniń izin jalǵaýshy on myńdaǵan adam birneshe ret sottalyp, birneshe aptaǵa tipti aıǵa deıin túrmege qamaldy.
1988 jyly tóńkeristiń uıymdastyrýshysy jáne eldiń basshysy general Muhammed Zıııa qaıchs boldy. Elde tikeleı saılaý bastalyp, Benazır Bhýtto jeńiske jetti. Eki márte Pákistannyń premer-mınıstri boldy. Partıa basqarý qasıeti Benazırge ákesinen daryǵan. Óz kúndeliginde Benazır saıası ómirge aralasqysy kelmegenin, alaıda osylaı bolýyn «ómirdiń ózi qalaǵanyn» jazady. Saılaýaldy kampanıalar barysynda ol demokratıalyq reformalardy alǵa tartyp, áskerılerdi qatań synaı bildi.
Reformalarynyń kóbi sátsiz shyqqandyqtan, úkimet basyndaǵy merzimi uzaqqa sozylmady. Sebebi áskerıler Benazırdi aıaqtan shalýdyń kez kelgen múmkindigin paıdalanatyn. Sol áskerıler onyń zań jobalaryn buǵattaǵan.
«Benazır bıliktiń tizginin qolyna tolyq ala almady. Pákistandyq saıasattyń bir ushy báribir áskerılerge baılanǵan. Eger áskerılermen qarym-qatynasyń jaqsy bolsa, sen de qaýipsiz ómir súresiń. Olaı bolmasa, kúndiz-túni baqylanasyń», - dedi jýrnalıs Gúl Aıaz.
Alaıda Bhýttonyń taǵaıyndalýy Pákistan tarıhyndaǵy qaıtalanbas sátterge tundy. Ol álemdi ózgerte aldy. Eldegi qıyndyqtardy, ashshy shyndyqtardy ashyq túrde aıtty. Musylman elderi únsiz qalǵan máselelerdi Benazır kóterdi. Áıelderge qarsy qorlyq – Benazırdiń basty taqyryby boldy.
Osy oraıda áıelderge arnalǵan bilim berý baǵdarlamalaryn keńeıtti, memlekettik qyzmettik qyzmettiń nazaryn sol baǵdarlamaǵa aýdara aldy, jaǵdaıy tómen otbasylar men adamdarǵa áleýmettik syıaqy berý máselesin qarastyrdy. Bul júıe áli kúnge júrip jatyr.
Batys elderiniń kóshbasshylary qashan da Benazırdi ózderine úlgi tutty.
Jemqorlyq pen «Talıbannyń» paıda bolýy
Benazır Bhýttonyń bıligi tusynda jemqorlyq órken jaıdy. Eshqandaı bilimi, tájirıbesi joq týystaryn basqarýshy laýazymdarǵa ákeldi. Kásipker kúıeýi Asıf Álı Zardarı jemqorlyqpen aıyptaldy. Birneshe ýaqyt boıy kúıeýi «on paıyz myrzasy» degen ataqtan aryla almady.
«Pákistanda bul – qalypty jaǵdaı. Muny saıasattyń bir dılemsy dese de bolady. Bılikke kelseń, seriktestiń qajeti de bolmaıdy. Saıasatkerler ózge adamdarǵa senbeıdi. Saıası otbasynda dúnıege kelgenimen Bhýtto ótkennen sabaq almaǵan. Ol áli kúnge deıin jemqorlyqpen aıyptalyp keledi. Sot ta bul isti japqan joq», - dedi Aıaz.
Saıasat pen ıslamdy apalastyrýdan aýlaq bolǵan Bhýtto «Talıbannyń» kúsheıýine jáne onyń kórshi Aýǵanstan bıligine aralasýyna kúsh saldy. Vashıngtonǵa saparlap barǵan saıyn Bhýtto ákimshilik Bıll Klıntonǵa «Talıbannyń» Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy retteı alatyn birden bir kúsh ekenine kózin jetkizýge tyrysatyn. 90 jyldary buǵan BUU-ǵa Pákistannyń «Talıbandy» qoldamaıtynyn aıtyp sendirdi. Alaıda suhbattarynyń birinde Pákistannyń «Talıbandy» qarjylandyryp otyrǵanyn moıyndap qalǵany bar.
