Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy. Al-Farabı Balalardyń óz ómirinde kórgenin qaıtalaıtynyn Abaı bylaı dep kórsetken: «Balaǵa kóbine úsh alýan túrli minez juǵady. Birinshisi – ata-anadan, ekinshisi – ustazynan, úshinshisi – qurby – qurdastarynan».
Solardyń ishinde bala qaısysyn jaqsy kórse, sonysynan kóbirek juǵady. Sondyqtan jumys qanshalyqty qaýyrt bolsa da, qanshalyqty sharshap-shaldyǵyp júrse de ata-ana bala tárbıesin umytpaý kerek. Taǵy bir tárbıege nuqsan keltiretin ata-ana tarapynan jiberiletin qatelik - balany shekten tys erkeletip, qolyna qomaqty aqsha ustatyp, óz erkine jiberý. Qazirgi kezde zaman ózgerip, ómirimizge tehnıkalyq progrestiń jetilgen kezde kompúterlik oıyndar ortalyqtary ashylyp jatqany. Onda júretinder – balalar, oıynǵa salynyp sabaqty da, basqany da qoıyp, óz aldyna qyzyqqa batady. Tipti aqsha úshin urlyq jasap, óz ata- anasyna qol jumsap jatqan balalar týraly da málimetter az emes. Kompúterlik oıyndadam mıyn ýlap alatyn apıyndar. Osy máseleni árbir ot- basy alǵa - tartyp, tereńinen paıymdaýy kerek. Sonda ǵana otbasy tárbıesine qatysty máseleler talapqa saı sheshilýi múmkin. Ata – ananyń balasyna syn kózqaraspen qarap, kemshiligin túzetip, jetistigin jebep otyrýy-taǵy bir úlken másele. Balaǵa syn kózmen qaraý kerek ekenin M. Áýezov «Abaı joly» kitabynda bylaı kórsetken. Qunanbaı óziniń qasyndaǵy baıshonjarlarǵa Abaıdy qabilet – qarymyn tanyp el basqarýǵa erte baýlýy da sodan. Áke – balaǵa synshy. Ol bala boıyndaǵy árbir jaqsy isine súısinip, teris áreketine kúıinedi. Áke tárbıesi asaýdy aýyzdyqtat dyratyn, tentekti tuzaqtaıtyn, eldikti saqtaıtyn, erlikti jaqtaıtyn shattyǵyn shalqytatyn uly mektep. Al ana tárbıesi keshendi tárbıe, jınaqtalǵan asa taǵy lymdy mektep. Sondyqtan S. Qalıev pen Q. Jaryq baev óz eńbekterinde «Tárbıeniń eń tamasha mektebi - otbasy» - dep kórsetken. Qazaqtar bala tárbıesinde olardyń jas erekshelik- terin eskerý qajettigine erekshe kóńil bólgen. Balany 5 jasqa deıin patshadaı kút, 10 jasqa deıin quldaı jumsa, 15 jastan asqan soń dosyńdaı syrlas degen ustanymdarynda balanyń jas sanap jetilý erekshe- likterin eskerý qajettigi naqty kórsetilgen. Balanyń jaqsy bolǵany – áke men shesheniń abyroıy.
Jaman bala otbasynyń qaıǵysy, azaby, sory. Bul pikirdi ataqty pedagog V. Sýhomlınskıı aıtqan. Bala tárbıesinde mektep pen otbasy mindetteri óte ulken jáne otbasynyń orny kúnnen kúnge kúsheıe túsedi. Túsinigi taıaz ata-analar da kezdesedi. Olarǵa «bala laryńyzdyń oqýy nashar, soǵan kómek kórsetýńýz kerek» - deseń estıtiniń «Oqymaǵan adamdarda nanyn taýyp jep júrǵoı, qaıteıin saý bolsa bolar». Bul áńgime nan tabýda emes, balalardyń oqýynda, tárbıesinde bolyp tur emespe? Osyndaı otbasylardan qandaı tárbıe kútýge bolady? Ata-ana otbasy uıyt qysy balalardyń baǵbany, sondyqtan olar jaqsy qasıetterimen balalardyń keleshegine úlken áserin tıgizýleri kerek. Bala tárbıesimen onyń anasy ǵana aınalysatyn otbasylar da bar. Mundaı jartykesh tárbıe de jaqsy nátıje bermeıdi. Áke ónegesi, áke tárbıesiniń orny qashanda bólek. - Ata – analardyń ómiri kóptegen qıynshylyqtar men ýaıymnan turady. Olar ashý, yza, qýanysh, qyzǵanysh, senimdilik, kúıinish, ókinish retinde kórinis beredi. Mektepte muǵalimder men psıhologtardy mazalaıtyn basty másele «qıyn» balalar. Balanyń qıyn minez- qulqynyń sebebi onyń otbasyndaǵy ata-anamen qarym - qatynasyna baılanysty. Osy baǵytta otba syndaǵy jaısyz psıhologıalyq ahýaldy bar otbasyndaǵy ata- anamen bala arasyndaǵy qarym-qatynas mektep ja syndaǵy balalardyń ıntellektýaldyq jeke tulǵalyq damýyna kópshilik jaǵdaıda keri áserin tıgizip otyratyn sózsiz. Otbasyndaǵy jaǵdaılardy zerteýshiler ondaǵy áleýmettik-turmystyq jaǵdaılardyń belgisi boıynsha tórt topqa bólip kórsetedi: a) jalǵyz basty ana nemese áke; á) áleýmettik beıimdelmegen ata-ana; b) baı nemese kedeı ata-ana; v) qart ata-ana. Budan shyǵatyn qorytyndy – otbasyndaǵy orta qandaı bolsa, bala sondaı bolyp ósedi. Otbasyndaǵy jaısyz ahýal qandaı bolsyn balaǵa aýyr áser etedi. Sondyqtan ata-analar balalaryn mádenıetti, kishi- peıil adal azamat etip ósirgileri kelse, eń aldymen olardyń ózderi kirshiksiz taza adam bolýy kerek. Qazaq halqynyń ulttyq órkendeýiniń bolashaǵy jas urpaq tyń qolynda. Elimizdiń keleshektegi taǵdyry olardyń pat rıottyǵy men azamattylyǵyna baılanysty. Olar dyń tárbıesine ata-ana, mektep, qoǵam bolyp atsaly saıyq aǵaıyn!
H.KARATAEV, «Hanaryq jalpy orta bilim beretin mektebi» komýnaldyq memlekettik mekemesi psıhology