«Aldymen olarǵa otyn, keıin qarý-jaraqtaryn jiberdi. Keıin ol jaqtan aqsha qajet degen habar keldi. Alǵashynda qarsy boldym. Biraq aqsha jiberýge kelisimimdi bergen soń, qanshama quraldyń jiberilgenin bildim. Tym kóp edi. Bul degenińiz – kart-blansh», - dedi Benazır 2002 jyly amerıkalyq jýrnalıs Stıv Kollǵa bergen suhbatynda.
1995 jyldary aýǵan-pákistan shekarasy arqyly «Talıbanǵa» aqsha jiberý faktisi ashyq kórsetile bastady.
1996 jyly Pákistan «Talıbannyń» Aýǵanstandaǵy zańdylyǵyn moıyndady.
Pákistandyq jýrnalıs Gúl Aıazdyń aıtýynsha, Bhýtto bılikte qalý úshin arnaıy qyzmet pen áskerılermen kelisimge kelýine týra keldi. Pákistan táýelsizdik alǵaly Úndistannyń eki shtaty – Djammý jáne Kashmırmen jaýlasyp júrdi. Sebebi eki el de Pákistannyń jerine talasqan, alaıda olardy baqylap otyrǵan Úndistan.
«Ekinshi márte bılikte bolǵan Benazır áskerılerge jaqyn boldy. Olar da Bhýttony qoldady. Esesine strategıalyq tártipte erkindik berýin talap etti. Áskerıler Aýǵanstandy da syrttaı bıleýdi kózdedi. Benazır muny jaqsy bildi. Ol bıligin saqtap qaldy, alaıda Benazırdi de bılegen ózge adam boldy», - dedi Gúl Aıaz.
1993-1996 jyldary Bhýtto qoǵamnyń narazylyǵyna ushyrady. Karach qalasynda «Kók túlki» operasıasynyń bastaý týraly buıryǵy úshin halyq ashýǵa mindi. Benazırdiń buıryǵymen kúsh ıeleri Úndistannan shyqqan etnıkalyq ókilderiniń kózin joıdy.
Benazırden qalǵan mura
2007 jyldyń qazanyna deıin segiz jyl boıy Benazır Londonda ári Dýbaıda óz erkimen qashyp júrdi. 1999 jyly jemqorlyqpen aıyptalyp, syrttaı 3 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan.
2007 jyly elge qaıtyp kelmek bolǵan Benazırdi AQSH arnaıy qyzmetkerleri raıynan qaıtarýǵa tyrysty. Sebebi Pákistanǵa barsa, áıeldi mindetti túrde óltiretin edi.
Alaıda pákistandyqtardyń úlken qoldaýymen Bhýtto Dýbaı-Karachı reısine otyrdy da, elge oraldy.
Jemqorlyq, adam quqyǵynyń buzylýy syndy áreketterge qaramastan Bhýtto demokratıalyq ınstıtýttyń alǵa qaraı jyljýy úshin saıası sheginýlerge bardy. Gúl Aıazdyń pikirinshe, Benazır Bhýttonyń ólimi áskerı emes bılikke óz merzimin tolyq aıaqtap, bıligin demokratıalyq úkimetke tapsyrýyna múmkindik berdi. Áskerı tóńkeristi joıdy.
«Ol áskerı dıktatýra kúshin joǵaltqanda qaıtyp keldi. Halyq dán rıza edi. Benazır dál sol kezeńde halyqqa aýadaı qajet boldy. Bir sózinde «demokratıanyń – uly kúsh» ekenin aıtyp edi. Ulty úshin jasaǵan eń uly jaqsylyǵy – áskerı júıeni joıyp, demokratıalyq jáne saıası júıeni qaldyrdy sońynan. Bul búgingi ómirimizdiń kepili, murasy», - dep sózin qorytyndylady Gúl Aıaz.
